Εμβόλια: Πώς ωφελούν και ενισχύουν τη συνολική μας υγεία

Παρά το γεγονός ότι συγκαταλέγονται στα μεγαλύτερα επιστημονικά επιτεύγματα όλων των εποχών, τα εμβόλια βρίσκονται στο στόχαστρο, καθώς όχι μόνο πολίτες, αλλά και κορυφαίοι κυβερνητικοί αξιωματούχοι στις ΗΠΑ εμφανίζονται να αμφιβάλλουν για την ασφάλειά τους.

Είναι χαρακτηριστικό ότι ο υπουργός Υγείας των ΗΠΑ Ρόμπερτ Φ. Κένεντι Τζούνιορ έχει εκφράσει αμφιβολίες για πολλά εμβόλια και έχει προωθήσει μέτρα που διευκολύνουν τους γονείς να μην εμβολιάζουν τα παιδιά τους.

Και σε μία από τις πιο έντονες κινήσεις κατά των εμβολίων μέχρι σήμερα, ομοσπονδιακή επιτροπή των ΗΠΑ ψήφισε την Παρασκευή την κατάργηση της σύστασης να λαμβάνουν όλα τα νεογνά το εμβόλιο για την ηπατίτιδα Β.

Παρότι η δημόσια συζήτηση αφορά κυρίως τα παιδικά εμβόλια, οι επιστήμονες εξετάζουν πλέον κατά πόσο ορισμένα εμβόλια ενηλίκων μπορούν να αξιοποιηθούν για την πρόληψη της άνοιας ή τη βελτίωση των ποσοστών επιβίωσης από τον καρκίνο.

Καθώς γιατροί και αρνητές των εμβολίων αντιπαρατίθενται για το ζήτημα, νέα ευρήματα δείχνουν ότι ορισμένα εμβόλια δεν προστατεύουν μόνο από τη συγκεκριμένη νόσο ή τον ιό για τον οποίο έχουν σχεδιαστεί, αλλά μπορεί να έχουν και ευρύτερα ή άσχετα οφέλη για την υγεία.

Από ποιες άλλες παθήσεις προστατεύουν υπάρχοντα εμβόλια

Το εμβόλιο για τον έρπητα ζωστήρα, για παράδειγμα, φαίνεται πως μειώνει τον κίνδυνο εμφάνισης άνοιας αργότερα στη ζωή. Εμβόλιο της Covid-19, όταν χορηγείται σε συγκεκριμένους καρκινοπαθείς, φάνηκε σε πρόσφατη μελέτη ότι αύξησε τα ποσοστά επιβίωσής τους.

Ένα παλαιό εμβόλιο για τη φυματίωση—το BCG—μελετάται επίσης ως μέσο πρόληψης της νόσου Αλτσχάιμερ και έχει αποδειχθεί ότι μειώνει τη βρεφική θνησιμότητα σε περιοχές του αναπτυσσόμενου κόσμου όπου χρησιμοποιείται ευρέως.

Η ιδέα αυτή συνδέεται με την «εκπαιδευμένη ανοσία». Η προσαρμοστική ανοσία εκπαιδεύει το ανοσοποιητικό να αναγνωρίζει συγκεκριμένους παθογόνους παράγοντες. Η εκπαιδευμένη ανοσία, μια μορφή ανοσιακής μνήμης της φυσικής ανοσίας, οδηγεί το σώμα σε πιο ισχυρή αντίδραση ακόμη και σε άσχετες εκθέσεις.

«Η εκπαιδευμένη ανοσία έχει ευρύ φάσμα», λέει ο Ντέιβιντ Τόφαμ, καθηγητής μικροβιολογίας και ανοσολογίας στο University of Rochester Medical Center. «Τα κύτταρα που τη μεσολαβούν αλλάζουν από ένα ανοσολογικό γεγονός και παραμένουν έτσι, αποκτούν εμπειρία».

Ο έρπητας ζωστήρας προκαλείται από την επανενεργοποίηση του ιού της ανεμοβλογιάς και οδηγεί σε επώδυνο εξάνθημα. Δύο δόσεις του εμβολίου για τον ζωστήρα συστήνονται για όλους τους υγιείς ενήλικες 50 ετών και άνω.

Μελέτες έχουν δείξει ότι οι ενήλικες που κάνουν το εμβόλιο αυτό έχουν χαμηλότερο κίνδυνο εμφάνισης άνοιας αργότερα.

