Σφίγγει ο κλοιός στα Στενά του Ορμούζ – Μπορεί το Ιράν να επιβάλλει διόδια;

Η κλιμάκωση της έντασης στη Μέση Ανατολή επαναφέρει στο προσκήνιο ένα κρίσιμο ζήτημα για το παγκόσμιο εμπόριο και τη ναυσιπλοΐα: μπορεί το Ιράν να επιβάλει διόδια στα Στενά του Ορμούζ; Πρόκειται για ένα από τα σημαντικότερα θαλάσσια περάσματα στον κόσμο, από το οποίο διέρχεται περίπου το ένα πέμπτο της παγκόσμιας διακίνησης πετρελαίου, καθιστώντας κάθε απόπειρα ελέγχου του σημείου εξαιρετικά ευαίσθητη γεωπολιτικά.

Μέσα σε αυτό το πλαίσιο, η Τεχεράνη φέρεται να επιχειρεί να ενισχύσει την επιρροή της στην περιοχή, θέτοντας ως όρο για την ομαλοποίηση της κατάστασης την επιβολή τελών διέλευσης στα πλοία.

Η κίνηση αυτή, ωστόσο, ανοίγει μια σύνθετη νομική και πολιτική συζήτηση, καθώς έρχεται σε σύγκρουση με βασικές αρχές του διεθνούς δικαίου της θάλασσας και προκαλεί αντιδράσεις από μεγάλες δυνάμεις και ναυτιλιακά συμφέροντα.

Τα Στενά του Ορμούζ αποτελούν θαλάσσιο πέρασμα που συνδέει τον Περσικό Κόλπο με τον Κόλπο του Ομάν και βρίσκονται εντός των χωρικών υδάτων του Ιράν και του Ομάν. Πρόκειται για μία από τις σημαντικότερες ενεργειακές αρτηρίες παγκοσμίως, καθώς περίπου το 20% του παγκόσμιου πετρελαίου διέρχεται από εκεί.

Το πέρασμα έχει μήκος περίπου 167 χιλιόμετρα, ενώ στο στενότερο σημείο του διαθέτει διαύλους πλάτους μόλις 2 μιλίων για την είσοδο και την έξοδο των πλοίων.

Το Ιράν φέρεται να έχει ουσιαστικά κλείσει τα Στενά μετά από επιθέσεις ΗΠΑ–Ισραήλ και ζητά το δικαίωμα επιβολής διοδίων ως προϋπόθεση για τον τερματισμό της σύγκρουσης.

Στενά του Ορμούζ: Ποιο είναι το νομικό πλαίσιο

Η Σύμβαση του ΟΗΕ για το Δίκαιο της Θάλασσας (UNCLOS), που υιοθετήθηκε το 1982 και ισχύει από το 1994, προβλέπει το δικαίωμα «διέλευσης διαμετακόμισης» για πλοία σε περισσότερα από 100 διεθνή στενά, συμπεριλαμβανομένων των Στενών του Ορμούζ.

Παράλληλα, επιτρέπει στα παράκτια κράτη να ρυθμίζουν τη διέλευση εντός των χωρικών τους υδάτων (έως 12 ναυτικά μίλια), αλλά οφείλουν να επιτρέπουν την «αβλαβή διέλευση», εφόσον αυτή δεν απειλεί την ασφάλεια ή τη δημόσια τάξη.

Σχεδόν 170 χώρες και η Ευρωπαϊκή Ένωση έχουν επικυρώσει τη σύμβαση, ωστόσο το Ιράν και οι Ηνωμένες Πολιτείες δεν την έχουν επικυρώσει. Παρ’ όλα αυτά, πολλοί ειδικοί θεωρούν ότι οι βασικές της αρχές αποτελούν πλέον εθιμικό διεθνές δίκαιο.

Οι ΗΠΑ αμφισβητούν το δικαίωμα του Ιράν να επιβάλλει διόδια, ενώ η Τεχεράνη υποστηρίζει ότι έχει τη δυνατότητα να το πράξει.

Πώς μπορούν να αμφισβητηθούν τα διόδια

Δεν υπάρχει μηχανισμός άμεσης επιβολής του Δικαίου της Θάλασσας. Δικαστήρια όπως το Διεθνές Δικαστήριο για το Δίκαιο της Θάλασσας στο Αμβούργο ή το Διεθνές Δικαστήριο της Χάγης μπορούν να εκδώσουν αποφάσεις, αλλά δεν έχουν εξουσία επιβολής.

Ωστόσο, υπάρχουν εναλλακτικές αντιδράσεις:

• Κράτη ή συμμαχίες θα μπορούσαν να επιχειρήσουν να επιβάλουν την ελεύθερη ναυσιπλοΐα.
• Το Συμβούλιο Ασφαλείας του ΟΗΕ θα μπορούσε να εκδώσει ψήφισμα κατά των διοδίων.
• Εταιρείες ενδέχεται να αλλάξουν διαδρομές αποφεύγοντας τα Στενά — κάτι που ήδη αρχίζει να συμβαίνει.
• Χώρες θα μπορούσαν να επιβάλουν κυρώσεις σε εταιρείες που πληρώνουν τα διόδια, πλήττοντας οικονομικά το Ιράν.