Τεχνητή Νοημοσύνη και Δημοκρατία: Απειλή ή Ευκαιρία;

Η συζήτηση για την τεχνητή νοημοσύνη είναι ένα δημόσιο ζήτημα που προκαλεί έντονο ενδιαφέρον αλλά και βαθύ προβληματισμό. Για κάποιους, το Ai αποτελεί μια υπαρξιακή απειλή για τη δημοκρατία, ένα εργαλείο χειραγώγησης και παραπληροφόρησης. Για άλλους, υπόσχεται αποδοτικότητα, καινοτομία και πρόοδο. Πού είναι η αλήθεια;

Η πραγματικότητα, ωστόσο, βρίσκεται κάπου ανάμεσα. Η τεχνητή νοημοσύνη δεν είναι από τη φύση της ούτε δημοκρατική ούτε αντιδημοκρατική. Αυτό που έχει σημασία είναι ο τρόπος με τον οποίο επιλέγουμε να τη χρησιμοποιήσουμε. Όπως άλλωστε και καθετί νέο, άγνωστο και σαρωτικό.

Η τεχνητή νοημοσύνη παρουσιάζεται ως κάτι εντελώς νέο, όμως επινοήθηκε τη δεκαετία του 1950 και επίσης είναι σημαντικό να έχουμε υπόψιν ότι έχουμε ξαναβρεθεί μπροστά σε παρόμοια διλήμματα. Η Βιομηχανική Επανάσταση, για παράδειγμα, δεν έφερε απλώς νέες μηχανές, αλλά μεταμόρφωσε την εργασία, την οικονομία και τις κοινωνικές σχέσεις, δημιουργώντας αρχικά ανασφάλεια και ανισότητες, πριν θεσπιστούν νέοι κανόνες και δικαιώματα. Η ΤΝ βρίσκεται σήμερα σε ένα αντίστοιχο σημείο: προκαλεί αναστάτωση, γεννά φόβους, αλλά ταυτόχρονα ανοίγει νέες δυνατότητες. Το μάθημα από την ιστορία είναι σαφές: η τεχνολογία από μόνη της δεν καθορίζει το αποτέλεσμα, αυτό εξαρτάται από το πώς η κοινωνία επιλέγει να τη ρυθμίσει και να την εντάξει στους θεσμούς της και τη λειτουργία της.

Βιάζεσαι ή δίνεις χρόνο στα πράγματα;

Μελετώντας τη σχέση της τεχνητής νοημοσύνης και της δημοκρατίας, παρατηρούμε ότι ίσως μία από τις βασικότερες διαφορές ανάμεσά τους και ταυτόχρονα μία από τις κύριες πηγές έντασης, είναι ο ρυθμός με τον οποίο λειτουργούν. Η τεχνητή νοημοσύνη κινείται γρήγορα από τη φύση της, ενώ η δημοκρατία χρειάζεται χρόνο, καθώς βασίζεται στη διαβούλευση, τη συμμετοχή και τη λογοδοσία. Οι δυνατότητες της ΤΝ εξελίσσονται με ρυθμούς που αναγκάζουν άτομα και θεσμούς να προσαρμόζονται σχεδόν σε πραγματικό χρόνο, συχνά πιο γρήγορα απ’ όσο μπορούν να αντέξουν τα κοινωνικά και πολιτικά μας συστήματα. Οι δημοκρατικές διαδικασίες, όμως, είναι σκόπιμα αργές, γιατί η νομιμοποίησή τους προκύπτει μέσα από τον διάλογο, τη συμπερίληψη και τη δυνατότητα αμφισβήτησης των αποφάσεων.

Η πρόκληση για τις σύγχρονες δημοκρατίες, επομένως, δεν είναι να γίνουν «γρήγορες» όπως η τεχνητή νοημοσύνη, αλλά να αξιοποιήσουν την ταχύτητά της ώστε να ενισχύσουν και όχι να υπονομεύσουν τις δημοκρατικές αξίες, και κυρίως τη συμμετοχή των πολιτών. Άλλωστε, ένα από τα πιο κρίσιμα ζητήματα των σύγχρονων δημοκρατιών δεν είναι η έλλειψη φωνών, αλλά η διαχείριση και η ουσιαστική επεξεργασία των φωνών των πολιτών.

Το πρόβλημα δεν είναι η έλλειψη φωνών, αλλά η απουσία ακουόντων ώτων

Το πρόβλημα της δημοκρατίας σήμερα δεν είναι η σιωπή των πολιτών, αλλά η αδυναμία των θεσμών να ακούσουν. Συχνά λέγεται ότι οι πολίτες δεν έχουν φωνή. Στην πραγματικότητα, όμως, εκφράζονται περισσότερο από ποτέ. Αυτή η συνθήκη είναι ιδιαίτερα εμφανής και στον χώρο της εκπαίδευσης. Το βλέπω και το παρατηρώ καθημερινά και με προβληματίζει βαθιά. Οι φωνές των δασκάλων μας είναι πολλές, είναι δυνατές. Αλλά τις ακούμε πραγματικά; Τις αξιολογούμε; Τις μετατρέπουμε σε κάτι ουσιαστικό; Το ζήτημα, λοιπόν, δεν είναι η έλλειψη συμμετοχής, αλλά η αδυναμία μας να μετασχηματίσουμε αυτόν τον τεράστιο όγκο απόψεων σε ουσιαστικό δημόσιο διάλογο. Και εδώ ακριβώς μπορεί να συμβάλει η τεχνητή νοημοσύνη, όχι να αποφασίζει για τους ανθρώπους, αλλά να βοηθά τη δημοκρατία να ακούει καλύτερα. Η ΤΝ μπορεί να οργανώνει τον διάλογο, να συνοψίζει χιλιάδες απόψεις, να εντοπίζει σημεία συναίνεσης και να αναδεικνύει μειοψηφικές φωνές που συχνά χάνονται μέσα στον ψηφιακό θόρυβο. Το κρίσιμο, όμως, είναι αυτή η ακρόαση να συνδέεται με θεσμική ανταπόκριση. Διαφορετικά, η συμμετοχή παραμένει συμβολική. Όταν η τεχνολογία χρησιμοποιείται για να γεφυρώνει τη φωνή των πολιτών με τη δημόσια απόφαση, τότε δεν απειλεί τη δημοκρατία, αλλά εν δυνάμει την ενισχύει.

