Ιράν: Το υπαρξιακό δίλημμα του Χαμενεΐ και η “αόρατη” εξουσία

Ο νυν ηγέτης του ισλαμικού καθεστώτος του Ιράν, Αλί Χαμενεΐ, είναι σήμερα 86 ετών. Γνωρίζει πολύ καλά την ιστορία της παρακμής και της πτώσης του παλαιού καθεστώτος του Μοχάμεντ Ρεζά Παχλαβί και σήμερα, η “Ισλαμική Δημοκρατία” του είναι αντιμέτωπη με μαζικές διαδηλώσεις σε όλη τη χώρα οι οποίες παίρνουν σταδιακά, μορφή εξέγερσης.

Πριν 48 χρόνια, ο Παχλαβί είχε προσπαθήσει να “διασωθεί” απευθύνοντας μήνυμα εθνικής συμφιλίωσης. Τότε, μπροστά στην ασφυκτική πίεση που δεχόταν υποσχέθηκε να απελευθερώσει τους πολιτικούς κρατούμενους, να προκηρύξει βουλευτικές εκλογές, να χαλαρώσει την καταστολή και να διερευνήσει τη διαφθορά. Δύο χρόνια μετά πέθανε εξόριστος στο Κάιρο.

Το καθεστώς Χαμενεΐ επέλεξε την αιματοχυσία αντί της συμφιλίωσης. Όπως σημειώνει ο New Yorker σε ανάλυσή του, η προσπάθεια του καθεστώτος να κλείσει το διαδίκτυο και άλλα μέσα επικοινωνίας και οι νεκροί στους δρόμους, αποσταθεροποιούν την ηγεσία όλο και περισσότερο.

Ο Χαμενεΐ ανέλαβε την εξουσία το 1989. Η πτώση της ΕΣΣΔ οδήγησε αυτόν και τους υποστηρικτές του να γίνουν πιο καχύποπτοι απέναντι στη Δύση και στις μεταρρυθμίσεις. “Έχω πλέον καταλήξει στο συμπέρασμα ότι οι Ηνωμένες Πολιτείες έχουν καταστρώσει ένα ολοκληρωμένο σχέδιο για να ανατρέψουν το σύστημα της Ισλαμικής Δημοκρατίας” δήλωνε ο Χαμενεΐ σε ομιλία του προς κυβερνητικούς αξιωματούχους τον Ιούλιο του 2000. “Αυτό το σχέδιο είναι μια μίμηση εκείνου που οδήγησε στην κατάρρευση της πρώην Σοβιετικής Ένωσης”, έλεγε τότε.

Η σημερινή κρίση είναι η τέταρτη κατά σειρά που καλείται να αντιμετωπίσει ο Χαμενεΐ, μετά από τη φοιτητική εξέγερση του 1999, τις διαμαρτυρίες για μεταρρυθμίσεις του 2009 και τις διαδηλώσεις του 2022 υπέρ των δικαιωμάτων, με σύνθημα “Γυναίκα, Ζωή, Ελευθερία” που πυροδοτήθηκαν από τη δολοφονία της Mahsa Amini.

Σύμφωνα με τον New Yorker η Ισλαμική Δημοκρατία δεν ήταν ποτέ τόσο απειλούμενη όσο τώρα. Όπως τονίζει, αυτή τη φορά η γενικευμένη οικονομική εξαθλίωση του ιρανικού λαού είναι εκείνη που πυροδότησε τις διαμαρτυρίες. Ο πληθωρισμός είναι πάνω από πενήντα τοις εκατό. Το ριάλ βρίσκεται σε ελεύθερη πτώση. Υπάρχουν εκτεταμένες διακοπές ρεύματος και ελλείψεις νερού. Οι τιμές των τροφίμων έχουν εκτιναχθεί και ορισμένα βασικά αγαθά έχουν εξαφανιστεί από τις αγορές.

Ποιος κυβερνάει το Ιράν;

Ο μόνος τομέας της χώρας που δεν υποφέρει από δραματικές οικονομικές επιπτώσεις είναι η ελίτ του καθεστώτος, ιδιαίτερα οι ηγέτες του Σώματος των Φρουρών της Ισλαμικής Επανάστασης, ενός πυλώνα του κατεστημένου που συσσωρεύει από τον έλεγχο των βιομηχανιών: πετρέλαιο, λιμάνια, μεταποίηση, τσιμέντο, οι κλάδοι αυτοί ελέγχονται από την ελίτ.

