Γιατί η προστασία της θάλασσας είναι υπόθεση όλων και πώς διαδρούμε με την περιβαλλοντική πολιτική

Οι ιστορίες βιωσιμότητας, ο περιβαλλοντικός ακτιβισμός και τα επιστημονικά τεκμήρια για την αξία του φυσικού περιβάλλοντος δεν είναι νέα. Παρόλα αυτά, μια έλλειψη σύνδεσης με το τι σημαίνει φυσικό περιβάλλον, και κυρίως του πώς αυτό (θα έπρεπε να) αποτυπώνεται στην πολιτική, εξακολουθεί να υπάρχει.

Παρότι σήμερα γνωρίζουμε, μετά από χρόνια έκθεσης, για την αποψίλωση των δασών, την υπερθέρμανση του πλανήτη, τον κίνδυνο των πλαστικών κ.ο.κ., τα ζητήματα αυτά συχνά περιβάλλονται από έναν αέρα αοριστίας ή χαρακτηρίζονται από απόσταση από την πολιτική συνείδηση του καθενός- τον τρόπο με τον οποίο αντιλαμβάνεται την πολιτική και αξιολογεί το ποια θέματα πρέπει να αποτυπώνονται στις πολιτικές αποφάσεις.

Μπορεί να ενδιαφερόμαστε περισσότερο από ποτέ για τη μοίρα του φυσικού κόσμου, αλλά το ενδιαφέρον αυτό σπάνια εγγράφει στην πολιτική μας ταυτότητα, πόσο δε μάλλον στις πολιτικές μας θέσεις.

Μεγάλο κομμάτι αυτού οφείλεται στο μέγεθος των ζητημάτων και την αντίληψη ότι η ατομική στάση, ή τα εθνικά μέτρα, δεν δύνανται να δώσουν λύσεις στα περιβαλλοντικά προβλήματα. Η στάση αυτή παραμένει, παρότι η ιστορία του περιβαλλοντικού κινήματος έχει καταγράψει ουσιαστικές πολιτικές νίκες, η οποίες είχαν τεκμηριωμένο και μετρήσιμο αντίκτυπο. Μια δεύτερη αιτία αφορά στην δυσκολία του να “σπάνε” τα περιβαλλοντικά θέματα σε μικρά, συσχετίσιμα και εύπεπτα κομμάτια που αποτυπώνονται σε συγκεκριμένα πολιτικά βήματα.

Πράγματι, το αίτημα “Ας προστατεύσουμε τη θάλασσα” είναι μεγάλο, γενικό, αόριστο, και δύσκολο να μεταφραστεί σε απτά βήματα. Δεν καταφέρνει επίσης να αναδείξει τους πολλαπλούς λόγους για τους οποίους η θάλασσα είναι κάτι άξιο να προστατευτεί.
Ας το κατακερματίσουμε.

Α. Γιατί μας αφορά το να προστατεύεται η θάλασσα;

1.Οξυγόνο

Η ζωή μας είναι άρρηκτα συνδεδεμένη με την ευημερία της θάλασσας σε επιβιωτικό επίπεδο, αλλά αυτό δεν είναι απαραίτητα κοινός τόπος. Παρότι έχει καταγραφεί στη συλλογική συνείδηση ότι τα δάση είναι τα “πνευμόνια της γης”, στην πραγματικότητα, το ίδιο ισχύει και για τις θάλασσες και τους ωκεανούς. Η θάλασσα παράγει τουλάχιστον το 50% του οξυγόνου που αναπνέουμε, ενώ απορροφά το 30% όλων των εκπομπών άνθρακα και το 90% της παραγόμενης θερμότητας λόγω υπερθέρμανσης του πλανήτη. Αυτό σημαίνει ότι ανεξαρτήτως φυσιολατρικής κατάνιξης, χωρίς θάλασσα δεν υπάρχει επιβίωση.

