Βρετανικές μυστικές υπηρεσίες και ελληνική Αντίσταση (1941–1944)

Η κατεχόμενη Ελλάδα αποτέλεσε από τα πρώτα χρόνια του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου πεδίο έντονης δράσης των βρετανικών μυστικών υπηρεσιών. Μέσω της Special Operations Executive (SOE) και άλλων αποστολών, το Λονδίνο επιδίωξε να οργανώσει δίκτυα πληροφοριών, να ενισχύσει δολιοφθορές και να στηρίξει ένοπλες ομάδες που θα λειτουργούσαν προς όφελος των συμμάχων αλλά και της βρετανικής εξωτερικής πολιτικής.

Στην Ελλάδα, εκτός από το ΕΑΜ / ΕΛΑΣ, έδρασαν και άλλες αντιστασιακές οργανώσεις οι οποίες, σχεδόν, στο σύνολό τους, στηρίζονταν ή και χρηματοδοτούνταν από τις βρετανικές μυστικές υπηρεσίες.

Οι κύριες αντιστασιακές οργανώσεις

ΕΑΜ / ΕΛΑΣ

Η πρώτη ενεργή και πολυπληθής αντιστασιακή οργάνωση μετά την τριπλή κατοχή της χώρας ήταν το ΕΑΜ που ιδρύθηκε στις 27/9/1941 και με στρατιωτικό σκέλος τον ΕΛΑΣ. Το ΕΑΜ / ΕΛΑΣ πολέμησε Γερμανούς, Ιταλούς και Βούλγαρους ενώ είχε μεγάλη διείσδυση στα λαϊκά στρώματα. Πρόκειται για την αντιστασιακή οργάνωση της οποίας τα μέλη υπέστησαν διώξεις μετά την απελευθέρωση.

Ο ΕΛΑΣ απορρόφησε όλες τις μεμονωμένες ένοπλες ομάδες και στις γραμμές του εντάχθηκαν πλήθος αξιωματικών του ελληνικού στρατού όλων των βαθμίδων. Ουσιαστικά ο ΕΛΑΣ διοικούνταν από την τριανδρία: Στρατιωτικός αρχηγός ο Στέφανος Σαράφης, Καπετάνιος ο Άρης Βελουχιώτης και αντιπρόσωπος της ΚΕ του ΕΑΜ ο Ανδρέας Τζήμας (ψευδώνυμο Ανδρέας Σαμαρινιώτης)

ΕΔΕΣ

Ο Εθνικός Δημοκρατικός Ελληνικός Σύνδεσμος / ΕΔΕΣ αρχίζει να δραστηριοποιείται από τον Οκτώβριο του 1941 με επικεφαλής τον Ναπολέοντα Ζέρβα.

Οι βρετανικές αποστολές έσπευσαν να τον ενισχύσουν οικονομικά και υλικά, επιδιώκοντας τη συγκρότηση ενός μη εαμικού ένοπλου πόλου που θα λειτουργούσε ως αντίβαρο στην αυξανόμενη επιρροή του ΕΑΜ. Οι Βρετανοί ανησυχούσαν για το ΕΑΜ τόσο επειδή δεν το ήλεγχαν όσο και για την πολιτική του κατεύθυνση. Έτσι, συνολικά, διέθεσαν στον Ζέρβα 4.000 χρυσές λίρες.

Οι Βρετανοί χρειάστηκε να διατυπώσουν απειλές καθώς ο Ζέρβας παρά την γενναία χρηματοδότηση δεν προχωρούσε σε σύσταση ένοπλων αντιστασιακών ομάδων. Η δραστηριότητα του ΕΔΕΣ δεν ήταν ενιαία σε όλη την Ελλάδα. Στην Αθήνα τα στελέχη της οργάνωσης έθεσαν ως πρωταρχικό τους σκοπό τον αγώνα ενάντια στην μοναρχία και τον κομμουνισμό. Με αυτό το σκεπτικό, ως κύριο άξονα της δράσης τους, αποσπάστηκαν από τον ΕΔΕΣ και στελέχωσαν βασικό πυρήνα των Ταγμάτων Ασφαλείας.

ΕΚΚΑ/ Εθνική και Κοινωνική Απελευθέρωση

Πρόκειται για την τρίτη σε μέγεθος αντιστασιακή οργάνωση η οποία ιδρύθηκε το φθινόπωρο του 1942 από τον συνταγματάρχη Δημήτρη Ψαρρό, τον δικηγόρο Απόστολο Καψαλόπουλο και τον πολιτευτή Γεώργιο Καρτάλη. Τον Απρίλιο του 1943, στην Παρνασσίδα, συγκροτήθηκε το 5/42 Σύνταγμα με βρετανική υποστήριξη, στο πλαίσιο της προσπάθειας ενίσχυσης μη εαμικών ένοπλων δυνάμεων.

