ΦΙΛΙΑ ΜΕΤΑ ΤΑ 40 – ΜΙΑ ΔΥΣΚΟΛΗ ΥΠΟΘΕΣΗ

Λέγεται ότι αν έχεις έναν αληθινό φίλο, έχεις περισσότερους από όσους σου αναλογούν. Στα σαράντα, αυτή η φράση παύει να ακούγεται ρομαντική και αρχίζει να μοιάζει απολογιστική. Οι φιλίες δεν χάνονται απαραίτητα, αλλά σίγουρα αραιώνουν, μπαίνουν σε αναμονή ανάμεσα σε δουλειές, παιδιά, φροντίδες και ηλικιακή κρίση. Εκείνες που αντέχουν είναι όσες δεν ζητούν πια παρουσία. Και αυτό, στα σαράντα, είναι ίσως η πιο ώριμη μορφή αγάπης.

Όταν η καθημερινότητα αλλάζει

Ο Δημήτρης και ο Γιώργος γνωρίζονται από παιδιά. Μεγάλωσαν στη Μεταμόρφωση και πήγαν στα ίδια σχολεία. Για περισσότερες από δύο δεκαετίες ο χρόνος τους είχε κοινό ρυθμό. Ο ένας σπούδασε στο ΠΑΠΙ, ο άλλος πέρασε δύο χρόνια σε τεχνική σχολή.

Φαντάροι την ίδια περίπου περίοδο. Ήταν ο ένας για τον άλλον το πρώτο τηλεφώνημα της ημέρας. Σάββατα βράδυ μαζί. Champions League σε εργένικα σαλόνια. Καραϊσκάκης και ΣΕΦ, δίπλα δίπλα. Συγκατοίκησαν μάλιστα για ένα διάστημα. Όλα εύκολα, απλά, χωρίς πολλές διαπραγματεύσεις.

Μέχρι που ο Δημήτρης γνώρισε την Άννα. Ο γάμος ήρθε φυσικά, με κουμπάρο τον Γιώργο. «Δεν υπήρχε εναλλακτική», λέει γελώντας.

Έναν χρόνο μετά γεννήθηκε το πρώτο παιδί. Σε λιγότερο από δύο χρόνια ήρθε και το δεύτερο.

Κάπου εκεί, η κοινή καθημερινότητα άρχισε να ξεθωριάζει. Ο Δημήτρης δεν ήταν πια στο γήπεδο. Η αγάπη παρέμενε, οι κοινές αναμνήσεις επίσης, αλλά το έδαφος της καθημερινής συνάντησης είχε χαθεί. «Δεν ξέρεις τι να πεις», παραδέχεται ο Γιώργος. «Όχι γιατί δεν νοιάζεσαι, αλλά τι να του πω εγώ για τους κολικούς του μωρού;».

Ο Δημήτρης περιγράφει την κούραση που δεν φαίνεται. Το άγχος για τα οικονομικά. Τη μαεστρική διαχείριση που απαιτείται σε μια οικογένεια, με δύο μικρά παιδιά και δύο γιαγιάδες που ναι μεν βοηθάνε, αλλά έχουν και γνώμη. «Δεν έγινα λιγότερο φίλος», λέει. «Απλώς δεν είμαι πια διαθέσιμος με τον ίδιο τρόπο και πλέον μπορεί να περάσει ακόμα και ένας μήνας για να τα πούμε».

Η φιλία τους δεν τελείωσε. Μπορεί όμως και να τελειώσει κάποτε; «Όταν έχασα τη μητέρα μου ο Δημήτρης, μετά την αδερφή μου, ήταν το πρώτο μου τηλεφώνημα κι ας ήταν περασμένα μεσάνυχτα», θυμάται ο Γιώργος.

Η ύφεση της φιλίας

Καθώς οι άντρες μπαίνουν στη μέση ηλικία, οι φιλίες φαίνεται πως χάνουν έδαφος στον πίνακα των προτεραιοτήτων τους. Αυτό που οι κοινωνιολόγοι ονομάζουν «ύφεση της φιλίας» δεν έρχεται ξαφνικά. Εμφανίζεται όταν οι σταθερές ανδρικής κοινωνικότητας, τα στέκια, οι αυθόρμητες συναντήσεις, τα σπορ, ο ελεύθερος χρόνος, υποχωρούν μπροστά σε νέες υποχρεώσεις: οικογένεια, δουλειά, ευθύνη. Οι παλιοί φίλοι χάνονται, αλλά και νέοι δεν δημιουργούνται. Και οι άντρες έχουν την τάση να αφήνουν τις κοινωνικές πρωτοβουλίες στις συζύγους τους.