2. Διατροφή

Η θάλασσα είναι ένας πόρος που γεννά πόρους, στηρίζοντας την επιβίωση περίπου 3 δισεκατομμυρίων ανθρώπων παγκοσμίως. Παράκτιες κοινότητες, αλιευτικές κοινότητες, εργαζόμενοι στην αλιεία αλλά και καταναλωτές βασίζονται στη θάλασσα για επιβίωση και διατροφή. Ταυτόχρονα, τα παγκόσμια ιχθυαποθέματα καταρρέουν λόγω υπεραλίευσης και κλιματικής κρίσης, ενώ ακόμη και “τεχνητές” λύσεις όπως οι ιχθυοκαλλιέργειες απαιτούν μια υγιή θάλασσα για να υπάρξουν (καθαρό νερό, υγιείς θερμοκρασίες, ιχθυαποθέματα για ιχθυάλευρα). Αυτό σημαίνει ότι ανεξαρτήτως των προσπαθειών μας για “παρένθετες” λύσεις, χωρίς θάλασσα απειλείται η ανθρώπινη επιβίωση.

3. Ψυχική υγεία

Η επαφή με τη θάλασσα είναι επίσης εξαιρετικά σημαντική για την ψυχική και σωματική υγεία, τόσο που ήδη από τον 18ο αιώνα γιατροί συνταγογραφούσαν επίσκεψη στη θάλασσα για την αντιμετώπιση μέχρι και της φυματίωσης. Σε μια ριζοσπαστική μελέτη του 1984, η ερευνητική ομάδα απέδειξε ότι και μόνο η οπτική επαφή με τη θάλασσα είναι ωφέλιμη. Η επαφή με τη θάλασσα – και αυτό φυσικά αφορά μια θάλασσα καθαρή και αγνή όχι μολυσμένη από πετρέλαιο ή ρυπασμένη από πλαστικά – είναι υγεία. Αυτό σημαίνει ότι ανεξαρτήτως του αν τη σκεφτόμαστε ενεργά, η θάλασσα είναι εκεί να μας προσφέρει πολύπλευρα αγαθά.

4. Κοινωνική δικαιοσύνη

Δεν μπορούμε να μιλούμε για κοινωνική δικαιοσύνη ουσιαστικά, χωρίς να προστατεύουμε το φυσικό περιβάλλον. Η προστασία της θάλασσας δεν είναι αναγκαία μόνο για την προστασία της ζωής και επιβίωσης δισεκατομμυρίων ανθρώπων – στους άνω των 3 δις ας προστεθούν και οι εργαζόμενοι στον τουρισμό, οι θαλάσσιοι επιστήμονες κ.ο.κ. Ζήτημα κοινωνικής δικαιοσύνης είναι επίσης και η προστασία των εκατομμυρίων θαλάσσιων ειδών που κατοικούν στη θάλασσα και των οποίων η μοίρα είναι συνυφασμένη με την ανθρώπινη βούληση για την προστασία της ή όχι. Η άκριτη κατακρεούργηση της θάλασσας και κατά συνέπεια των πολυάριθμων ειδών της αντιβαίνει στις ίδιες τις αρχές της ισότητας και του δικαίου. Στον ωκεανό μπορούμε να βρούμε ζώα που ζουν ως 400 χρόνια, είδη που υπάρχουν από την εποχή των δεινοσαύρων και άλλα τόσο ευφυή που συντάσσουν γλώσσες και πολιτισμικές πρακτικές, πενθούν και επιδεικνύουν φοβερή ευφυία. Η Μεσόγειος μόνο φιλοξενεί πάνω από 17.000 θαλάσσια είδη –πολλά ενδημικά– και πολυάριθμα οικοσυστήματα, όπως κοράλλια και λιβάδια ποσειδωνίας, τα οποία είναι hotspots βιοποικιλότητας και σημαντικοί σύμμαχοι στη μάχη απέναντι στις επιπτώσεις της κλιματικής κρίσης. Το σημαντικότερο: η επιβίωσή τους δεν είναι αντίθετη με τη δική μας. Το να ενδιαφερόμαστε για τη προστασία τους δεν είναι ασύμβατο με την προάσπιση των ανθρώπινων συμφερόντων. H ουσιαστική εξέταση του φυσικού περιβάλλοντος και των ζώων που το κατοικούν, είναι θεμελιακή για την κοινωνική και ηθική ταυτότητα μιας σοβαρής κοινωνίας.