“human-in-the-loop” * Διαφάνεια και ανθρώπινη ευθύνη

Κεντρικό στοιχείο της συνύπαρξης δημοκρατίας και τεχνητής νοημοσύνης οφείλει να είναι η διαφάνεια. Οι πολίτες πρέπει να γνωρίζουν πότε και με ποιον τρόπο χρησιμοποιείται η ΤΝ από το κράτος. Οι αλγόριθμοι που επηρεάζουν δημόσιες αποφάσεις οφείλουν να είναι κατανοητοί, ελέγξιμοι και ανοιχτοί στον δημόσιο έλεγχο. Η εμπιστοσύνη δεν χτίζεται με την ταχύτητα ή την αποδοτικότητα, αλλά με διαφάνεια και λογοδοσία. Παράλληλα, κρίσιμη είναι και η αρχή του human-in-the-loop: η ΤΝ μπορεί να προτείνει, να αναλύει και να υποστηρίζει, αλλά η τελική ευθύνη πρέπει να παραμένει στον άνθρωπο. Σε ζητήματα που επηρεάζουν δικαιώματα, ελευθερίες και ανθρώπινες ζωές, η αυτοματοποίηση χωρίς ανθρώπινη κρίση υπονομεύει τη δημοκρατική νομιμοποίηση.

Το παράδειγμα της Ταϊβάν

Ένα από τα πιο γνωστά παραδείγματα εφαρμογής αυτής της φιλοσοφίας είναι το vTaiwan, μια ψηφιακή πλατφόρμα συμμετοχικής διακυβέρνησης στην Ταϊβάν, όπου οι πολίτες συμμετέχουν ενεργά στην ανάληψη αποφάσεων. Εκεί, η ΤΝ χρησιμοποιείται για να δομεί τον διάλογο και όχι για να αποφασίζει. Το κράτος δεσμεύεται να απαντά στα αποτελέσματα της διαβούλευσης, μετατρέποντας τη συμμετοχή από συμβολική σε ουσιαστική. Πίσω από αυτή την προσέγγιση βρίσκεται η Audrey Tang, πρώην Υπουργός Ψηφιακής Πολιτικής της Ταϊβάν και μία από τις σημαντικότερες διεθνώς φωνές στον χώρο της ψηφιακής δημοκρατίας και της ανοικτής διακυβέρνησης.

To αληθινό όραμα για το μέλλον

Σε μια εποχή όπου η ΤΝ εξελίσσεται με ιλιγγιώδη ταχύτητα, η Audrey Tang μας υπενθυμίζει ότι η δημοκρατία είναι αργή… επίτηδες. Η πρόκληση δεν είναι να κάνουμε τη δημοκρατία «γρήγορη σαν την ΤΝ», αλλά να χρησιμοποιήσουμε την ταχύτητα της ΤΝ για να ενισχύσουμε τη συμμετοχή, τη διαφάνεια και την εμπιστοσύνη. Όχι περισσότερος έλεγχος, αλλά καλύτερη ακρόαση. Αυτό ίσως είναι το πιο δημοκρατικό μέλλον της τεχνητής νοημοσύνης.

Αυτό είναι ένα από τα θέματα που θα συζητηθούν στο Forum “AI & Democracy”, το οποίο διοργανώνεται από το Hellenic Tech Network στο Εθνικό Ιστορικό Μουσείο,Μέγαρο Παλαιάς Βουλής στις 19 Φεβρουαρίου.

Στο forum συμμετέχουν διακεκριμένοι ομιλητές από τον χώρο της τεχνολογίας, της δημόσιας διοίκησης, της εκπαίδευσης και της καινοτομίας. Ανάμεσά τους, η Υπουργός Εργασίας και Κοινωνικής Ασφάλισης, κα Νίκη Κεραμέως, ο Lars Rasmussen, συνιδρυτής του Google Maps, ο Kostas Chalkias, Co-Founder και Chief Cryptographer της Mysten Labs, ο Louis Loizou, Founder & CEO της Pathbuddy και Πρόεδρος του Hellenic Tech Network, ο Antonis Mavropoulos, μέλος του UNEP IETC Advisory Board και CEO της D-Waste, η Tetiana Revun, Program Manager της Google DeepMind.

Η συζήτηση εστιάζει στο πώς η τεχνητή νοημοσύνη μπορεί να λειτουργήσει ως εργαλείο ενίσχυσης της δημοκρατίας όχι αντικαθιστώντας την ανθρώπινη κρίση, αλλά ενδυναμώνοντας την ικανότητα των θεσμών να ακούν, να οργανώνουν και να ανταποκρίνονται ουσιαστικά στις φωνές των πολιτών.

Για δηλώσεις συμμετοχής.

Η Στέλλα Μπομποτσιάρη είναι Founder & CEO “The Greek Online School LTD”