Ο Τζέφρυ Χαλ καθηγητής επικοινωνιακών σπουδών στο Πανεπιστήμιο του Κάνσας, το θέτει με σχεδόν μαθηματική ακρίβεια: για να χτιστεί μια στενή φιλία απαιτούνται τουλάχιστον 200 ώρες κοινού χρόνου. Κι αυτός ο χρόνος, μετά τα 40, απλώς δεν περισσεύει.

Υπάρχουν όμως και εκείνοι που χάνονται… κοινή συναινέση.

Όταν οι φιλίες κόβονται

Η Γιάννα με τις δύο καλύτερές της φίλες, Μαριαλένα και Άννα, δημιούργησαν μια δυνατή τριάδα που σφράγισε τα πρώτα τους χρόνια στην Αθήνα. Μοιράστηκαν πρώτες δουλειές, πρώτες επιτυχίες, πρώτες αποτυχίες, πρώτες ερωτικές απογοητεύσεις. Ο χρόνος όμως άρχισε να τις «απομακρύνει» διακριτικά. Η Μαρία έφτιαξε οικογένεια, η Ελένη ακολούθησε παρόμοιο μονοπάτι, και στις Κυριακές τους πλέον υπήρχε παιδική φωνή και messy play. Η επιλογή της Γιάννας να ζήσει χωρίς οικογενειακή καθημερινότητα, μια ξεκάθαρη απόφαση, δημιούργησε αμηχανία.

«Ένιωθα πως με έκριναν. Και η πίεση για “νοικοκύρεμα” ήταν πιο έντονη από αυτή που δεχόμουν από την μητέρα μου. Τότε αποφάσισα απλά να τις διαγράψω. Ήταν καταπιεστικές. Και το κυριότερο βαρετές. Πόσα ακόμα να ακούσω για τα tantrum των παιδιών τους. Σκληρό το ξέρω, αλλά στα 42 μου δεν μπορούσα να απολογούμαι για τις επιλογές μου».

Μετά τα σαράντα οι σχέσεις φθίνουν, χωρίς μεγάλες συγκρούσεις. «Είναι πραγματικά δύσκολο να κρατήσουμε ζωντανή και ουσιαστική μια φιλία για πολλές δεκαετίες. Καθώς μεγαλώνουμε και ζούμε διάφορες εμπειρίες αλλάζουμε – και είναι πολύ πιθανό ότι δεν θα αλλάξουμε με τον ίδιο τρόπο και ρυθμό με τους παλιούς φίλους μας», λέει η Σοφία Ανδρεοπούλου, MSc Ψυχολόγος – Παιδοψυχολόγος.

«Συχνά φίλοι που κάναμε σε προηγούμενο στάδιο της ζωής μας, τώρα ζουν διαφορετικά από εμάς, ή μακριά από εμάς, και η απόσταση αυτή μας απομακρύνει. Γι’ αυτό άλλωστε και κάποιες φορές χανόμαστε με παλιούς φίλους χωρίς να έχει συμβεί κάτι κακό ή κάποιος καυγάς – απλώς και μόνο επειδή ζούμε διαφορετικά, έχουμε διαφορετικά ενδιαφέροντα ή απόψεις, και οι διαφορές αυτές δημιουργούν μια απόσταση η οποία λίγο-λίγο φθείρει τη σχέση».

Οι φίλοι που εμφανίζονται

Οι προτεραιότητες αλλάζουν, οι διαθέσιμοι χρόνοι στενεύουν, και η φιλία χρειάζεται συντονισμό. Όμως μπορείς να φτιάξεις νεες σχέσεις μετά τα 40;

Η Σοφία άφησε τη Θεσσαλονίκη και, μαζί με τον Μάριο, μετακόμισε στο χωριό καταγωγής του, σε ένα παραθαλάσσιο χωριό της Βόρειας Εύβοιας. Η απόφαση έμοιαζε ιδανική: λιγότερη ένταση, καθόλου κίνηση, φύση, θάλασσα, slow living. Αυτό που δεν είχε προβλέψει ήταν η κοινωνική απομόνωση.

«Το μέρος δεν είναι οι εικόνες», λέει. «Είναι οι άνθρωποι». Την υποδέχονταν παντού με ευγένεια, αλλά τα σπίτια έμεναν κλειστά. Δεν εντάχθηκε ποτέ πραγματικά. Ήταν η “ξένη”.