5. Πολιτική

Εκτός από ζήτημα επιβίωσης, διατροφής, υγείας και δικαιοσύνης, η θάλασσα είναι πολιτικό διακύβευμα, και αυτό τα διαπερνά όλα. Τα εθνικά ύδατα, τα διεθνή ύδατα/ανοιχτή θάλασσα, η διαχείριση των θαλάσσιων πόρων, η θαλάσσια κυριαρχία μερικών παντοδυναμων στόλων που κατακερματίζουν τα αλιεύματα και τους μικρούς αλιείς^, τα εξορύξιμα θαλάσσια κοιτάσματα, τα στρατηγικά περάσματα για τη ναυσιπλοΐα και ο τουρισμός είναι μόνο μερικά από τα πολλά παραδείγματα του πώς η διαχείριση της θάλασσας είναι ένα θεμελιακά πολιτικό ζήτημα. Η διαχείριση των θαλάσσιων πόρων και η συνοριακή (θαλασσο) πολιτική καθορίζουν σοβαρές πολιτικές αποφάσεις, με υψηλό οικονομικό κόστος. Η προστασία της θάλασσας, τα περιβαλλοντικά μέτρα και οι θαλάσσιες προστατευόμενες περιοχές επίσης δεν μπορούν να ειδωθούν εκτός του πεδίου της πολιτικής.

Αυτό σημαίνει ότι, αν η προστασία της θάλασσας για λόγους επιβίωσης, υγείας και δικαιοσύνης μάς αφήνει ανεπηρεάστους, σίγουρα μάς αφορούν ό,τι πολιτικές αποφάσεις, επενδύσεις, κρατικές πρωτοβουλίες, καθορίζονται από τη θάλασσα.

Β. Αν η προστασία της θάλασσας είναι πολιτικό ζήτημα… τι;

Όπως όλα τα πολιτικά ζητήματα, έτσι η θάλασσα και η προστασία της απαιτούν να διαδράσουμε ουσιαστικά μαζί τους. Κατ’ ελάχιστον λοιπόν, το ζήτημα “θάλασσα” οφείλει να μπει στο κοινωνικό και πολιτικό μας ραντάρ ως τέτοιο.

Η προστασία της θάλασσας δεν είναι μια εφάπαξ ή οριζόντια διαδικασία: αντίθετα, τα πολιτικά και κοινωνικά μέτρα για την προστασία της είναι συγκεκριμένα, διασπασμένα και συχνά αλυσιδωτά.

Στην Ελλάδα για παράδειγμα, λόγω της συμμετοχής της χώρας στην Ευρωπαϊκή στρατηγική για τη βιοποικιλότητα και σε αντίστοιχες διεθνείς συμβάσεις, η προστασία της θάλασσας θεμελιώνεται σε μεγάλο βαθμό στην εκπλήρωση του στόχου 30Χ30: την προστασία δηλαδή τουλάχιστον του 30% της θάλασσας μέχρι το 2030. Η προστασία αυτή γίνεται μέσω της θεσμοθέτησης θαλάσσιων προστατευόμενων περιοχών – περιοχών που λόγω της οικοσυστημικής τους αξίας προστατεύονται από την άλογη ανθρώπινη δραστηριότητα.

Συνδυαστικά μέτρα για την προστασία της θάλασσας αποτελούν: ο έλεγχος της παράνομης αλιείας και ο περιορισμός των καταστρεπτικών αλιευτικών εργαλείων, ο έλεγχος των ναυσιπλοϊκών δραστηριοτήτων όπου αυτές μπορεί να βλάψουν τη θαλάσσια πανίδα, ο περιορισμός της βιομηχανικής δραστηριότητας σε περιοχές κινδύνου για τη θαλάσσια πανίδα, ο περιορισμός των πλαστικών, ο έλεγχος της ρύπανσης και των ρύπων που καταλήγουν στη θάλασσα, η κρατική μέριμνα για τα θαλάσσια ενδιαιτήματα και η προστασία τους από ιδιωτική καιροσκοπία.

