Η υγεία δεν είναι εμπόρευμα – Τι μάς δίδαξε η πανδημία για το ΕΣΥ

Εξι χρόνια μετά την έναρξη της πανδημίας, πολλοί θέλουν να πιστεύουν ότι το COVID-19 ανήκει στο παρελθόν. Η πραγματικότητα όμως είναι διαφορετική. Ο ιός SARS-CoV-2 συνεχίζει να κυκλοφορεί, το Long COVID επηρεάζει εκατομμύρια ανθρώπους σε όλο τον κόσμο και τα συστήματα υγείας εξακολουθούν να αντιμετωπίζουν τις συνέπειες των νεοφιλελεύθερων αντιμεταρρυθμίσεων.

Το COVID-19 δεν ανήκει στο παρελθόν. Συνεχίζει να προκαλεί σημαντική νοσηρότητα και θνητότητα. Ακόμη πιο ανησυχητική είναι η κληρονομιά που αφήνει πίσω του.
Το COVID-19 παραμένει επίσης μία από τις σημαντικότερες αιτίες φλεβικής θρόμβωσης και αγγειακών επιπλοκών. Η φλεβική θρομβοεμβολική νόσος —που περιλαμβάνει τη βαθιά φλεβική θρόμβωση και την πνευμονική εμβολή— αποτελεί ήδη μία από τις κύριες αιτίες καρδιαγγειακού θανάτου στην Ευρώπη. Υπολογίζεται ότι προκαλεί περισσότερους από 500.000 θανάτους ετησίως στην Ευρωπαϊκή Ένωση, ενώ το συνολικό οικονομικό κόστος της υπερβαίνει τα 8 έως 10 δισεκατομμύρια ευρώ κάθε χρόνο.

Σύμφωνα με μεγάλες διεθνείς μετα-αναλύσεις, περίπου 36% των ανθρώπων που μολύνθηκαν με SARS-CoV-2 εμφανίζουν συμπτώματα Long COVID σε κάποιο στάδιο μετά τη λοίμωξη. Πρόκειται για μια πολυσυστηματική κατάσταση που μπορεί να επηρεάσει το νευρικό, το καρδιαγγειακό και το αναπνευστικό σύστημα και να διαρκέσει μήνες ή και χρόνια.

Οι ασθενείς εμφανίζουν συχνά έντονη κόπωση, δύσπνοια, διαταραχές μνήμης και συγκέντρωσης, νευρολογικές διαταραχές και καρδιαγγειακές επιπλοκές. Με άλλα λόγια, η πανδημία δεν άφησε μόνο εκατομμύρια θανάτους. Άφησε επίσης εκατομμύρια ανθρώπους με χρόνια προβλήματα υγείας που επηρεάζουν την εργασία, την κοινωνική ζωή και την ποιότητα ζωής τους.

Το πρόβλημα έχει πλέον και τεράστιες οικονομικές διαστάσεις. Υπολογίζεται ότι περίπου 400 εκατομμύρια άνθρωποι παγκοσμίως έχουν εμφανίσει Long COVID, ενώ το συνολικό οικονομικό βάρος της νόσου προσεγγίζει το 1 τρισεκατομμύριο δολάρια ετησίως — περίπου το 1% της παγκόσμιας οικονομίας.
Η επιστήμη απέδειξε ότι διαθέτoυμε ισχυρά εργαλεία που αντιμετώπισαν τις επιπτώσεις της πανδημίας: Το ισχυρό Δημόσιο Εθνικό Σύστημα Υγείας, την Πρωτοβάθμια Περίθαλψη και τον Εμβολιασμό.

Η ανάπτυξη των εμβολίων κατά του SARS-CoV-2 αποτέλεσε μία από τις μεγαλύτερες επιτυχίες της σύγχρονης ιατρικής. Διεθνείς επιδημιολογικές αναλύσεις εκτιμούν ότι ο μαζικός καθολικός εμβολιασμός απέτρεψε περισσότερους από 14 έως 20 εκατομμύρια θανάτους παγκοσμίως μόνο κατά τον πρώτο χρόνο εφαρμογής των εμβολίων, μειώνοντας δραστικά τον κίνδυνο σοβαρής νόσου και νοσηλείας. Υπάρχουν επίσης ισχυρές ενδείξεις ότι ο εμβολιασμός μειώνει τον κίνδυνο εμφάνισης Long COVID.