Μάλιστα, οι διαμαρτυρίες εκτείνονται και σε παραδοσιακά συντηρητικές, θεοκρατικές περιοχές, πέραν της Τεχεράνης. Η θεοκρατία των αγιατολάχ από την άλλη, έχει δεχθεί σφόδρα χτυπήματα τα τελευταία χρόνια. Η Χεζμπολάχ στον Λίβανο, η Χαμάς στη Γάζα, οι Χούθι στην Υεμένη – έχουν υποστεί σοβαρές ζημιές. Το καθεστώς του Ιράν καυχιόταν για την αποτρεπτική του δύναμη και “ξεγυμνώθηκε” τον Ιούνιο από τα χτυπήματα του Ισραήλ σε πυρηνικές εγκαταστάσεις.

Οι ισραηλινές δυνάμεις, οι οποίες είχαν διεισδύσει πλήρως στο καθεστώς όλα αυτά τα χρόνια με τις μυστικές τους υπηρεσίες, κατάφεραν να σκοτώσουν ανεμπόδιστες μια σειρά υψηλόβαθμων ηγετών του ιρανικού στρατού και των υπηρεσιών πληροφοριών. Ο ίδιος ο Χαμενεΐ αναγκάστηκε να κρυφτεί κατά τη διάρκεια των βομβαρδισμών. Η πρόσφατη απαγωγή Μαδούρο, του προξενεί έναν έξτρα “πονοκέφαλο”.

Μεταρρύθμιση, καταστολή ή πτώση

Η διαφορά με το 1979 είναι πως αν πέσει τώρα το θεοκρατικό καθεστώς, η ελίτ δεν έχει εύκολο τρόπο διαφυγής. Οι άνθρωποι του Σάχη είχαν εκπαιδευτεί στη Δύση, γνώριζαν ξένες γλώσσες και όταν ήρθε η ώρα να φύγουν από το Ιράν κατάφεραν να βρουν καταφύγιο στην Ευρώπη ή στις ΗΠΑ. Οι σημερινές διαδηλώσεις δεν έχουν θρησκευτικό “χρώμα” ούτε επικεντρώνονται σε ένα συγκεκριμένο κοινωνικό “στρώμα”. Όπως γράφει ο David Remnick οι κινητοποιήσεις αφορούν σε μεγάλο βαθμό την εθνική υπερηφάνεια και μια φυσιολογική, ευημερούσα και σταθερή καθημερινή ζωή. Ακούγονται συνθήματα στους δρόμους που ζητούν ελευθερία, αλλά όχι απαραίτητα δημοκρατία.

Πριν λίγους μήνες ο Karim Sadjadpour δημοσίευσε ένα δοκίμιο στο Foreign Affairs με τίτλο “Το Φθινόπωρο των Αγιατολάχ” στο οποίο αναλύει το πώς θα μπορούσε να μοιάζει το Ιράν μετά από μια πιθανή πτώση του Χαμενεΐ.

Θα μπορούσε το Ιράν να μοιάζει με την Κίνα παίρνοντας μια πιο τεχνοκρατική πορεία; Θα μπορούσε να μοιάζει με το Πακιστάν, με τους Φρουρούς της Επανάστασης να παίρνουν την εξουσία εξ ολοκλήρου στα χέρια τους; Θα μπορούσε να απομονωθεί σαν τη Βόρεια Κορέα ή να λάβει τη μορφή της Τουρκίας του Ερντογάν;

Το δίλημμα του Χαμενεΐ

Αξιολογώντας τα σενάρια, ο Sadjadpour συμφωνεί εντέλει με τον James A. Bill που περιέγραφε την κρίση του ’78.

Τότε ο Bill έγραφε πως η πιο πιθανή εναλλακτική λύση για τον Σάχη θα ήταν:

• να πάει προς μια τύποις πιο προοδευτική ομάδα διακυβέρνησης που θα στελεχώνεται από αξιωματικούς του στρατού και τεχνοκράτες που θα εισέλθουν στην εξουσία για να υλοποιήσουν μεταρρυθμίσεις. Αυτό θα σήμαινε μια κάποια εξωστρέφεια και για τον Χαμενεΐ αν επέλεγε κάτι τέτοιο.
• Ή αντιστοίχως, θα μπορούσε να διολισθήσει προς μια ακόμη πιο αυστηρή στρατιωτική χούντα, βασιζόμενη σε ένα φιλελεύθερο σύστημα “δυτικού τύπου” με συγκεντρωτικά στοιχεία διακυβέρνησης, αλά Ρωσίας Πούτιν.

Στην περίπτωση του Σάχη, η ιστορία είχε άλλα σχέδια για το μέλλον του, καθώς δεν πρόλαβε να εξετάσει κανένα από αυτά τα σενάρια.

