ΟΛΟΣ Ο ΜΙΚΗΣ Σ’ ΕΝΑ ΜΟΝΑΔΙΚΟ ΛΕΥΚΩΜΑ

Ο Μίκης Θεοδωράκης υπήρξε ένα σύμπαν από μόνος του. Συνθέτης, διανοούμενος, πολιτικός, ποιητής των ήχων και των ιδεών, δημιούργησε έναν γαλαξία στον οποίο χωρούν τα τραγούδια ενός λαού, τα οράματα μιας εποχής και οι αντιστάσεις μιας ολόκληρης ιστορίας.

Το έργο του εκτείνεται πέρα από τα όρια της μουσικής, αγγίζοντας την πολιτική, την κοινωνία και τον πολιτισμό με τρόπο μοναδικό και αδιαμφισβήτητο. Ο Μίκης Θεοδωράκης δεν περιορίστηκε ποτέ σε κανένα ρόλο, θα έλεγε κανείς πως όλοι οι ρόλοι τον καθόρισαν και τον ανέδειξαν ως μια από τις πιο εμβληματικές φυσιογνωμίες του 20ού αιώνα, όχι μόνο για την Ελλάδα, αλλά για ολόκληρο τον κόσμο.

Το λεύκωμα “Μίκης Θεοδωράκης” που κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Μέλισσα δεν είναι απλώς μια αναδρομή στα 100 χρόνια από τη γέννησή του. Είναι μια βαθιά και συγκλονιστική περιήγηση στον πυκνό και πολυφωνικό κόσμο του, όπως αυτός καταγράφεται μέσα από τα τεκμήρια του προσωπικού του αρχείου.

Το αρχείο που ο ίδιος εμπιστεύτηκε το 1997 στη Μουσική Βιβλιοθήκη «Λίλιαν Βουδούρη» του Συλλόγου Οι Φίλοι της Μουσικής – το οποίο αποτέλεσε τη βάση και τον πυρήνα του εγχειρήματος αυτού – αναδεικνύει όχι μόνο την καλλιτεχνική του πορεία, αλλά και την πολυδιάστατη προσφορά του στον δημόσιο βίο, στην πολιτική, στην κοινωνία και στην ιστορία του τόπου.

Μέσα από σπάνια χειρόγραφα, παρτιτούρες, επιστολές, φωτογραφίες και αφίσες, το λεύκωμα προσφέρει μια μοναδική ευκαιρία να εξερευνήσουμε την προσωπικότητα και το έργο του Θεοδωράκη, όπως αυτό καταγράφηκε στο πέρασμα του χρόνου.

Ένα οδοιπορικό ζωής που φιλοδοξεί να ερμηνεύσει τα λόγια του ίδιου του συνθέτη:

“Είμαι πολύ ευτυχής γιατί ως συνθέτης μπόρεσα να εκπληρώσω σε ικανοποιητικό βαθμό αυτά που ήθελα να κάνω, τόσο στον τομέα του τραγουδιού όσο και στον χώρο της συμφωνικής μουσικής.

Βεβαίως θα μπορούσα να προσφέρω περισσότερα, εάν δεν αφιέρωνα μεγάλο μέρος της ζωής μου στα κοινά. Δεν μετανιώνω, όμως, γιατί αυτή υπήρξε εξ αρχής η αγωγή μου. Δηλαδή το να προσπαθώ να είμαι ταυτόχρονα συνθέτης και πολίτης, αφιερώνοντας εξίσου σ’ αυτές τις δύο ιδιότητες όλες μου τις δυνάμεις”.

“Η επιμέλεια έχει ευθύνη, όχι εξουσία”

Η Βάλια Βράκα, Υπεύθυνη Τομέα Ελληνικής Μουσικής Μουσική Βιβλιοθήκη «Λίλιαν Βουδούρη» και ο Αλέξανδρος Χαρκιολάκης, Διευθυντής του Συλλόγου Οι Φίλοι της Μουσικής επιμελήθηκαν με ξεχωριστό ζήλο την έκδοση αυτή, που δεν αποτελεί μια απλή βιογραφία, αλλά μια αρχειακή αφήγηση.

Στο NEWS 24/7 εξηγούν ποια ήταν η βασική τους πρόκληση όταν έπρεπε να μετατρέψουν ένα τόσο ογκώδες και πολυφωνικό αρχείο σε αφήγηση με αρχή, μέση και τέλος; “Η βασική πρόκληση ήταν αρχικά η επιλογή των κεντρικών θεματικών ενοτήτων και, στη συνέχεια, του ίδιου του αρχειακού υλικού που θα τις συγκροτούσε. Όπως θα διαπιστώσει ο αναγνώστης, το λεύκωμα δεν υπακούει σε μια γραμμική βιογραφική λογική. Η αφήγηση δεν οργανώθηκε γύρω από μια απλή χρονολογική παράθεση, αλλά γύρω από συγκεκριμένους άξονες — τη δημιουργία, τη διεκδίκηση, την αναγνώριση και τη μνήμη.