Οι σχέσεις με τον ΕΛΑΣ υπήρξαν τεταμένες, με συγκρούσεις που οδήγησαν στη διάλυση και στη μεταγενέστερη ανασυγκρότηση του Σώματος. Η κρίση κορυφώθηκε τον Απρίλιο του 1944 με τη δολοφονία του Ψαρρού. Παράλληλα, εσωτερικές διαφοροποιήσεις οδήγησαν ορισμένα στελέχη στην αποχώρηση και στη μεταγενέστερη ένταξή τους στα Τάγματα Ασφαλείας.

Οι βρετανικές υπηρεσίες πληροφοριών και οι Special Operation Executive/ SOE

Οι βρετανικές μυστικές υπηρεσίες* δραστηριοποιήθηκαν στην κατεχόμενη Ελλάδα ήδη από το 1941, στο πλαίσιο της ευρύτερης στρατηγικής τους στην Ανατολική Μεσόγειο. Κεντρικό ρόλο διαδραμάτισε η Special Operations Executive (SOE), η οποία είχε ως αποστολή την οργάνωση δολιοφθορών, την υπονόμευση των δυνάμεων Κατοχής και τη στήριξη επιλεγμένων ένοπλων σχηματισμών.

Παράλληλα, η ISLD (Inter-Services Liaison Department) επικεντρώθηκε κυρίως στη συλλογή και διαβίβαση πληροφοριών.

Οι υπηρεσίες αυτές προσέγγισαν κυρίως αξιωματικούς του ελληνικού στρατού και δημιούργησαν δίκτυα με επιχειρησιακή αυτονομία αλλά βρετανική καθοδήγηση και χρηματοδότηση. Οι οργανώσεις που εντάχθηκαν στο δίκτυο της SOE ανέλαβαν κυρίως αποστολές δολιοφθοράς, συμβάλλοντας στην παρεμπόδιση των θαλάσσιων μεταφορών του Άξονα και στην υποστήριξη των συμμαχικών επιχειρήσεων στη Βόρεια Αφρική. Αντίστοιχα, τα δίκτυα της ISLD ανέπτυξαν εκτεταμένο μηχανισμό συλλογής πληροφοριών, διαβιβάζοντας χιλιάδες σήματα και οργανώνοντας φυγαδεύσεις στρατιωτικών και πολιτικών προσώπων.

Η δράση των δικτύων αυτών υπήρξε επιχειρησιακά σημαντική, αν και αριθμητικά περιορισμένη σε σχέση με τις μαζικές αντιστασιακές οργανώσεις της υπαίθρου.

Η SOE καθοδηγούσε τις οργανώσεις «Απόλλωνας», «Μίδας – 614», «Πλούτωνας» κ.ά.

Η ISLD ενέτασσε στο δίκτυό της τις οργανώσεις «Όμηρος», «Αλίκη» και «Κόδρος».

ΜΙΔΑΣ – 614

Οι Βρετανοί εκτιμώντας πως εκτεταμένες δολιοφθορές μέχρι και ο αποκλεισμός της διώρυγας της Κορίνθου θα βοηθούσε στις μάχες της Αφρικής, έστειλαν στην Ελλάδα, με υποβρύχιο, τον απότακτο αξιωματικό Ιωάννη Τσιγάντε. Η ομάδα του Τσιγάντε, που ονομάστηκε ΜΙΔΑΣ- 614, ήρθε σε επαφή με άλλες αντιστασιακές οργανώσεις οι οποίες όμως αρνήθηκαν συνεργασία και γιατί εκτιμούσαν πως ο Ι. Τσιγάντες είχε αποκαλυφθεί αλλά και λόγω του τρόπου που χειριζόταν τον μεγάλο αριθμό χρυσών λιρών που έφερε μαζί του. Τέλος, ο Ιωάννης Τσιγάντες, ύστερα από προδοσία, σκοτώθηκε σε συμπλοκή με τους Γερμανούς τον Ιανουάριο του 1943.

