Κωστής Παπαϊωάννου: “Η ανάγνωση δεν πεθαίνει, μετασχηματίζεται”

Το 1ο Διεθνές Φεστιβάλ Λογοτεχνίας της Αθήνας (AILF) είναι γεγονός. Θα πραγματοποιηθεί στις 27–29 Μαρτίου 2026 στην Τεχνόπολη του Δήμου Αθηναίων και θα επιχειρήσει να ανοίξει έναν πολύτιμο διάλογο για τις μεγάλες κοινωνικές, πολιτικές και λογοτεχνικές προκλήσεις της εποχής μας.

Η Αθήνα, με την πλούσια ιστορική και πολιτιστική κληρονομιά της, είναι το ιδανικό σημείο συνάντησης για ένα φεστιβάλ που επιδιώκει να αναδείξει τη λογοτεχνία ως ζωντανό εργαλείο κοινωνικής αντίστασης και αμφισβήτησης. Κορυφαίοι συγγραφείς, δημοσιογράφοι, κριτικοί και δημιουργγοί από την Ελλάδα και το εξωτερικό έρχονται κοντά και δίνουν βήμα για συζητήσεις γύρω από ζητήματα που αφορούν την έμφυλη βία, τις ταυτότητες, τον ρατσισμό, την κοινωνική ανισότητα, καθώς και τη σχέση της λογοτεχνίας με την πολιτική.

 

Η Τεχνόπολη, χώρος μετασχηματισμού και πολιτιστικής ανάπτυξης, φιλοξενεί το φεστιβάλ, προσφέροντας μια πλατφόρμα για τον διάλογο μεταξύ διαφορετικών φωνών και εμπειριών. Αυτός ο διεθνής θεσμός δεν περιορίζεται μόνο στην παρουσίαση βιβλίων, αλλά εξετάζει τη λογοτεχνία ως πεδίο κοινωνικής και πολιτικής δράσης, προσκαλώντας τους συμμετέχοντες να αναδείξουν τα κρίσιμα ζητήματα της εποχής μας και να αναζητήσουν λύσεις μέσω της τέχνης.

Ο Κωστής Παπαϊωάννου είναι Πρόεδρος της Τεχνόπολης Δήμου Αθηναίων και διευθύνει το Σημείο, μια πρωτοβουλία για τη μελέτη και αντιμετώπιση της ακροδεξιάς. Διετέλεσε επίσης Πρόεδρος της Εθνικής Επιτροπής για τα Δικαιώματα του Ανθρώπου και Γενικός Γραμματέας Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων.
Μέσα από το έργο του και τη συμμετοχή του στη δίκη της Χρυσής Αυγής, έχει συμβάλει καθοριστικά στην καταγραφή περιστατικών ρατσιστικής βίας και στην προώθηση του διαλόγου για την υπεράσπιση της δημοκρατίας.

Στο πλαίσιο του φεστιβάλ, ο Κωστής Παπαϊωάννου θα συμμετάσχει σε συζητήσεις για τις σύγχρονες πολιτικές προκλήσεις και το ρόλο της λογοτεχνίας ως αντίδοτο στην ακροδεξιά και την παρακμή.

Στο NEWS 24/7 αναφέρει πώς προέκυψε η ιδέα για το 1ο Διεθνές Φεστιβάλ Λογοτεχνίας της Αθήνας: “Η Αθήνα δεν είναι απλώς μια ιστορική πόλη με μεγάλο παρελθόν, όπως στερεοτυπικά επαναλαμβάνουμε και προβάλλουμε. Είναι και μία πόλη γεμάτη αντιφάσεις στο παρόν της. Αρχαία κληρονομιά και σύγχρονες κρίσεις, τουριστικό brand και υπερτουρισμός, κλιματική αλλαγή, κοινωνικές εντάσεις, στεγαστική ανεπάρκεια, πολιτισμός και πολιτική σε συνεχή διάλογο. Όλα τα παραπάνω την καθιστούν ιδανικό τόπο για ένα διεθνές φεστιβάλ λογοτεχνίας.

Η λογοτεχνία δεν είναι μουσειακό είδος, διαλέγεται με τον κόσμο, ανθίζει εκεί όπου υπάρχουν ερωτήματα. Και η Αθήνα είναι γεμάτη ερωτήματα, αλλά ενδεχομένως και μερικές κρυμμένες απαντήσεις.