Για την ώρα του ισχύον καθεστώς έχει διαλέξει “τρόπο”: Η διπλή στρατηγική του καθεστώτος είναι να προσφέρει συμβολικό “διάλογο” για οικονομικά ζητήματα στο εσωτερικό, αλλά να παρουσιάζει τους διαφωνούντες ως προδότες που χειραγωγούνται από ξένους εχθρούς στο εξωτερικό.

Οι αυταρχικές μεταβάσεις σπάνια ακολουθούν ένα σενάριο και το Ιράν δεν θα αποτελέσει εξαίρεση, γράφει ο Sadjadpour. Μετά από σχεδόν πέντε δεκαετίες “ιδεολογικής ηγεμονίας”, ο νυν ηγέτης του Ιράν ή η διάδοχη κατάσταση καλείται πλέον, πιο έντονα από ποτέ, να δώσει οικονομικές – ρεαλιστικές απαντήσεις. Μέσα από αυτή την αστάθεια, η μετά-Χαμενεΐ τάξη πραγμάτων στο Ιράν θα μπορούσε να λάβει διάφορες μορφές:

εθνικιστική διακυβέρνηση ισχυρών ανδρών, κληρική συνέχεια, στρατιωτική κυριαρχία, αναβίωση του λαϊκισμού ή ένα υβρίδιο αυτών. Κάτι που προκύπτει λόγω των φατριών που στην ουσία κυβερνούν τη χώρα.

Οι κληρικοί είναι αποφασισμένοι να διατηρήσουν την ιδεολογία της Ισλαμικής Δημοκρατίας. Το Σώμα των Φρουρών της Ισλαμικής Επανάστασης (IRGC) επιδιώκει να εδραιώσει την εξουσία του. Οι πολίτες που έχουν στερηθεί τα πολιτικά τους δικαιώματα, συμπεριλαμβανομένων των εθνοτικών μειονοτήτων, ζητούν ίσες ευκαιρίες. Απέναντι σε αυτά, η αντιπολίτευση είναι πολύ διασπασμένη για να ενωθεί.

Και συνεχίζει ο Sadjadpour πως το μέλλον του Χαμενεΐ θυμίζει το τέλος της ΕΣΣΔ. Το καθεστώς είναι ιδεολογικά και οικονομικά χρεοκοπημένο, απαρχαιωμένο μεταρρυθμιστικά και ευάλωτο στην κατάρρευση υπό το βάρος της εξωτερικής πίεσης και της εσωτερικής δυσαρέσκειας. Αυτή η κατάρρευση είναι μια υπέροχη ευκαιρία για τις ελίτ και τους ολιγάρχες.

Κοινώς, το IRGC δείχνει ως “φαβορί” για τη συνέχεια με τον Mohammad Bagher Ghalibaf, νυν προέδρου του ιρανικού κοινοβουλίου και πρώην ανώτερου αξιωματούχου του IRGC, να έχει αξιώσεις ηγεσίας. Το μόνο δεδομένο είναι πως το το IRGC είναι ρυθμιστής της όλης κατάστασης με τον έναν ή τον άλλο τρόπο.

Μια επικρατούσα “εναλλακτική” του Χαμενεΐ είναι το “κινεζικό μοντέλο”. Σε αυτό το σενάριο, το καθεστώς θα παρέμενε καταπιεστικό και αυταρχικό, αλλά θα ήταν πιο πρόθυμο ως προς την σχετική προσέγγιση με τις ΗΠΑ, προχωρώντας σε μια σταδιακή και ήπια μετάβαση από τη θεοκρατία στην τεχνοκρατία.

Όπως όμως καταλήγει ο Sadjadpour: Ενώ οι γείτονές του στον Περσικό Κόλπο έγιναν παγκόσμιοι κόμβοι χρηματοδότησης, μεταφορών και τεχνολογίας, το Ιράν σπατάλησε τον πλούτο του σε αποτυχημένες περιφερειακές περιπέτειες και σε ένα πυρηνικό πρόγραμμα που έφερε μόνο απομόνωση, ενώ παράλληλα καταπίεσε και σπατάλησε τη μεγαλύτερη πηγή πλούτου του: τον λαό του. Η χώρα εξακολουθεί να διαθέτει τους φυσικούς πόρους και το ανθρώπινο κεφάλαιο για να καταταχθεί μεταξύ των κορυφαίων οικονομιών του κόσμου. Το αν η Τεχεράνη μάθει από τα λάθη της είναι κάτι που δεν θα αργήσουμε να το δούμε.

Το ερώτημα δεν είναι αν θα έρθει η αλλαγή, αλλά αν θα φέρει τελικά μια πολυαναμενόμενη άνοιξη – ή απλώς έναν ακόμη χειμώνα.