Κοίτα την Παλαιστίνη

Γιατί, ναι, η Σύγχρονη Τέχνη μπορεί να λειτουργήσει ως Εργαλείο Αντίστασης και στο κέντρο της Αθήνας, στο Μοναστηράκι, σε έναν πολύ ενδιαφέροντα χώρο είκοσι Παλαιστίνιοι καλλιτέχνες απαντούν στη βία με ιδιαίτερες δημιουργίες.

Η έκθεση μας δίνει την εικόνα μίας «άλλης» Παλαιστίνης μέσα από τα μάτια των καλλιτεχνών που συμμετέχουν. Οι είκοσι σΠαλαιστίνιοι καλλιτέχνες που γεννήθηκαν μεταξύ των δύο Ιντιφάντα και τώρα εργάζονται σε όλα τα μέρη του κόσμου (στη Γάζα, τη Δυτική Όχθη, τη Γαλλία, το Ηνωμένο Βασίλειο κ.α.), διαπραγματεύονται την πραγματικότητα της κατοχής, της εξορίας και της αντίστασης – απαντώντας στη βία και την εξάλειψη του παλαιστινιακού λαού με πράξεις δημιουργίας. Κάποιοι από αυτούς ζουν και εργάζονται στην Παλαιστίνη, άλλοι ανήκουν στην Παλαιστινιακή διασπορά.

Ζωγραφική, σχέδιο, χαρακτική, κόμικς, εικονογράφηση, φωτογραφία, βίντεο, εγκατάσταση, περφόρμανς και πολυμέσα σε υπερρεαλιστικές απεικονίσεις της αναγκαστικής μετανάστευσης μέχρι και διαδραστικές παραστάσεις σε έργα που μαρτυρούν την ανθεκτικότητα του παλαιστινιακού πολιτισμού σε συνθήκες πολιορκίας και τον ζωτικό ρόλο της τέχνης στη διατήρηση της μνήμης και της ταυτότητας.

Την έκθεση επιμελείται η Elettra Stamboulis, Ιταλίδα επιμελήτρια με ελληνική καταγωγή, συγγραφέας και πολιτιστική παραγωγός με εκτεταμένη εμπειρία στη σύγχρονη τέχνη, τα κόμικς και τα έργα με κοινωνική αναφορά, με την υποστήριξη της Ελληνίδας καλλιτέχνιδας και ακτιβίστριας Δανάης Στράτου, προέδρου του Κέντρου για τον Μετακαπιταλιστικό Πολιτισμό – mέta, γνωστής για τις μεγάλης κλίμακας εγκαταστάσεις που διερευνούν θέματα σχετικά με τη φύση, τη μετανάστευση, την αστικοποίηση και τις κοινωνικοπολιτικές εντάσεις, καθώς και της Doris Hakim, Ελληνο-Παλαιστίνιας καλλιτέχνιδας, της οποίας το έργο διερευνά τα σύνορα, την ταυτότητα και τις διασταυρώσεις της προσωπικής και συλλογικής μνήμης.

Όπως δήλωσε η επιμελήτρια της έκθεσης, Elettra Stamboulis: «Είμαι συγκινημένη σαν να ήταν η πρώτη έκθεση που επιμελούμαι. Γιατί δεν είναι μια έκθεση σαν τις άλλες. Κατά τη διάρκεια αυτών των μηνών, είδα τη ζωή πολλών από τους 20 καλλιτέχνες, 19 από τους οποίους ζουν ακόμα, να αλλάζει. Να εξαφανίζονται για κάποιο χρονικό διάστημα από το ραντάρ των email και μετά να επανεμφανίζονται για να πουν ‘είμαι καλά, μην ανησυχείτε. Μόνο να ξέρετε πως κάτι σημαντικό συνέβη’.

Σε αυτά τα λόγια και σε αυτή τη σιωπή περικλείεται η παλαιστινιακή καταστροφή. Και θα θέλαμε με αυτήν την έκθεση να επιτρέψουμε στους επισκέπτες να δουν πόση ομορφιά υπάρχει στα μάτια αυτών των καλλιτεχνών. ‘Αγαπητή μου Γάζα’, είναι ο τίτλος ενός εκθέματος. Η τέχνη μάς επιτρέπει να επιστρέψουμε στο σπίτι, να φέρουμε στην καρδιά μας κάτι μακρινό, και επομένως είναι ένα ισχυρό φάρμακο ενάντια στη λήθη και την εξαφάνιση. Όταν το ζητούμενο είναι να αποφευχθεί η εξαφάνιση ενός έθνους, αυτό είναι το εργαλείο της παρουσίας μας».