Η ιδέα προέκυψε από μια στρατηγική ανάγκη: η πόλη διαθέτει ισχυρή εκδοτική παραγωγή, ενεργό αναγνωστικό κοινό, δυναμικές λέσχες ανάγνωσης, σημαντικούς συγγραφείς. Έχει και καλές εκδηλώσεις για το βιβλίο, εκθέσεις, παρουσιάσεις. Έλειπε όμως ένας δικός της διεθνής θεσμός που να λειτουργεί ως γέφυρα – να φέρνει τη διεθνή σκηνή στην Αθήνα και ταυτόχρονα να εξάγει τη δική μας φωνή.
Το AILF είναι μια κίνηση εξωστρέφειας και αυτοπεποίθησης”.

Ποια είναι η πιο συναρπαστική πρόκληση στη διοργάνωση ενός φεστιβάλ αυτού του μεγέθους και πώς αντανακλά η Τεχνόπολη την πολιτιστική ταυτότητα της πόλης μέσα από τέτοιες εκδηλώσεις;

Η μεγαλύτερη πρόκληση είναι να μην οργανώσεις απλώς μία ακόμα εκδήλωση για το βιβλίο ακολουθώτας την πεπατημένη με πάγκους και ομιλίες (χρειάζονται κι αυτά, να μην παρεξηγηθώ, σπουδαίος ο ρόλος τους), αλλά να θεμελιώσεις έναν θεσμό που θέτει τη λογοτεχνία στο επίκεντρο του σύγχρονου προβληματισμού και αφορά τη νέα γενιά. Ένα φεστιβάλ που να έχει ουσιαστικό και όχι συγκυριακό περιεχόμενο, συνέπεια και διάρκεια.

Η Τεχνόπολη Δήμου Αθηναίων είναι ο ιδανικός χώρος γι’ αυτό. Είναι ένα βιομηχανικό μνημείο που μετατράπηκε σε χώρο πολιτισμού. Δηλαδή ενσαρκώνει τη μετάβαση: από την παραγωγή ύλης στην παραγωγή ιδεών. Είναι χώρος που συγκεντρώνει ανθρώπους όλων των ηλικιών σε πολλαπλές εκδηλώσεις, συναυλίες, φεστιβάλ, παραστάσεις, εκθέσεις. Τώρα θα τους συγκεντρώνει και σε μια γιορτή για το βιβλίο.
Η Τεχνόπολη δεν είναι ουδέτερος χώρος. Είναι σύμβολο μετασχηματισμού και ανάπτυξης. Και το φεστιβάλ θέλει να κάνει ακριβώς αυτό: να μετασχηματίσει και να απλώσει τον δημόσιο διάλογο.

Ποιες είναι οι βασικές θεματικές του φεστιβάλ και πώς πιστεύετε ότι αυτές αντανακλούν τις σύγχρονες κοινωνικές και πολιτικές προκλήσεις;

Οι θεματικές δεν είναι «τάσεις». Δεν θέλαμε δηλαδή απλώς να αποτυπώσουμε ό, τι συνήθως μπαίνει σε ένα «καθώς πρέπει» θεματολόγιο. Οι θεματικές είναι συμπτώματα της εποχής. Είναι πεδία που θα ανιχνεύσουν τους δεσμούς της λογοτεχνίας με ό, τι σήμερα μας απασχολεί: η άνοδος του αυταρχισμού και της ακροδεξιάς, οι προσλήψεις της ελευθερίας, η έμφυλη βία και η αναπαράσταση φύλου, η ταυτότητα, ο ρατσισμός και οι κοινωνικές ανισότητες, το μέλλον της ανάγνωσης, η σχέση πολιτικής και αφήγησης.

Η παρουσία ενός συγγραφέα όπως ο Λάσλο Κρασναχορκάι, που έχει συνδέσει το έργο του με την παρακμή και την πολιτική αγωνία της Ευρώπης, δεν είναι διακοσμητική. Είναι ουσιαστική. Το φεστιβάλ δεν αποφεύγει τις προκλήσεις. Τις φέρνει στο τραπέζι.

