ΟΛΟΣ Ο ΑΚΡΙΘΑΚΗΣ ΚΑΙ ΜΙΑ ΔΟΥΛΕΙΑ “ΝΤΕΤΕΚΤΙΒ” – ΜΠΗΚΑΜΕ ΣΤΗΝ ΑΝΑΔΡΟΜΙΚΗ “ΜΙΑ ΓΡΑΜΜΗ ΚΥΜΑ”

Τα μάτια της Χλόης Ακριθάκη λάμπουν καθώς μιλά για τον πατέρα της. Δεν είναι η λάμψη μιας απλής επιμελήτριας που εγκαινιάζει μια μεγάλη αναδρομική έκθεση. Είναι η κόρη που γύρισε ξανά στο αρχείο, στα τετράδια, στις σημειώσεις του 1965, στις χαμένες διευθύνσεις συλλεκτών, στα έργα που άλλαξαν χέρια και μνήμη.

Η έκθεση «Αλέξης Ακριθάκης. Μια γραμμή κύμα» – αφιερωμένη σε έναν πραγματικό ποιητή του εικαστικού λόγου – εγκαινιάστηκε στο Μουσείο Μπενάκη στην Πειραιώς 138, και είναι αποτέλεσμα μιας διαδρομής που η ίδια η Χ. Ακριθάκη περιγράφει ως δουλειά «ντετέκτιβ». Και ταυτόχρονα μια λεπτομερής επιστροφή και επαναπροσέγγιση έργων που όσο τα βλέπεις, τόσο θέλεις να τα βλέπεις.

Η αναδρομική του Αλέξη Ακριθάκη περιλαμβάνει πάνω από 250 έργα που συγκεντρώθηκαν από ιδιωτικές και δημόσιες συλλογές. Έργα που δεν έχουμε ξαναδεί, κύκλοι σκέψης που επαναπροσδιορίζονται και τόσο έντονο χρώμα που σε κάνει να θέλεις να φωνάξεις αυθόρμητα σαν μικρό παιδί σε εργαστήριο χειροτεχνίας.

Συναντήσαμε τους δύο επιμελητές λίγο πριν από τα επίσημα εγκαίνια, για να φωτίσουμε τη σκέψη πίσω από μια τιτάνια απόπειρα: να οργανωθεί και να παρουσιαστεί με συνοχή ένα έργο που από τη φύση του διαφεύγει κάθε συστηματοποίησης.

Πώς να παρουσιαστεί το σύμπαν ενός ιδιοφυούς και ανήσυχου ταξιδιώτη της τέχνης, που έζησε και δημιούργησε πάντα σε κίνηση;

«Η έκθεση αυτή ήταν ένα ταξίδι με πολλά κύματα. Το δικό μου όραμα ήταν να συγκεντρώσουμε έργα που δεν είχαν παρουσιαστεί στις προηγούμενες αναδρομικές το ‘97 και το ‘98 στο τότε Μακεδονικό Μουσείο Μοντέρνας Τέχνης και στην Εθνική Πινακοθήκη. Από τότε πολλά έχουν αλλάξει. Ήθελα να δείξουμε τον Αλέξη Ακριθάκη, όπως είναι, από την αρχή μέχρι το τέλος» μας λέει η Χλόη Ακριθάκη και συμπληρώνει με συγκίνηση ότι η συγκέντρωση των έργων της έδωσε και συνεχίζει να της δίνει ικανοποίηση: «Χαιρόμουν κάθε φορά που έβρισκα ένα έργο που ήξερα ότι υπάρχει κάπου». Μας μιλά για ένα έργο με καθρέφτη που αναφερόταν σε παλιά αλληλογραφία του Ακριθάκη με τη σύζυγό του. Και τελικά για την εύρεση του πίνακα τον οποίο βλέπουμε στην έκθεση.

Σε πολλά έργα του Ακριθάκη, η Χλόη είναι ήδη παρούσα: άλλοτε ως παιδική ματιά που περιγράφει «ένα καράβι, ένα κύμα, ένα πουλί», άλλοτε ως μνήμη που ενεργοποιεί τον τίτλο μιας έκθεσης. Το “Μια γραμμή κύμα” γεννήθηκε από μια παιδική της φράση, μαγνητοφωνημένη από τον πατέρα της. Εκείνη 4 ετών έλεγε τι έβλεπε και εκείνος άκουγε. Και κρατούσε σημειώσεις για να γράψει μια ιστορία, για να ζωγραφίσει ένα έργο. Πού να φανταζόταν πώς εκείνη τη στιγμή έδινε το όνομα σε μια αναδρομική έκθεση ζωής, πενήντα χρόνια αργότερα!