Ωστόσο, πολλές από αυτές τις μελέτες ενδέχεται να επηρεάζονται από μεροληψία, καθώς οι άνθρωποι που εμβολιάζονται γενικά μπορεί να έχουν πιο υγιεινές συνήθειες, οι οποίες ίσως εξηγούν μέρος της μειωμένης πιθανότητας άνοιας.

Δύο πρόσφατες μελέτες κατάφεραν να αντιμετωπίσουν αυτή τη μεροληψία, συγκρίνοντας ανθρώπους με πολύ κοντινή ηλικία και παρόμοιες συμπεριφορές.

Μια μελέτη που δημοσιεύτηκε τον Απρίλιο στο Nature εξέτασε ηλικιωμένους στην Ουαλία που ήταν 79 ετών όταν ξεκίνησε πρόγραμμα εμβολιασμού για τον ζωστήρα. Οι ερευνητές συνέκριναν όσους ήταν αρκετά νέοι ώστε να είναι επιλέξιμοι με όσους είχαν κλείσει τα 80 και δεν μπορούσαν να τον λάβουν.

«Υπολογίζουμε ότι σε διάστημα επτά ετών παρακολούθησης, το εμβόλιο για τον ζωστήρα αποτρέπει μία στις πέντε νέες διαγνώσεις άνοιας», λέει ο δρ Πασκάλ Γκελντσέτσερ, επίκουρος καθηγητής ιατρικής στο Πανεπιστήμιο Στάνφορντ και επικεφαλής συγγραφέας της μελέτης.

Τα αποτελέσματα επαναλήφθηκαν και σε ανάλογη μελέτη στην Αυστραλία, δημοσιευμένη στο JAMA, κατά την εισαγωγή αντίστοιχου προγράμματος εμβολιασμού.

Επειδή ο ιός της ανεμοβλογιάς παραμένει σε λανθάνουσα κατάσταση στο νευρικό σύστημα, είναι πιθανό να λειτουργεί ως χρόνια επιβάρυνση που προκαλεί φλεγμονή, σημειώνει ο Γκελντσέτσερ.

«Γνωρίζουμε ότι η φλεγμονή είναι επιβαρυντικός παράγοντας για πολλές χρόνιες παθήσεις, συμπεριλαμβανομένης της άνοιας», λέει. «Ο περιορισμός αυτών των ενεργοποιήσεων μέσω του εμβολιασμού για τον ζωστήρα μπορεί να προσφέρει οφέλη».

Οι δύο μελέτες εξέτασαν ενήλικες που είχαν λάβει το εμβόλιο Zostavax, το οποίο καταργήθηκε στις ΗΠΑ το 2020. Σήμερα χορηγείται το Shingrix.

Ο Γκελντσέτσερ εκτιμά ότι αν ο μηχανισμός δράσης σχετίζεται ειδικά με τον ιό της ανεμοβλογιάς, η επίδραση θα μπορούσε να είναι μεγαλύτερη με το νεότερο εμβόλιο. Αν όμως πρόκειται για ευρύτερο ανοσολογικό μηχανισμό, ίσως να μην παρατηρείται το ίδιο αποτέλεσμα.

Σε άλλη έρευνα, μελέτη που δημοσιεύτηκε τον Οκτώβριο στο Nature έδειξε ότι κάποιοι καρκινοπαθείς που έλαβαν εμβόλιο Covid-19 ενώ υποβάλλονταν σε ανοσοθεραπεία είχαν πάνω από 50% υψηλότερα ποσοστά επιβίωσης σε σχέση με όσους δεν εμβολιάστηκαν. Οι ασθενείς έπασχαν από καρκίνο πνεύμονα ή μελάνωμα σταδίου 3 ή 4.

Άλλα εμβόλια, όπως της γρίπης ή του πνευμονιόκοκκου, δεν εμφάνισαν ανάλογο όφελος, σημειώνει ο δρ Στίβεν Χσεσένγκ Λιν, καθηγητής ακτινοθεραπευτικής ογκολογίας στο MD Anderson Cancer Center στο Χιούστον και επικεφαλής της μελέτης.