Το ζητούμενο, που αποτέλεσε και τη βασική μας πρόκληση, δεν ήταν να «συνοψίσουμε» τη ζωή του Μίκη Θεοδωράκη, αλλά να αναδείξουμε τα θεμελιώδη στοιχεία της πορείας του, αφήνοντας τα ίδια τα αρχειακά τεκμήρια να συγκροτήσουν τον λόγο και να καθοδηγήσουν την αφήγηση. Άλλωστε, είχαμε έτσι κι αλλιώς καταλήξει στο συμπέρασμα ότι η ζωή του Μίκη είναι αδύνατον να μπει σε χρονικά πλαίσια!”

Ο Θεοδωράκης υπήρξε ταυτόχρονα συνθέτης, πολιτικό σύμβολο και ιστορικό υποκείμενο. Πώς ισορρόπησαν οι δύο επιμελητές ανάμεσα στον καλλιτέχνη και στον δημόσιο, πολιτικό του ρόλο;

“Στην περίπτωση του Θεοδωράκη, η μουσική, η πολιτική και η ιστορική συγκυρία είναι αλληλένδετες. Έτσι και εμείς δεν κάναμε προσπάθεια να διαχωρίσουμε την κάθε μια ιδιότητα γιατί θα ήμασταν ιστορικά ανακριβείς. Το λεύκωμα δείχνει πώς η μουσική του γεννιέται και αποτελεί σημαντικό κομμάτι της ίδιας της Ιστορίας καθώς αυτή αποτελεί συστατικό της κομμάτι”.

Το λεύκωμα συνοψίζει τη ζωή του Μίκη Θεοδωράκη σε δέκα κεφάλαια, τα οποία παρουσιάζουν θεματικά τη διαδρομή του στην καλλιτεχνική και πολιτική του πορεία. Μέσα από σπάνια τεκμήρια —χειρόγραφα, παρτιτούρες, επιστολές, σημειώσεις, φωτογραφίες, αφίσες και προγράμματα— ξετυλίγεται ένα οδοιπορικό ζωής.

Υπήρξε υλικό στο αρχείο που τους ξάφνιασε ή τους ανάγκασε να αναθεωρήσουν τον τρόπο με τον οποίο βλέπουν τον Μίκη Θεοδωράκη;

“Κάθε φορά που ερχόμαστε σε επαφή με το υλικό του αρχείου, ανακαλύπτουμε νέα πράγματα και λεπτομέρειες που μας εντυπωσιάζουν. Ο όγκος του αρχείου παραμένει εντυπωσιακός και πολλές φορές έρχεται κανείς αντιμέτωπος με νέες προκλήσεις που μπορούν να νοηματοδοτηθούν διαφορετικά αν εκτεθούν ή μελετηθούν υπό διαφορετικό πρίσμα. Σίγουρα δεν ξαφνιαζόμαστε ούτε αναγκαζόμαστε να αναθεωρήσουμε τον τρόπο με τον οποίο βλέπουμε τον Μίκη Θεοδωράκη. Όμως ιδιωτικά σημειώματα, ηχητικά αποσπάσματα, επιστολές χωρίς πρόθεση δημοσιότητας μας αποκαλύπτουν πτυχές της «γήινης» πλευράς του που τον καθιστούν τελικά, πιο αληθινό” απαντούν.

Κάθε κεφάλαιο περιλαμβάνει πλούσιο φωτογραφικό υλικό και ένα χαρακτηριστικό κείμενο, υπογεγραμμένο από μια σπουδαία προσωπικότητα που συμπορεύτηκε ή συνεργάστηκε με τον Μίκη Θεοδωράκη. Οι φωνές αυτές, κάποιες στοχαστικές, κάποιες συγκινητικές και βαθιά ανθρώπινες, προσδίδουν στο αρχειακό υλικό μια ιδιαίτερη βιωματική διάσταση. Πόσο συνειδητή ήταν η επιλογή να ακουστεί ο Θεοδωράκης “μέσα από τις μαρτυρίες των άλλων”;

“Ήταν απολύτως συνειδητή. Το αρχείο αποδεικνύει ότι ο Μίκης Θεοδωράκης δεν είναι μόνο αυτό που παρήγαγε ο ίδιος, αλλά και το αποτύπωμα που άφησε στους άλλους ανθρώπους. Οι μαρτυρίες αυτές επιδιώκουν να παρουσιάσουν αυτό το αποτύπωμα” λένε.

Σε μια εποχή όπου η Ιστορία συχνά απλουστεύεται ή εργαλειοποιείται, ποιος είναι ο ρόλος ενός τέτοιου λευκώματος;

“Ζούμε σε μια εποχή που κυκλοφορούν ειδήσεις χωρίς καμία τεκμηρίωση και σημαντικές ανακρίβειες παρουσιάζονται ως ιστορικά γεγονότα. Ο ρόλος του αρχείου και κατ’ επέκταση του λευκώματος είναι έτσι και αλλιώς τεκμηριωτικός και σκοπός του είναι να αντισταθεί στην απλοποίηση. Να προσφέρει γνώση τεκμηριωμένη γύρω από τη ζωή και το έργο του Μίκη Θεοδωράκη και όχι ντοκουμέντα και φωτογραφίες χωρίς ουσία που οδηγούν σε εύκολα συμπεράσματα”.