Η αλλαγή ήρθε μέσα από το παιδί. Όταν γεννήθηκε η κόρη της και ξεκίνησε σχολείο, άρχισε, σχεδόν αναγκαστικά, να κοινωνικοποιείται. Γνώρισε την Τζέιν, 43 ετών, από το Εδιμβούργο, ερωτική μετανάστρια. Λίγο αργότερα μπήκε στην παρέα η Δήμητρα από την Αθήνα, με παιδί στο ίδιο σχολείο.

«Ξεκινήσαμε να βρισκόμαστε για να παίζουν τα παιδιά», λέει η Σοφία. Δεν μοιράζονταν καμία κοινή παιδική ή νεανική ανάμνηση. Δεν είχαν κοινή ιστορία. Ήταν όμως στην ίδια φάση ζωής. Μετά τα 40, ήξεραν πια πώς να μιλούν χωρίς περιττές εξηγήσεις. Πώς να πουν τα δύσκολα με οικονομία λέξεων. Πώς να ακούν χωρίς να διορθώνουν. Όταν η Δήμητρα αποφάσισε να πάρει διαζύγιο, οι άλλες δύο δεν έμειναν στα λόγια. Ήταν εκεί στα νομικά, στα οικονομικά, στις μετακομίσεις. Κάνουν babysitting η μία στα παιδιά της άλλης.

«Δεν είμαστε φίλες τύπου “πάμε για ποτό”. Είμαστε περισσότερο οι αδερφές που έχουμε στερηθεί λόγω απόστασης», λέει η Τζέιν.

Η έρευνα του Atlantic

Για να δημιουργήσει κάποιος φιλία μετά τα 40 θέλει πρόθεση, προκύπτει από την έρευνα της δημοσιογράφου Τζούλιας Μπεκ, “The friendship files”, που δημοσιεύτηκε στο περιοδικό The Atlantic. Σύμφωνα με την Μπεκ όταν παρουσιαστεί η ευκαιρία, χρειάζεται να εκτεθεί κανείς, κάτι που απαιτεί θάρρος και προθυμία, καθώς πράγματι η συνθήκη μπορεί να είναι άβολη. Πολλές φιλίες απαιτούν ένα συνειδητό πρώτο βήμα, την απόφαση να πλησιάσει κανείς τον άλλον, να εκτεθεί, να ρισκάρει την αμηχανία. Όπως όταν κάποιος λέει «να το κανονίσουμε καμιά μέρα» και αποφασίζει να το κάνει πράξη. Να στείλει το μήνυμα, να προτείνει μια ώρα. Σύμφωνα με την έρευνα της δημοσιογράφου αυτό για τα άτομα που είναι πάνω από 40 ετών είναι εξαιρετικά αμφίβολο και δύσκολο.

Άλλη μελέτη εκτιμά ότι χρειάζονται περίπου 40 έως 60 ώρες κοινής παρουσίας μέσα στις πρώτες έξι εβδομάδες γνωριμίας για να μετατραπεί ένας γνωστός σε περιστασιακό φίλο και περίπου 80 έως 100 ώρες για να γίνει ουσιαστική φιλία. Δεν είναι, λοιπόν, τυχαίο ότι οι φιλίες τείνουν να δημιουργούνται σε χώρους όπου οι άνθρωποι περνούν ούτως ή άλλως μεγάλο μέρος του χρόνου τους: στη δουλειά, στο σχολείο, στην εκκλησία, σε εξωσχολικές δραστηριότητες.

Έτσι, όσο μεγαλώνουμε, δεν είναι οι μεγάλες στιγμές που καθορίζουν τις φιλίες μας, είναι οι μικρές, επίμονες παρουσίες όταν η ζωή γίνεται περίπλοκη, ακόμα και με περιστασιακά βιαστικά τηλεφωνήματα στο δρόμο προς το σπίτι. Η ουσία της φιλίας μπορεί να διατηρηθεί ατόφια αρκεί να υπάρχει ενεργή παρουσία, έστω και περιστασιακή.

“Οι φιλίες απαιτούν στρατηγική”

Ωστόσο αυτή δεν είναι η κανονικότητα. «Η αλήθεια είναι πως υπάρχουν άνθρωποι που μετά από κάποια ηλικία δεν φτιάχνουν πια αληθινές φιλίες, πιθανώς λόγω του μεγάλου φόβου τους ότι θα πληγωθούν και της δυσκολίας τους να εμπιστευθούν», λέει η κ. Ανδρεοπούλου. «Για πολλούς σαραντάρηδες ή πενηντάρηδες η φιλία γίνεται κάτι μάλλον επιφανειακό και ευκαιριακό – κάνουν απλώς παρέα με τα άτομα που τυχαίνει να βρίσκονται στο περιβάλλον τους ή να έχουν κάτι κοινό μαζί τους (πχ. παιδιά στο ίδιο σχολείο, ίδια ομάδα, κλπ). Όταν αυτό το κοινό πάψει να υφίσταται, τότε διαλύεται και η φιλία».