Εκτός από τον νομπελίστα Λάσλο Κρασναχορκάι, παρόντες θα είναι ο βραβευμένος με Booker Ντέιβιντ Σολόι, ο Ιρλανδός συγγραφέας Πολ Λιντς, ο Ιρλανδός Κέβιν Μπάρι, η σημαντική Αμερικανίδα πεζογράφος Νικόλ Κράους, ο Ιταλός Ματέο Νούτσι, η Γερμανίδα Καταρίνα Φόλκμερ, η Αργεντινή Σέλβα Αλμάδα και Έλληνες όπως ο Νίκος Παναγιωτόπουλος, η Κάλλια Παπαδάκη, ο Παναγιώτης Ευαγγελίδης που θα πρωταγωνιστήσουν σε συζητήσεις. Πώς φτάσατε στην επιλογή των συγγραφέων, των θεμάτων και των συζητήσεων;

Η επιλογή βασίστηκε σε κριτήρια ποιότητας, διεθνούς απήχησης και ουσιαστικής συνάφειας με τα θέματα που απασχολούν τους πολίτες σήμερα. Στόχος ήταν να συνδυαστούν σημαντικές διεθνείς παρουσίες με δυναμικές ελληνικές φωνές, ώστε να δημιουργηθεί ένας γόνιμος διάλογος.

Εξάλλου, φιλοδοξώντας να χτίσουμε έναν θεσμό με διάρκεια, έχουμε ήδη κατά νου τη συνεχή διεύρυνση σε θεματικές και πρόσωπα που δε χωράνε σε ένα τριήμερο. Απαντώ με αυτόν τον τρόπο σε ερωτήσεις που ευλόγως αφορούν στην μια ή την άλλη κατηγορία λογοτεχνικής παραγωγής, τον άλφα ή τη δείνα συγγραφέα που δεν περιλαμβάνονται στο πρόγραμμα.

Πώς βλέπετε τον ρόλο της λογοτεχνίας ως έναν τρόπο να προάγει τη δημόσια συζήτηση για τα μεγάλα ζητήματα της εποχής μας, όπως η έμφυλη βία, η ταυτότητα και οι παγκόσμιες ανισότητες;

Η λογοτεχνία είναι ένα εργαλείο κατανόησης του κόσμου. Δεν δίνει δεδομένα, hard facts. Η λογοτεχνία δε λύνει προβλήματα της πολιτικής ή κοινωνικής πραγματικότητας. Δίνει βιωμένη εμπειρία, δίνει αναπαραστάσεις γύρω από ζητήματα, επιτρέπει στον αναγνώστη και την αναγνώστρια να μπουν στη θέση των θυμάτων, των θυτών, στα εσωτερικά τοπία που τα «σκληρά δεδομένα» δεν αγγίζουν.

Επίσης, και μιλώ και σαν εκπαιδευτικός, η λογοτεχνία δε διδάσκει, με τον στερεοτυπικό τρόπο που συχνά το λέμε. Όπως δε διδάσκει η Ιστορία. Η λογοτεχνία επιτρέπει προσλήψεις του εαυτού, επιτρέπει να αναγνωρίσουν οι νέοι άνθρωποι κάπου τον εαυτό τους σε έναν κόσμο που τρέχει και τους αφήνει έξω. Και να βρουν μια ταυτότητα πέρα και έξω από τις τρέχουσες μαζικές ταυτότητες. Αυτό είναι κρίσιμο.

Η λογοτεχνία και η πολιτική είναι δύο θέματα που συχνά συναντώνται στις συζητήσεις του φεστιβάλ. Πώς αλήθεια συνδέονται μεταξύ τους;

Η λογοτεχνία είναι ο τρόπος των κοινωνιών να αφηγούνται τον εαυτό τους, να μιλάνε για τα μεγάλα και τα μικρά, να κεντρίζουν τα πιο ευαίσθητα νεύρα μας, να πιάνουν τους υπόγειους παλμούς. Όμως όλα αυτά είναι βαθιά πολιτικά.

Είναι μέρος της βιωμένης πολιτικής πραγματικότητας και της πολιτικής φαντασίας που μπορεί να γίνει πραγματικότητα. Εξάλλου, κοιτάξτε γύρω σας στον πλανήτη γη: τι από όσα ζούμε τα τελευταία χρόνια δε μοιάζει έργο πολιτικής φαντασίας και μυθοπλασίας;

Με μια κουβέντα: δεν είναι τυχαίο ότι σε περιόδους κρίσης, η λογοτεχνία «φλέγεται», όπως και δεν είναι τυχαίο ότι πολλοί από τους καλεσμένους του φεστιβάλ γράφουν για ηθική παρακμή, αυταρχισμό, αναζήτηση ταυτότητας, αποξένωση.

