Κατάλογος τιμωρητικής ανοησίας

Για τον τιμωρητισμό δεν υπάρχει επίσημος ορισμός. Δεν χρειάζεται, όλοι γνωρίζουν πως αφορά τις περιπτώσεις όπου η αύξηση των ποινών προβάλλεται ως η μαγική λύση για τα πάντα. Ο τιμωρητισμός συνοδεύεται σταθερά από λαϊκίστικη δημαγωγία, ακροδεξιά πολιτική και, εφόσον υπερβαίνει κάθε μέτρο αναλογικής δικαιοσύνης, αποτελεί αδικία. Στην εποχή μας συνδέεται κάπου και με τις νέες τεχνολογίες, καθώς οι φωνές οργής, θυμού κλπ στο διαδίκτυο γοητεύουν τα κλικ, καταγράφονται και διαδίδονται προνομιακά από τις πλατφόρμες.

Ο θυμός πουλάει*, γρήγορα όμως αποδεικνύεται κούφιος: Από την προϊστορική εποχή με τις εκδικήσεις και τις ταυτοπάθειες και ύστερα, οι τιμωρητικές πολιτικές μόνιμα ναυαγούν, ξεκαθαρίζει ότι το μαστίγιο δεν φυλάει την κοινωνία αλλά τους τυράννους της, ότι το άτιμο το έγκλημα ανατροφοδοτείται από αυτές, ζει και βασιλεύει. Μόνο η δίκαια (όχι δυσανάλογη) ποινή, σε συνδυασμό με δράσεις κοινωνικής ένταξης ή επανένταξης εξομαλύνει και βελτιώνει τις συνθήκες της ευρυθμίας.

Ένας πρόχειρος κατάλογος από ανοησίες – επικοινωνιακά ψεύδη του τιμωρητισμού βοηθά να καταλάβει κανείς πως παίζεται το δημαγωγικό παιχνίδι.

• «Εμείς τους πιάνουμε και οι δικαστές τους αφήνουν ελεύθερους». Συνήθως τη φράση την πρωτοδιατυπώνουν κάποιες αστυνομικές «αυθεντίες» (κι όχι όσοι θεσμικά εκπροσωπούν την Αστυνομία) και την αναπαράγουν πρόθυμοι δημοσιογράφοι. Τί κρύβεται με τη φράση; Πως εδώ και δυο περίπου αιώνες σε όλες τις στοιχειωδώς δικαιοκρατικές χώρες του κόσμου το φίλτρο μεταξύ αστυνομίας και δικαιοσύνης αποτελεί μια αναγκαία κανονικότητα: Η Αστυνομία επεμβαίνει, προσάγει ή συλλαμβάνει επ’ αυτοφώρω με βάσεις ενδείξεις, ενώ η δικαιοσύνη προφυλακίζει ή καταδικάζει μόνο αν προκύψει τεκμηρίωση όρων ή βεβαιότητα. Από τα φίλτρα της περνούν λίγοι, όχι οι πολλοί απλώς εμπλεκόμενοι ή ύποπτοι, αλλά μόνο οι αποδεικνυόμενοι ένοχοι και ανάλογα με την ευθύνη τους. Ευτυχώς. Αλλιώς οι φυλακές θα είχαν μεγαλύτερο πληθυσμό από πολλές πόλεις.
• Σχετική είναι και η αντίστοιχη καραμέλα για «γνωστούς στις αρχές» ή «γνωστούς αγνώστους» που όμως κυκλοφορούν ελεύθεροι. Ποιοι ευθύνονται γι΄αυτό κατά τους επικίνδυνους ρήτορες του φασισμού; Μα, οι αστυνομικοί και οι δικαστές που κάνουν καλά τη δουλειά τους μέσα στο πλαίσιο της δημοκρατίας. Πραγματικά, είναι λογικό οι διωκτικές αρχές για την έναρξη της ερευνητικής τους δραστηριότητας να προσανατολίζονται προς κύκλους και τύπους με ήδη εκδηλωμένη επιθετικότητα. Ο χαρακτηρισμός όμως «γνωστός στις αρχές» από μόνος του δεν αρκεί για να αναπτυχθούν βαριές συνέπειες σε βάρος των πολιτών. Οι «ποινές υπόνοιας»** συναντώνται στις εποχές του σκοταδισμού και στις δικτατορίες της καταστολής. Στον σύγχρονο πολιτισμό επίσημα έχουν καταργηθεί, ανεπίσημα όμως διαφημίζονται από συμμορίες του τιμωρητισμού.
• Το ίδιο ισχύει με την ατάκα «μια φορά εγκληματίας για πάντα εγκληματίας». Η καταδίκη προϋποθέτει συγκριμένη πράξη και δίκαια ποινή γι’ αυτήν. Αν δεν πρόκειται για ισόβια που διαρκούν, κάποτε λήγει. Το δικαστήριο δεν έχει αποστολή να εκδίδει μόνιμες ταυτότητες συμπεριφοράς, επιβάλλει δίκαιες ποινές για εξατομικευμένες πράξεις. Μετά την έκτιση ο πρώην κρατούμενος γίνεται πολίτης με δικαίωμα επανένταξης. Στο κάτω – κάτω ο μόνιμος στιγματισμός ματαιώνει την κοινωνική επανένταξη και αντίστροφα αυξάνει την επικινδυνότητα του ατόμου και την ανασφάλεια του συνόλου.

Ο κατάλογος αυτών των επικίνδυνων «ανοησιών» είναι ήδη πολύ μακρύτερος. Η αποδελτίωση συνεχίζεται και ίσως χρειαστεί να επανέλθουμε.

ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ

* Βλ. D. Grant, Populism, Artificial Intelligence and Law, London/New York, Routledge, 2025, σελ.179.

**Για την ιστορία τους βλ. Ν. Ανδρουλάκη, Θεμελιώδεις έννοιες της ποινικής δίκης, 6η έκδ. με επιμέλεια Ι. Ανδρουλάκη, Π. Ν. Σάκκουλας, 2025, σελ. 232.