Η προστασία δηλαδή των θαλάσσιων οικοσυστημάτων θεμελιώνεται σε μια σειρά απτών πολιτικών μέτρων. Αυτό σημαίνει ότι η γνώση μας για το ποια πολιτικά μέτρα έχουν ουσιαστική βαρύτητα για τη θάλασσα και η παρακολούθησή τους, έχουν σημασία.

Οι κυβερνήσεις που ψηφίζουμε και οι ενεργειακές πολιτικές που προκρίνουν, έχουν σημασία: καθορίζουν το αν η θάλασσα θα προστατεύεται από πάρκα ή θα φιλοξενεί εξορυκτικές πλατφόρμες. Οι διατροφικές επιλογές που προκρίνονται έχουν σημασία: καθορίζουν το αν ο βυθός θα καταστρέφεται από συρόμενα εργαλεία ή αν τα λιβάδια ποσειδωνίας θα διακινδυνεύονται από ιχθυοκαλλιέργειες.

Οι περιβαλλοντικές πολιτικές έχουν σημασία: καθορίζουν το αν θα προκρίνεται η θαλάσσια προστασία, τα μέτρα μετριασμού, ο ποιοτικός τουρισμός, η απομάκρυνση από τα πλαστικά μιας χρήσης, η ουσιαστική αποφυγή της ρύπανσης και διαχείριση των ρύπων, τα μέτρα αποφυγής πρόσκρουσης πλοίων με θαλάσσια θηλαστικά. Οι εξωτερικές πολιτικές έχουν σημασία: καθορίζουν το αν θα προκρίνεται η περιφερειακή συνεργασία και σύμπραξη για την προστασία οικοσυστημάτων που δεν συμπίπτουν με εθνικά σύνορα, ή αν θα χαρίζεται το ελληνικό οικοσύστημα σε εταιρείες εκμετάλλευσης ξένων συμφερόντων.

Επομένως,

• Παρακολουθούμε τις πολιτικές εξελίξεις για τη θαλάσσια προστασία και τις κυβερνητικές δεσμεύσεις μέσω εργαλείων όπως το παρατηρητήριο We Sea You, κρατώντας την θαλάσσια προστασία υψηλά στην πολιτική ατζέντα: https://weseayou.gr/en/home/
• Ενημερωνόμαστε για το ποιες είναι οι θέσεις της χώρας μας, της Ευρώπης, των διεθνών συμφωνιών, για τη θάλασσα και πώς θα μας επηρεάσουν – γιατί θα μας επηρεάσουν.
• Συμμετέχουμε στις σχετικές διαδικασίες όπως οι δημόσιες διαβουλεύσεις, καταθέτουμε σχόλια, συμμετέχουμε σε ψηφίσματα.

Τη μεγαλύτερη σημασία από όλα όμως, την έχει το να βάλουμε την περιβαλλοντική πολιτική στη θέση που της αρμόζει: ψηλά στην πολιτική και κοινωνική μας ατζέντα. Η δυνατότητα να σκεφτόμαστε το φυσικό περιβάλλον ως άψυχο σκηνικό είναι ένα προνόμιο που, αν ποτέ υπήρχε, έχει χαθεί. Η καθημερινή μας στάση ως πολίτες, οι πολιτικές μας επιλογές και αποφάσεις, η κοινωνική μας ευθύνη οφείλει να περιλαμβάνει ουσιαστικά το φυσικό περιβάλλον.

Οι ιστορίες βιωσιμότητας είναι η δική μας ιστορία: η ιστορία του πώς θέλουμε να μοιάζει η χώρα μας, ο πλανήτης μας, η διατροφή μας, η ποιότητα ζωής μας.

To ελληνικό γραφείο της Greenpeace και το WWF Greece ενώνουν τις δυνάμεις τους για την επίτευξη του στόχου “30×30” και τη διαφύλαξη και επέκταση των Θαλάσσιων Προστατευόμενων Περιοχών στην Ελλάδα.⁣⁣