Amer Shomali > Ειρωνεία και Αντίσταση

Εμείς μιλήσαμε με τον Γενικό Διευθυντή του Παλαιστινιακού Μουσείου, καλλιτέχνη πολλών επιπέδων που μας έκανε την τιμή να μας μιλήσει για τη σχέση τέχνης και πολιτικής. Όπως θα δείτε, η συζήτηση παρέμεινε εντός θέματος έκθεσης και δεν επεκτάθηκε σε όσα αποκρουστικά θα έχει σίγουρα ζήσει. Όχι από αδιαφορία προφανώς αλλά για να μην φέρουμε τον καλεσμένο μας στη θέση να ανακαλεί δράματα ξανά και ξανά παρά να μιλήσει μόνο για την ουσία του έργου του.

Ο Amer Shomali γνωστός διεθνώς για το εικονογραφημένο ντοκιμαντέρ The Wanted 18, είναι Παλαιστίνιος καλλιτέχνης, το έργο του οποίου εκτείνεται στη ζωγραφική, τον κινηματογράφο, τα ψηφιακά μέσα, τις εγκαταστάσεις και τα κόμικς. Εδρεύει στη Ραμάλα, διδάσκει στο Πανεπιστήμιο Birzeit και υπηρετεί ως Γενικός Διευθυντής του Παλαιστινιακού Μουσείου.

Τι ήταν αυτό που αρχικά σας τράβηξε στη χρήση της εικαστικής τέχνης ως εργαλείου πολιτικής αφήγησης;

Από την αρχή, η τέχνη δεν ήταν απλώς κάτι που επέλεξα· είναι αυτό που είμαι. Μεγάλωσα διαβάζοντας κόμικς σε προσφυγικούς καταυλισμούς και αυτές οι εικόνες διαμόρφωσαν τη φαντασία μου για την Παλαιστίνη πολύ πριν επιστρέψω εκεί. Τα κόμικς, τα σκίτσα και οι οπτικές αφηγήσεις ήταν κυριολεκτικά η πρώτη πόρτα που άνοιξε στη μνήμη, την ταυτότητα και την πολιτική. Έτσι, η εικαστική τέχνη έγινε για μένα ο τρόπος να ανακτήσω και να επαναπαρουσιάσω ιστορίες που έλειπαν ή παρουσιάζονταν λανθασμένα στις κυρίαρχες ιστορικές αφηγήσεις.

Η τέχνη είναι ένας τρόπος να μιλάς στους ανθρώπους συναισθηματικά και διανοητικά, να τους κάνεις να νιώθουν και να σκέφτονται ταυτόχρονα – ιδιαίτερα όταν η πολιτική πραγματικότητα είναι τόσο πολυεπίπεδη και απάνθρωπη όσο στην Παλαιστίνη.

Πώς ισορροπείτε την αισθητική άποψη με τον ακτιβισμό στο έργο σας;

Δεν το κάνω… Για μένα, η αισθητική και ο ακτιβισμός δεν διαχωρίζονται · είναι δύο όψεις του ίδιου εγχειρήματος. Η ομορφιά δεν αποσπά από την πολιτική αλήθεια· είναι εργαλείο σύνδεσης και διαφοροποίησης.

Με το The Wanted 18 δεν θέλαμε να αναπαράγουμε τις ίδιες εικόνες βίας και θυματοποίησης που βλέπει κανείς στις ειδήσεις. Αντίθετα, χρησιμοποιήσαμε animation, χιούμορ και οπτικοποιημένες ιδέες για να αποκαλύψουμε τον παραλογισμό και την αδικία, ώστε να κάνουμε τους ανθρώπους να νοιαστούν για μια πολιτική κατάσταση που διαφορετικά ίσως αγνοούσαν.
Τι σας ενέπνευσε να προσαρμόσετε την ιστορία των 18 αγελάδων σε ένα ντοκιμαντέρ stop-motion;

Άκουσα για πρώτη φορά την ιστορία του Wanted 18 σε ένα κόμικ όταν ήμουν παιδί σε έναν συριακό προσφυγικό καταυλισμό. Ήταν τόσο παράλογη που μου έμεινε αξέχαστη – αγελάδες να έχουν χαρακτηριστεί «απειλή για την ασφάλεια»! Όμως, πέρα από το χιούμορ, υπήρχε εκεί μια δυνατή ιστορία συλλογικής ανεξαρτησίας και πολιτικής ανυπακοής που δεν είχε ποτέ καταγραφεί.