Ωστόσο, την ίδια στιγμή που η επιστήμη προχωρά και η γνώση διευρύνεται, σκοταδιστικά ρεύματα, φορώντας έναν ψευδεπίγραφο «αντισυστημικό» μανδύα, επιχειρούν να διαβρώσουν τη δημόσια συζήτηση και να επηρεάσουν τους πολίτες.

Ο σκοταδισμός, η άρνηση των εμβολίων και η υπονόμευση της ιατρικής γνώσης δεν αποτελούν πλέον περιθωριακές φωνές. Σε πολλές χώρες αποκτούν πολιτική ισχύ και επιχειρούν να καθορίσουν δημόσιες πολιτικές.

Η πανδημία ανέδειξε επίσης μια σκληρή πραγματικότητα: η υγεία των πολιτών δεν καθορίζεται μόνο από τους παθογόνους παράγοντες και τους ατομικούς παράγοντες κινδύνου, αλλά και από τις κοινωνικές και οικονομικές συνθήκες διαβίωσης.

Οι κοινωνικές ανισότητες και ο κοινωνικός αποκλεισμός, η φτώχεια και η ανεργία, η ατμοσφαιρική ρύπανση και το εργασιακό stress συγκαταλέγονται μεταξύ των σημαντικότερων παραγόντων κινδύνου για σοβαρό COVID-19 και Long COVID. Οι πιο ευάλωτες κοινωνικές ομάδες είναι αυτές που πληρώνουν το μεγαλύτερο τίμημα.

Την ίδια στιγμή, ο κόσμος γύρω μας φλέγεται.

Οι γεωπολιτικές συγκρούσεις, οι πόλεμοι και οι νέες προσφυγικές ροές δημιουργούν ένα εκρηκτικό μείγμα για τη δημόσια υγεία. Οι μεγάλες μετακινήσεις πληθυσμών δημιουργούν σημαντικές πιέσεις στα συστήματα υγείας των χωρών υποδοχής. Εκτιμάται ότι οι υγειονομικές ανάγκες που συνδέονται με μεγάλες προσφυγικές κρίσεις μπορούν να αντιστοιχούν σε επιπλέον δημόσια δαπάνη της τάξης του 0,5–1% του ΑΕΠ στις χώρες πρώτης υποδοχής. Η Ελλάδα, θα βρεθεί ξανά στην πρώτη γραμμή. Πέρα από την αλληλεγγύη μας προς τους πρόσφυγες είναι καθήκον μας να εξασφαλίσουμε συνθήκες αξιοπρεπούς και αποτελεσματικής περίθαλψης των ασθενών προσφύγων στα πλαίσια του Εθνικού Συστήματος Υγείας.

Στην Ελλάδα, το Εθνικό Σύστημα Υγείας πιέζεται στα όρια της κατάρρευσης, ενώ οι υπηρεσίες υγείας ιδιωτικοποιούνται με αυξανόμενους ρυθμούς. Χρόνια υποχρηματοδότηση, ελλείψεις μόνιμου προσωπικού, πελατειακές σχέσεις, φαινόμενα διαφθοράς και μεγάλες ανισότητες στην ποιότητα των υπηρεσιών — μεταξύ κέντρου και περιφέρειας, αλλά και μεταξύ εύπορων και λαϊκών περιοχών μέσα στις ίδιες τις πόλεις — σε συνδυασμό με νεοφιλελεύθερες και αυταρχικές πολιτικές που αντιμετωπίζουν τη δημόσια υγεία ως εμπόρευμα δημιουργούν τις συνθήκες μιας νέας κρίσης δημόσιας υγείας.