Στις ΗΠΑ, εκεί που υπάρχει συμπεριφεριολόγος για τα πάντα, η Ντανιέλ Μπαγιάρ Τζάκσον, είναι friendship coach (προπονήτρια φιλίας) και ιδρύτρια της πλατφόρμας Friend Forward. Η Ντανιέλ υποστηρίζει ότι οι φιλίες δεν “συμβαίνουν” απλά, αλλά απαιτούν στρατηγική και πρόθεση (intentionality) και αυτή η στρατηγική είναι διαφορετική ανάμεσα στα δύο φύλα. Οι γυναίκες συνδέονται κυρίως πρόσωπο με πρόσωπο (συζήτηση, αποκάλυψη μυστικών). Οι άνδρες συνδέονται πλάι-πλάι (κοινές δραστηριότητες, αθλήματα, παιχνίδια).

Οι γυναίκες τείνουν να έχουν υψηλότερες προσδοκίες για συναισθηματική ανταπόκριση. Αν μια φίλη δεν απαντήσει, το εκλαμβάνουν ως προσωπικό, ενώ οι άντρες είναι πιο χαλαροί με τα κενά στην επικοινωνία. Οι γυναίκες συχνά φοβούνται ότι η σύγκρουση θα καταστρέψει τη σχέση, ενώ οι άνδρες τείνουν να “ξεπερνούν” τις διαφωνίες πιο γρήγορα μέσω της κοινής δράσης.

Τι 30, τι 40, τι 50

Μετά τα 50 οι φιλίες γίνονται ξανά κεντρικός πυλώνας. Με τα παιδιά να φεύγουν από το σπίτι ή την καριέρα να σταθεροποιείται, οι φίλοι προσφέρουν συναισθηματική ασφάλεια και νόημα. Όμως είναι η ηλικία τελικά εκείνη που προσδιορίζει τις σχέσεις μας.

«Ο σημαντικός παράγοντας όταν μιλάμε για φιλίες, δεν είναι η ηλικία ή άλλα δημογραφικά χαρακτηριστικά, αλλά δύο άλλοι παράγοντες: πρώτον, κατά πόσο διαχειριζόμαστε τους φόβους μας και καταφέρνουμε να εμπιστευτούμε ένα άλλο άτομο ώστε να σχηματίσουμε μια ουσιαστική φιλία μαζί του. Και δεύτερον, κατά πόσο δίνουμε προτεραιότητα στη φιλία αυτή, κατά πόσο φροντίζουμε να την προστατεύουμε και να την καλλιεργούμε. Αυτά τα δύο πράγματα καθορίζουν αν θα έχουμε φιλίες και πόσο ουσιαστικές και ανθεκτικές θα είναι αυτές ανεξάρτητα από την ηλικία μας», λέει η κ. Ανδρεοπούλου.

“Ένιωθα ότι έχανα το μεγάλο πάρτι”

Ο Μάρκος έγινε πατέρας πριν τελειώσει τον στρατό. Στα είκοσι. Στην ηλικία που οι φίλοι δεν είναι απλώς παρέα, αλλά ταυτότητα. Το σημείο αναφοράς, ο καθρέφτης, το κοινό που σε βλέπει να γίνεσαι κάποιος. Την ίδια περίοδο που η παρέα με την οποία είχε μεγαλώσει έκλεινε εισιτήρια για Κουφονήσια, εκείνος άλλαζε πάνες.

«Το οικονομικό μου ήταν εξασφαλισμένο», λέει σήμερα. «Δούλευα ήδη στην οικογενειακή επιχείρηση. Σε αυτό είχα προβάδισμα. Αλλά η ελευθερία μου είχε χαθεί».

Δεν είναι μια προσωπική υπερβολή. Η ψυχολογία της αναπτυξιακής ηλικίας συμφωνεί μαζί του. Έρευνες δείχνουν ότι στις ηλικίες 18–25, η φιλία λειτουργεί ως βασικός μηχανισμός συναισθηματικής ρύθμισης. Σύμφωνα με μελέτες του Τζέφρυ Άρνετ για το λεγόμενο emerging adulthood (αναδυόμενη ενηλικίωση), οι στενοί φίλοι σε αυτή τη φάση αντικαθιστούν εν μέρει την οικογένεια: είναι αυτοί που επικυρώνουν τις επιλογές, απορροφούν τα άγχη, προσφέρουν το αίσθημα του «ανήκω». Δεν είναι απλώς κοινωνική ζωή, είναι δομή.