Δε συμμερίζομαι την άποψη, την ακούσαμε πρόσφατα, ότι οι καλλιτέχνες είναι το αντίβαρο της πολιτικής, ότι είναι το αντίθετο της πολιτικής. Και πάντως, ειδικά η λογοτεχνία, είναι βαθιά πολιτική με τρόπο ουσιαστικό και όχι τρέχοντα και συγκυριακό. η τέχνη

Ποιες είναι οι προσδοκίες σας για το μέλλον του φεστιβάλ και πώς θα θέλατε να εξελιχθεί τα επόμενα χρόνια;

Από την πρώτη στιγμή καθίσαμε και συζητήσαμε με την ομάδα των καλλιτεχνικών διευθυντών -Αστερίου, Καλοσπύρος, Χαρτουλάρη- με τον Δήμο Αθηναίων και με την ομάδα της Τεχνόπολης: τι φεστιβάλ θέλουμε να κάνουμε; Είμαι ευτυχής που όλος ο κόσμος της Τεχνόπολης αγκάλιασε την ιδέα με ενθουσιασμό και έβαλε την τεχνογνωσία και τη δημιουργικότητα που χρειάζεται.

Είναι άνθρωποι που ξέρουν πώς να δώσουν σε μια ιδέα τον ποπ, εξωστρεφή και επαγγελματικό χαρακτήρα που χρειάζεται. Εγώ θα ήθελα ένα φεστιβάλ που να είναι και σαν συναυλία, όπου κάποιος με την παρέα του πίνει μια μπίρα και απολαμβάνει, να είναι και σαν μια γιορτή του λόγου και των ιδεών. Θέλω ένα φεστιβάλ εξωστρεφές, μια γιορτή της Αθήνας, αλλά που να αναμετριέται με τα ζόρικα της εποχής μας. Και να μπορούμε να δούμε από κοντά, να ακούσουμε, να μιλήσουμε με μερικά σπουδαία μυαλά της λογοτεχνικής παραγωγής.

Δεν είναι και λίγο αυτό, να έχουμε εδώ τόσα μεγάλα αστέρια. Άρα επιγραμματικά, φιλοδοξώ να καθιερωθεί ως το ετήσιο διεθνές ραντεβού της λογοτεχνίας στην πόλη, να απλωθεί και σε άλλα σημεία, εκτός Τεχνόπολης με επίκεντρο πάντα την Τεχνόπολη, να καταστήσει την Αθήνα κόμβο λογοτεχνικού διαλόγου. Και πάντως, δε θέλουμε ένα πυροτέχνημα. Ένας θεσμός κρίνεται στην αντοχή του, όχι στην πρεμιέρα του.

Τη σύγχρονη ψηφιακή εποχή, πώς βλέπετε την εξέλιξη της ανάγνωσης και της λογοτεχνίας και ποιες πρωτοβουλίες εξετάζετε για να την προσαρμόσετε στις ανάγκες της νέας γενιάς αναγνωστών;

Η ανάγνωση δεν πεθαίνει, μετασχηματίζεται. Είμαι από τους ρομαντικούς που πιστεύω ότι πάντα το ξεφύλλισμα θα είναι παρόν και επιδραστικό και ασύγκριτα προσωπικό, από τα πιο προσωπικά μας πράγματα. Αυτό δε σημαίνει μια αφελή άρνηση της πραγματικότητας. Σημαίνει προσαρμογή.

Η πρόκληση δεν είναι να «ανταγωνιστούμε» τα social media και να οικοδομούμε χάρτινους κόσμους που δεν αφορούν τους σημερινούς πιτσιρικάδες. Η πρόκληση είναι να δημιουργήσουμε εμπειρίες που δεν προσφέρονται ψηφιακά: ζωντανό διάλογο, συνάντηση, συλλογική ακρόαση. Αλλά και να τις προωθήσουμε ψηφιακά και να έρθουν κοντά μας νέοι και μεγαλύτεροι που δεν έχουν πριν συστηματική επαφή με το βιβλίο.

Αυτό θα είναι μεγάλη δικαίωση. Είμαι από εκείνους πουμ αφελώς ίσως, πιστεύω ότι η νέα γενιά δεν απορρίπτει συλλήβδην το βιβλίο. Εμείς δεν έχουμε καταφέρει να τους φέρουμε σε επαφή με μια λογοτεχνία ανοιχτή, ριψοκίνδυνη και ειλικρινή. Κοινό υπάρχει.

Γι’ αυτό και στο φεστιβάλ θα αξιοποιήσουμε την παράλληλη μετάφραση, τις ζωντανές μεταδόσεις, την προσβασιμότητα (νοηματική), τις λάιβ αναγνώσεις, τα διαδραστικά masterclasses.