ΑΠΟΛΛΩΝ – ΥΒΟΝΝΗ

Σε αυτή την οργάνωση κύριο ρόλο είχε ο Ιωάννης Πελτέκης. Εστάλθη από τους Βρετανούς στην Αθήνα. Πέτυχε στη δράση του αφού στρατολόγησε περίπου 500 άτομα (Φεβρουάριος 1943 – Οκτώβριος 1944) και εκτέλεσε δεκάδες δολιοφθορές. Η περίπτωσή του εγείρει ερωτήματα αφού οι Γερμανοί τον αναζητούσαν μανιωδώς, ενώ παράλληλα οι Βρετανοί τον κατηγόρησαν ως συνεργάτη των Γερμανών και αργότερα του ΕΑΜ. Οι Βρετανοί σταμάτησαν, γι αυτό το λόγο, την χρηματοδότηση ενώ τον πέρασαν από δίκη, στην οποία όχι μόνο αθωώθηκε αλλά και του απενεμήθη το βρετανικό μετάλλιο διακεκριμένων πράξεων (DSO). Παράλληλα στην Αθήνα, ύστερα από προδοσία, συλλαμβάνονται συνεργάτες του οι οποίοι εκτελέστηκαν από τους Γερμανούς, σύνολο εκτελεσθέντων 59 άτομα.

ΟΜΗΡΟΣ

Η κύρια αποστολή της οργάνωσης ήταν η συλλογή πληροφοριών. Πρωτοστάτησε ο Παναγιώτης Κανελλόπουλος. Αναπτύχθηκαν δίκτυα πληροφοριών, κυρίως στην Αττική, την Κόρινθο και τη Θεσσαλονίκη. Κατά τη διάρκεια δράσης της οργάνωσης διαβιβάστηκαν περισσότερα από 2.500 σήματα, ταχυδρομήθηκαν 159 δελτία πληροφοριών στα 60 ταξίδια με καΐκια στην Τουρκία και φυγαδεύτηκαν περίπου 120 άτομα.

ΑΛΙΚΗ

Η οργάνωση ιδρύθηκε τον Φεβρουάριο του 1942 με κύριο πρόσωπο τον πλοίαρχο Αλέξανδρο Λεβίδη. Η κύρια δράση ήταν η φυγάδευση Βρετανών που είχαν εγκλωβιστεί στην Ελλάδα, με την ονομασία της οργάνωσης ΜΑΛΕΑΣ. Στη συνέχεια επεκτάθηκε και σε δίκτυο συλλογής πληροφοριών, οπότε οι ονομασίες άλλαξαν και ο τομέας των πληροφοριών ονομάστηκε ΜΑΛΕΑΣ 1 ενώ οι φυγαδεύσεις ΜΑΛΕΑΣ 2. Η ΜΑΛΕΑΣ 1 μετονομάστηκε σε ΣΥΡΙΟΣ και αργότερα σε ΑΛΙΚΗ.

ΚΟΔΡΟΣ

Ιδρύθηκε τον Οκτώβριο του 1942 από τον πλωτάρχη ε.α. Παναγιώτη Λυκουρέζο. Κύρια δράση της η συλλογή πληροφοριών ενώ ανέλαβε και τη φυγάδευση πολιτικών προσώπων για τη συμμετοχή τους στο Συνέδριο του Λιβάνου.

Η βρετανική παρουσία στην κατεχόμενη Ελλάδα δεν περιορίστηκε σε επιχειρησιακές αποστολές δολιοφθοράς και συλλογής πληροφοριών. Αποτέλεσε παράλληλα μία συστηματική πολιτική διαμόρφωσης επιρροής σε αντιστασιακές οργανώσεις μέσω της οικονομικής και στρατιωτικής ενίσχυσης. Ενώ το ΕΑΜ παρέμεινε η μαζικότερη δύναμη, αλλά και εκτός βρετανικού ελέγχου, το Λονδίνο επιδίωξε τη στήριξη εναλλακτικών πόλων ισχύος, εντάσσοντας τη δράση του σε ένα ευρύτερο γεωπολιτικό σχεδιασμό για τη μεταπολεμική Ελλάδα. Η δυναμική αυτή επηρέασε όχι μόνο την πορεία της Αντίστασης, αλλά και τις πολιτικές εξελίξεις που ακολούθησαν την Απελευθέρωση.

^{*Στην Ελλάδα δραστηριοποιήθηκαν τρεις ξένες αποστολές. Η βρετανική αποστολή / BLO από το 1942 τοποθετώντας συνδέσμους, σχεδόν, σε όλους τους αντάρτικους σχηματισμούς. Η αμερικάνικη αποστολή (OSS και αργότερα DG) από τον Ιανουάριο του 1944. Η δράση της ήταν κυρίως διερευνητική. Η σοβιετική αποστολή από τον Ιούλιο του 1944 με διερευνητική δράση. Οι δύο πρώτες παρείχαν χρήματα και οπλισμό, ενώ οι Σοβιετικοί όχι.}