Ο Λιν αποδίδει το όφελος ειδικά στα εμβόλια mRNA. Τα εμβόλια mRNA χρησιμοποιούν αγγελιαφόρο RNA ώστε τα κύτταρα να παράγουν ένα ακίνδυνο τμήμα του ιού και να ενεργοποιήσουν την ανοσολογική απόκριση. Τα εμβόλια Covid-19 της Pfizer και της Moderna ήταν τα πρώτα εγκεκριμένα εμβόλια mRNA.

«Τα κύτταρα “καταβροχθίζουν” το εμβόλιο και το νουκλεϊκό οξύ του mRNA ενεργοποιεί έναν συναγερμό στο σώμα, σαν να δέχεται επίθεση από ιούς — ενώ δεν συμβαίνει κάτι τέτοιο», εξηγεί ο Λιν.

Αυτό ξεκινά μια αλυσιδωτή αντίδραση όπου κυτοκίνες —φλεγμονώδεις μεσολαβητές— «ξυπνούν» το ανοσοποιητικό, δίνοντας στους καρκινοπαθείς που λαμβάνουν ανοσοθεραπεία μια πρόσθετη ώθηση.

Ωστόσο, η απόκριση εξασθενεί με τον χρόνο, γι’ αυτό το εμβόλιο έπρεπε να χορηγηθεί εντός 100 ημερών από την ανοσοθεραπεία, σημειώνει ο Λιν.

Το εμβόλιο BCG που χορηγείται σε νεογνά σε πολλές αναπτυσσόμενες χώρες για την πρόληψη της φυματίωσης φαίνεται επίσης να προκαλεί μια συστηματική ανοσολογική απόκριση που βοηθά στη μείωση της βρεφικής θνησιμότητας από άλλες λοιμώξεις, λέει ο Τόφαμ. «Ανυψώνει γενικά τη γραμμή βάσης της ανοσίας», λέει.

Αν και δεν χορηγείται στις ΗΠΑ, το εμβόλιο φυματίωσης εισάγει στον οργανισμό ένα από τα παλαιότερα μικροβιακά είδη που συν-εξελίχθηκαν με τον άνθρωπο, λέει η δρ Ντενίζ Φάουστμαν, διευθύντρια ανοσοβιολογίας στο Massachusetts General Hospital και αναπληρώτρια καθηγήτρια Ιατρικής στο Harvard Medical School.

«Αυτοί οι μικροοργανισμοί ζουν μαζί μας σε όλη τη ζωή και επαναρυθμίζουν τα γονίδιά μας», λέει. «Όταν επαναφέρουμε αυτούς τους παλιούς οργανισμούς, βλέπουμε ολόκληρες πρωτεϊνικές οδούς να επαναρυθμίζονται».

Το BCG επηρεάζει επίσης τις μεταβολικές οδούς της γλυκόζης. Αυτό μπορεί να βοηθήσει στον διαβήτη και ίσως να συμβάλει και στην πρόληψη της νόσου Αλτσχάιμερ, καθώς οι νευρώνες πεθαίνουν όταν χάνουν την πρόσβαση σε σάκχαρα, πηγή ενέργειας.

Η Φάουστμαν παρουσίασε προκαταρκτικά δεδομένα από τυχαιοποιημένη κλινική δοκιμή σε συνέδριο στο Σαν Ντιέγκο. Τα στοιχεία έδειξαν ότι, έπειτα από πέντε χρόνια και έξι δόσεις BCG, μεσήλικες ενήλικες με τύπο 1 διαβήτη παρουσίασαν σημαντικά χαμηλότερα επίπεδα δύο πρωτεϊνών που συνδέονται έντονα με τη νόσο Αλτσχάιμερ, σε σύγκριση με όσους δεν έλαβαν το εμβόλιο.

Η χρήση εμβολίων ως εργαλείων για τη μείωση της άνοιας ή τη βελτίωση της επιβίωσης από καρκίνο δεν είναι ακόμη ώριμη πρακτική και χρειάζεται περισσότερη έρευνα. Στο μεταξύ, οι έντονες παρενέργειες που μπορεί να εμφανιστούν από ορισμένα εμβόλια δεν πρέπει να σας ανησυχούν. Πρόκειται για τη γενικευμένη, μη ειδική αντίδραση του σώματος που ενισχύει το ανοσοποιητικό σας σύστημα.

«Συχνά μιλάμε για τις αρνητικές πλευρές του εμβολιασμού, αλλά υπάρχουν και κάποιες απρόσμενες θετικές», σημειώνει ο Τόφαμ.