Το βιβλίο περιλαμβάνει ανέκδοτα ηχητικά ντοκουμέντα που φωτίζουν τη σχέση του με τους γονείς του. Τι αποκαλύπτουν για τον άνθρωπο πίσω από τον μύθο;

Αποκαλύπτουν τις ρίζες της ευαισθησίας του, αλλά και την πηγή της εσωτερικής του δύναμης. Η σχέση με τους γονείς του ήταν γεμάτη αγάπη, θαυμασμό και αποδοχή. Τα ντοκουμέντα αυτά είναι ένας φόρος τιμής στους ανθρώπους που τον πίστεψαν και τον στήριξαν με όλους τους πιθανούς τρόπους σε εύκολες και δύσκολες στιγμές της ζωής του. Οι γονείς του ήταν αυτοί που τον καθόρισαν ως καλλιτέχνη και ως άνθρωπο.

Όταν αποφασίστηκε σε συνεργασία με τις Εκδόσεις Μέλισσα να υπάρχει ένας αυθεντικός δίσκος βινυλίου στο εξώφυλλο, προβληματιστήκαμε για το ποια τραγούδια από τα εκατοντάδες που έγραψε θα έπρεπε να συμπεριληφθούν. Τελικά, επιστρέφοντας και πάλι στο Αρχείο εντοπίσαμε αυτές τις ανέκδοτες ηχογραφήσεις που αναδεικνύουν και έναν άλλον Μίκη, εκείνον του γιου, που μπορεί να μην έχει φωτιστεί όσο θα έπρεπε.

Ο Μίκης υπήρξε δημιουργός που δεν φοβήθηκε ποτέ τη σύγκρουση. Πώς αντιμετωπίσατε τις αντιφάσεις του χωρίς να τις “εξομαλύνετε”; Και πώς διασώζεται η πολιτική του οξύτητα χωρίς να εξευγενιστεί;

Με το να μην τις λύσουμε. Οι αντιφάσεις παρουσιάζονται ως έχουν, μέσα από τα ίδια τα τεκμήρια. Δεν επιχειρήσαμε συμφιλίωση ούτε απολογισμό. Η πολιτική οξύτητα διασώζεται όταν δεν αφαιρείς τις δύσκολες στιγμές, τις αμφιλεγόμενες θέσεις, τις συγκρούσεις που προκάλεσε. Ά

λλωστε, ο ρόλος μας ως μουσικολόγοι αλλά και ως επιμελητές της έκδοσης δεν ήταν να λειάνουμε τις καταστάσεις αλλά να τις αναδείξουμε με τεκμήρια, όπως επιβάλλει η επιστημονική δεοντολογία. Ο εξευγενισμός είναι μορφή λήθης.

Ποιος αποφασίζει τελικά ποια πλευρά του Θεοδωράκη “μένει” στην Ιστορία και ποια σιωπά; Ως επιμελητές, νιώσατε ποτέ ότι κρατάτε εξουσία πάνω στη συλλογική μνήμη;

Η επιμέλεια έχει ευθύνη, όχι εξουσία. Γνωρίζουμε ότι κάθε επιλογή είναι και αποκλεισμός, γι’ αυτό και η επιμέλεια έγινε με αρχή τη διαφάνεια και τον σεβασμό στο αρχειακό σύνολο. Ωστόσο το λεύκωμα δεν κλείνει τη συζήτηση αλλά την ανοίγει. Η συλλογική μνήμη δεν ανήκει στους επιμελητές, αλλά στην κοινωνία που θα διαβάσει, θα αμφισβητήσει και θα επανερμηνεύσει.

Άλλωστε αξίζει να πούμε ότι ο ίδιος ο Θεοδωράκης, ποτέ δεν επιδίωξε να κρύψει κάτι. Γιαυτό και το αρχείο του είναι προσβάσιμο σε όλους και σε μεγάλο βαθμό ψηφιοποιημένο και ελεύθερο στο διαδίκτυο.

Τι σημαίνει για εσάς προσωπικά η επιμέλεια αυτού του τόμου; Είναι κλείσιμο ενός κύκλου ή αφετηρία νέων ερωτημάτων γύρω από το Αρχείο Θεοδωράκη;

Είναι σαφώς αφετηρία. Το «Μίκης Θεοδωράκης – 100» δεν λειτουργεί ως κατάληξη, αλλά ως πρόσκληση για περαιτέρω έρευνα, νέες αναγνώσεις και διαφορετικές αφηγήσεις. Το αρχείο παραμένει ζωντανό όσο συνεχίζει να γεννά ερωτήματα — και αυτός είναι ο βαθύτερος στόχος του τόμου.