Για πρώτη φορά, όπως μας λένε οι επιμελητές, βλέπουμε και τα πρώιμα έργα του Ακριθάκη, μικρά πορτρέτα παιδικών φίλων, καθώς και τα τελευταία, σπαρακτικά σχέδιά του. Η έκθεση διατρέχει ολόκληρη τη διαδρομή του: τις ψυχεδελικές τέμπερες του ’60, τα πολιτικά έργα των αρχών του ’70, τις βαλίτσες, τις κατασκευές με ξύλα και λαμπάκια του ’80, το μπαρ, τις μεγεθύνσεις και επαναλήψεις του ’90, τα πορτρέτα από το Δρομοκαΐτειο – την πιο προσωπική ίσως στιγμή της συνολικής δημιουργίας του.

Ο Ακριθάκης παραμένει μια ξεχωριστή περίπτωση στον κανόνα της νεοελληνικής τέχνης. Η γραφή του είναι αφοπλιστική, με χρώμα που εκρήγνυται και μοτίβα που επανέρχονται: μάτια, καρδιές, βέλη, τόξα, βαλίτσες, καραβάκια. Εικόνες που μοιάζουν παιδικές, σχεδόν ανάλαφρες, και όμως κουβαλούν πολιτική ένταση και υπαρξιακή αγωνία. Το Βιετνάμ, η δικτατορία, η απώλεια φίλων από αυτοκτονία, η διαρκής συνείδηση μιας γενιάς που μεγάλωσε μέσα σε ρήγματα. Ο ίδιος δεν κραυγάζει. Υπονοεί. Το χιούμορ του λειτουργεί σαν μηχανισμός άμυνας. Η πολυχρωμία του κρύβει ραγισμένες καρδιές, κανόνια, δάκρυα.

Ο συνεπιμελητής Αλέξιος Παπαζαχαρίας περιγράφει το βασικό δίπολο πίσω από τη δημιουργία της έκθεσης: «Ένας άνθρωπος που τον γνώριζε όσο κανείς, η κόρη του. Και ένας άνθρωπος που δεν τον γνώρισε ποτέ, εγώ». Η συνθήκη αυτή λειτούργησε ως μέθοδος. Από τη μια, η βιωματική γνώση. Από την άλλη, η απόσταση. Η πρόθεση ήταν να αφαιρεθούν οι ερμηνείες και να αφεθεί ο καλλιτέχνης να μιλήσει. «Είναι μια έκθεση για να τη βλέπεις, για να ανακαλύπτεις», σημειώνει. Μια εμπειρία που διατηρεί την ένταση του έργου: ευχάριστη στο βλέμμα, απαιτητική στο συναίσθημα. «Σαν σφαλιάρα που έρχεται με χρώμα».

Η Χλόη θυμάται ότι το 2018, σε μια συζήτηση με τη Δέσποινα Γερουλάνου, τέθηκε για πρώτη φορά η ιδέα της αναδρομικής. Τότε το αρχείο ήταν ακόμη αταξινόμητο. Η μητέρα της είχε φύγει από τη ζωή δύο χρόνια πριν. Υπήρχαν έργα άγνωστα, χαμένα, ατεκμηρίωτα. Από εκείνη τη στιγμή ξεκίνησε μια περιπέτεια χαρτογράφησης. Μια αναζήτηση που απαιτούσε υπομονή. «Για να εμφανιστούν τα έργα πρέπει να περιμένεις», λέει ο Α. Παπαζαχαρίας. Στον κόσμο της τέχνης, η αναμονή είναι συχνά μια δημιουργική πράξη από μόνη της.

«Το δρόμο που χάραξα δεν πρόκειται να τον εγκαταλείψω»

Σήμερα, η «Γραμμή Κύμα» μοιάζει να κλείνει έναν κύκλο και να ανοίγει έναν άλλο. Ο θεατής εισέρχεται από τη μία πλευρά του χώρου και εξέρχεται από την άλλη έχοντας διανύσει μια ολόκληρη διαδρομή χρώματος και έντασης. Σαν να περπάτησε πάνω σε μια γραμμή που κινείται διαρκώς. Σαν να άκουσε, έστω για λίγο, τον καλλιτέχνη να διορθώνει με το έργο του τις ερμηνείες μας.

Μπαίνοντας στην έκθεση μας υποδέχεται ένα σύνολο ασπρόμαυρων φωτογραφιών που ανακινούν στιγμές μνήμης: οικογενειακές στιγμές, φιλικές συνευρέσεις, στιγμιότυπα δημιουργίας. Ο καλύτερος και πιο ανθρώπινος πρόλογος για μια έκθεση τόσο προσωπική. “Το δρόμο που χάραξα δεν πρόκειται να τον εγκαταλείψω, κι αν δυστυχήσω δεν θα μετανιώσω ποτέ γι’ αυτό” (1955). Σκέψεις- λόγια του καλλιτέχνη χρησιμοποιούνται σαν συνθήματα – ανάμεσα από τους πίνακες – για να μας δώσουν ψήγματα της σκέψης του.