Η εμπειρία της πανδημίας στην Ελλάδα αποτελεί μια σκληρή υπενθύμιση των συνεπειών αυτής της πολιτικής. Η Ελλάδα εισήλθε στην πανδημία με ένα Εθνικό Σύστημα Υγείας ήδη εξασθενημένο από την χρόνια λιτότητα που ακολούθησε την χρεωκοπία της χώρας. Τα συγκριτικά ευρωπαϊκά δεδομένα δείχνουν ότι η χώρα βρέθηκε, την περίοδο 2020-2022, μεταξύ των χωρών με υψηλή θνητότητα από COVID-19 στην Ευρώπη. Το ίδιο νεοφιλελεύθερο κυβερνητικό επιτελείο που οδήγησε την Ελλάδα στις πρώτες θέσεις της κατάταξης της θνητότητας από COVID-19 κατά την πανδημία και συνέβαλε στην αποδυνάμωση του ΕΣΥ παραμένει στη θέση του και συνεχίζει την πορεία εμπορευματοποίησης της υγείας.

Σήμερα τα στοιχεία δείχνουν ότι:

• η Ελλάδα βρίσκεται στη χειρότερη θέση στην ΕΕ ως προς τις οικονομικές και γεωγραφικές ανισότητες πρόσβασης στις υπηρεσίες υγείας, ενώ περίπου το 10% του πληθυσμού αδυνατεί να καλύψει το κόστος ιατρικών υπηρεσιών

• η ιδιωτική δαπάνη υγείας ανέρχεται περίπου στο 35% του συνόλου των δαπανών, όταν ο ευρωπαϊκός μέσος όρος είναι περίπου 15%

• η νοσηρότητα από λοιμώδη αλλά και από χρόνια μη μεταδιδόμενα νοσήματα —όπως καρκίνος και καρδιαγγειακά— αναμένεται να αυξηθεί τα επόμενα χρόνια

• η αύξηση της φτώχειας και τα νέα μεταναστευτικά και οικολογικά προσφυγικά ρεύματα θα αυξήσουν τον αριθμό των ανθρώπων που θα χρειάζονται υπηρεσίες υγείας.

Υπάρχει όμως μια επιλογή

• Να μη σωπάσουμε.

• Να μην αποδεχθούμε την υποβάθμιση της δημόσιας υγείας.

• Να μην επιτρέψουμε στον φόβο, την άγνοια και τον κυνισμό να καθορίσουν το μέλλον.

Είμαστε εδώ.

• Με την επιστήμη στην υπηρεσία του λαού.

• Με τη γνώση στην υπηρεσία της αλήθειας και της ανθρώπινης αξιοπρέπειας.

• Με τον αγώνα για ένα δημόσιο, καθολικό, ισχυρό και τεχνολογικά σύγχρονο Εθνικό Σύστημα Υγείας.

Είναι επιτακτική η ανάγκη για την οργάνωση ενός βιώσιμου, ισχυρού Δημόσιου Μοντέρνου Εθνικού Συστήματος Υγείας, το οποίο θα παρέχει δωρεάν, ποιοτική και υψηλού επιπέδου περίθαλψη σε όλους τους πολίτες σε ολόκληρη την επικράτεια.

Για τον λόγο αυτό είναι επείγουσα ανάγκη η εκπόνηση ενός ολοκληρωμένου δεκαετούς εθνικού σχεδίου για τη δημόσια υγεία, μέσα από μια δημοκρατική διαδικασία διαβούλευσης με τη συμμετοχή επιστημονικών φορέων, κοινωνικών οργανώσεων, της τοπικής αυτοδιοίκησης και των ενώσεων ασθενών.

Γιατί η υγεία δεν είναι προνόμιο.

Είναι δικαίωμα.

Ο Γρηγόρης Γεροτζιάφας είναι Καθηγητής Αιματολογίας στην Ιατρική Σχολή στο Πανεπιστήμιο Σορβόνης και Υπεύθυνος στο Τμήμα Θρόμβωσης στο Νοσοκομείο Tenon του Παρισιού