Το stop-motion ήταν το ιδανικό μέσο, γιατί η χειροποίητη ποιότητά του δίνει στις αγελάδες προσωπικότητα και παρουσία. Θέλαμε το κοινό όχι απλώς να ακούσει για την ιστορία, αλλά να νιώσει το χιούμορ, την ειρωνεία και την ανθρωπιά της και να δει μια συνήθως παραγνωρισμένη πράξη μη βίαιης αντίστασης με έναν νέο και φρέσκο τρόπο.

Ποιες ήταν οι πιο απρόσμενες αντιδράσεις που λάβατε από το διεθνές κοινό;

Οι αντιδράσεις διαφέρουν πολύ ανάλογα με το πλαίσιο. Στη Δύση, πολλοί μου είπαν ότι εξεπλάγησαν βλέποντας τους Παλαιστίνιους να παρουσιάζονται ως σκεπτόμενα, χιουμοριστικά και «στρατηγικά» άτομα, όχι απλώς ως θύματα ή μαχητές. Είπαν ότι δεν είχαν ξαναδεί αυτή την πλευρά της ιστορίας.

Στην Παλαιστίνη, ιδιαίτερα μεταξύ όσων έζησαν την Πρώτη Ιντιφάντα, οι άνθρωποι είπαν ότι η ταινία τούς έκανε να θυμηθούν και να νιώσουν περηφάνια για τις δικές τους ιστορίες και τους ενθάρρυνε να μοιραστούν άλλες, άγνωστες αφηγήσεις για εκείνη την περίοδο. Οι νεότεροι Παλαιστίνιοι, που μεγάλωσαν με μια πολύ διαφορετική πολιτική εμπειρία, συχνά μου λένε ότι η ταινία τους κάνει να επανεξετάσουν το τι σημαίνει αξιοπρέπεια και αντίσταση και το τι σημαίνει να είσαι Παλαιστίνιος σήμερα.

Πιστεύετε ότι η τέχνη μπορεί να κάνει τη διαφορά στην πολιτική και τη δικαιοσύνη;

Η τέχνη έχει σημασία γιατί διαμορφώνει τον τρόπο με τον οποίο οι άνθρωποι βλέπουν τον κόσμο. Σε πλαίσια όπως η Παλαιστίνη, οι κυρίαρχες αφηγήσεις συχνά υποβιβάζουν τη ζωή μας σε στατιστικά στοιχεία και βία. Η τέχνη μάς επιτρέπει να αφηγηθούμε ιστορίες που αποκαλύπτουν αξιοπρέπεια, δημιουργικότητα, χιούμορ, στρατηγική και φαντασία – στοιχεία απαραίτητα για τη δικαιοσύνη και την ενσυναίσθηση, αλλά σπάνια παρόντα στα δελτία ειδήσεων.

Μια ιστορία για αγελάδες μπορεί να ακούγεται ιδιόρρυθμη, αλλά όταν αυτές οι αγελάδες γίνονται σύμβολο συλλογικής αυτονομίας, ο παραλογισμός αποκαλύπτει βαθύτερες αλήθειες για την κατοχή, τη λογική της «ασφάλειας» και την ανθρώπινη ανθεκτικότητα. Εκεί ακριβώς η τέχνη κάνει την πολιτική πιο προσιτή και ανοίγει χώρο για νέες συζητήσεις γύρω από τη δικαιοσύνη.

Πώς αισθάνεστε για το έργο σας στο Μουσείο; Τι αλλαγές έχετε κάνει;

Από τότε που ανέλαβα Γενικός Διευθυντής του Παλαιστινιακού Μουσείου, προσπάθησα να αναπτύξω στη δουλειά ακριβώς την ίδια αρχή που καθοδηγεί την τέχνη μου: να αφηγούμαι ιστορίες που διευρύνουν την κατανόησή μας για την παλαιστινιακή ταυτότητα πέρα από τις εικόνες της σύγκρουσης και μόνο, ώστε να περιλαμβάνουν τον πολιτισμό, τη μνήμη, τη δημιουργικότητα και τις ιστορίες των κοινοτήτων. Στόχος είναι το μουσείο να αποτελεί χώρο έμπνευσης, στοχασμού και σύνδεσης, όχι απλώς καταγραφής και τεκμηρίωσης.

Αυτό σημαίνει εκθέσεις και προγράμματα που συνδυάζουν την ιστορία με τη δημιουργικότητα, που αμφισβητούν τα στερεότυπα και δημιουργούν πλατφόρμες για φωνές που συχνά προσπερνώνται και παραβλέπονται. Πρόκειται για τη διεύρυνση του καμβά – όχι για την αποδυνάμωση της πολιτικής, αλλά για την εμβάθυνση του πολιτισμικού πλαισίου μέσα στο οποίο γίνεται κατανοητή η πολιτική.