Το «Σύμπαν» και το «Λούνα Παρκ» του 1967, οι «Μαριονέττες» του 1970, η «Δόξα των Γραμμάτων» του 1971, το «Αεροπλάνο» του 1982, η μακέτα για το εξώφυλλο των Γραπτών του Γιώργου Β. Μακρή το 1986, το «Μπαρ» του 1981. Έργα-σταθμοί που απλώνονται μπροστά στον επισκέπτη μέσα σε έναν εκθεσιακό χώρο όπου οι τοίχοι συνομιλούν με τη ζωγραφική μέσα από έντονες χρωματικές επιφάνειες. Το βλέμμα δεν ησυχάζει, μετακινείται διαρκώς από έργο σε έργο.

«Μας αρέσει το χρώμα», λέει η Χλόη Ακριθάκη περπατώντας ανάμεσα στα έργα. Πάνω από το κεφάλι της, τυπωμένη στον τοίχο, η φράση του πατέρα της λειτουργεί σαν σύντομο μανιφέστο: «Καθήκον του καλλιτέχνη είναι να δημιουργεί κάθε φορά τον κόσμο από την αρχή». Και πράγματι, κάθε ενότητα εδώ μοιάζει με μια καινούρια αρχή – έναν κόσμο που στήνεται ξανά, με τη γνωστή του γραφή, μα ποτέ με τον ίδιο τρόπο.

Ιδανική διαδρομή στην έκθεση δεν υπάρχει με την τυπική έννοια, ωστόσο υπάρχει χρονολογικός άξονας. Μπορείς να κινηθείς μπροστά, να επιστρέψεις, να ξαναδείς. Κι αυτή η κίνηση -εμπρός και πίσω- αποκαλύπτει σταδιακά το εύρος της διαδρομής και τη δραματουργική της ένταση. Το έργο δεν διαβάζεται απαραίτητα γραμμικά. Και στο τέλος έχεις διανύσει έναν ολόκληρο βίο σε χρώμα και γραμμή.

Επίλογος με τα σχέδια τροφίμων του Δρομοκαΐτειου, όπου νοσηλεύτηκε τον τελευταίο χρόνο της ζωής του. Τα πρωτότυπα έργα εξαφανίστηκαν ένα βράδυ από το σπίτι του, πριν από τον θάνατό του. Σώθηκαν γιατί τα είχε φωτοτυπήσει με στόχο την προετοιμασία επικείμενης έκδοσης – που δεν ολοκληρώθηκε ποτέ.

Η παρούσα έκθεση είναι η τρίτη παρουσίαση που προκύπτει από την επεξεργασία του Αρχείου Ακριθάκη – μετά το «Τσίκιτσίκι» (Μουσείο Μπενάκη, 2019) και την έκθεση «Οι ιστορίες του Αλέξη Ακριθάκη» (Κέντρο Τεχνών Δήμου Αθηναίων, 2018).

Στο πλαίσιο της έκθεσης, θα πραγματοποιηθούν θεματικές ξεναγήσεις για το κοινό από τους επιμελητές και έναν ξεχωριστό καλεσμένο κάθε φορά.  Παράλληλα με τις ξεναγήσεις, οργανώνεται και μία σειρά περιηγήσεων από τον Σάββα Θεουλάκη του Αρχείου Ακριθάκη ώστε το κοινό να γνωρίσει το έργο του εικαστικού μέσα από τα βασικά στοιχεία και τα χαρακτηριστικά που το κάνουν – όπως έλεγε και ο ίδιος – να «είναι Ελλάδα».

Η έκθεση συνοδεύεται από τον ομότιτλο τόμο που κυκλοφορεί από τις Εκδόσεις Άγρα, σε επιμέλεια Χλόης Ακριθάκη και Αλέξιου Παπαζαχαρία, με σχεδιασμό της Λίλας Παλαιολόγου. Πρόκειται για έναν καταπληκτικό δίγλωσσο τόμο 320 σελίδων που λειτουργεί ως αυτόνομη, σε βάθος αποτύπωση της καλλιτεχνικής σκέψης του Ακριθάκη. Το «μικρό αδελφάκι» του περσινού βιβλίου με τα σημειωματάρια αποκτά τώρα τη μεγάλη του μορφή.

– Για το Μουσείο Μπενάκη, η έκθεση σηματοδοτεί και την έναρξη της συνεργασίας με τη Rolex ως «Επίσημο Ρολόι του Μουσείου Μπενάκη», εντάσσοντας τον οργανισμό σε ένα διεθνές δίκτυο πολιτιστικών ιδρυμάτων.