Ο Μάρκος, ωστόσο, έπρεπε να δομήσει κάτι άλλο. Μια οικογένεια, ενώ το δικό του ψυχικό οικοδόμημα ήταν ακόμη εργοτάξιο.

«Σύντομα άρχισα να νιώθω αποστροφή», παραδέχεται. «Και προς τη γυναίκα μου και προς το παιδί. Ένιωθα ότι μου στερούσαν κάτι. Ότι έχανα το μεγάλο πάρτι».

Η λέξη «πάρτι» δεν είναι τυχαία. Έρευνα του University of Virginia έχει δείξει ότι οι φιλίες στην πρώιμη ενήλικη ζωή συνδέονται άμεσα με την αίσθηση ζωτικότητας και χαράς. Δεν είναι απλώς διασκέδαση, είναι βιοχημεία. Η κοινωνική εγγύτητα αυξάνει την ωκυτοκίνη, μειώνει το στρες, λειτουργεί ως αντίβαρο στις υπαρξιακές ανασφάλειες της ηλικίας. Όταν αυτή λείπει — ή όταν βιώνεται ως «απαγορευμένη» — η ματαίωση συχνά μεταμφιέζεται σε θυμό.

Δεν άργησε, λοιπόν, να αρχίσει να περνά τα Σάββατα με τους φίλους του. Όχι με την οικογένεια. «Ένιωθα ξανά ο εαυτός μου», λέει. Το τίμημα, όμως, δεν άργησε να φανεί. Η ισορροπία στο σπίτι διαλύθηκε σιωπηλά, όπως συμβαίνει συνήθως: όχι με εκρήξεις, αλλά με μικρές, καθημερινές απουσίες. Σήμερα ο Μάρκος είναι 44. Χωρισμένος. Με έναν θυμωμένο γιο. Και φίλους που – ειρωνεία του χρόνου – έχουν τώρα εκείνοι μικρά παιδιά.

Η έρευνα του Harvard

Η μακροχρόνια έρευνα του Harvard Study of Adult Development, που παρακολουθεί ανθρώπους επί δεκαετίες, καταλήγει σε ένα σταθερό συμπέρασμα: οι στενές σχέσεις,φιλικές και οικογενειακές, είναι ο ισχυρότερος δείκτης ευτυχίας και ψυχικής υγείας στη ζωή.

Όχι η επιτυχία. Όχι τα χρήματα. Οι σχέσεις.

Το πρόβλημα δεν είναι ότι ο Μάρκος διάλεξε τους φίλους του. Είναι ότι αναγκάστηκε να τους δει ως αντίπαλο δέος της οικογένειας, αντί ως κομμάτι μιας ζωής που δεν είχε ακόμη προλάβει να ωριμάσει.

Κάποιες ηλικίες δεν συγχωρούν τα άλματα. Θέλουν τη σειρά τους. Και στα είκοσι, οι φίλοι δεν είναι πολυτέλεια, είναι ανάγκη. Το ερώτημα δεν είναι αν θα τους χάσεις. Είναι πότε και με ποιο κόστος θα μάθεις να τους κουβαλάς μαζί σου.

Πώς να αντέξουν οι φιλίες σας

Τι χρειάζεται μια φιλία για να αντέξει στο χρόνο μετά τα 40 σύμφωνα με την Σοφία Ανδρεοπούλου, MSc Ψυχολόγο:

• να έχουμε επίγνωση των φόβων και των ανασφαλειών μας ώστε να διαχειριζόμαστε και να εκφράζουμε τα συναισθήματα μας με λειτουργικό τρόπο
• να είμαστε αυθεντικοί, μιλώντας ανοιχτά και ειλικρινά για τα πράγματα που νιώθουμε, βιώνουμε, δεν μας αρέσουν, μας δυσκολεύουν
• να προστατεύουμε και να καλλιεργούμε τη φιλία μας, συζητώντας για ό,τι αισθανόμαστε ότι δεν πάει καλά και προσπαθώντας μαζί να βρούμε λύσεις
• να δίνουμε, έστω κάποιες φορές, προτεραιότητα στη φιλία μας έναντι άλλων σχέσεων, επιδιώξεων, ή υποχρεώσεων (για παράδειγμα, να αφήσουμε κάτι άλλο για να είμαστε με τον/τη φίλο μας.)