Ο πόλεμος δεν είναι παιχνίδι – Η ανατριχιαστική επιστράτευση του Call of Duty από τις ΗΠΑ

Ο πόλεμος δεν είναι παιχνίδι. Στα videogames, εκείνος που παίζει ανατινάζει τα πάντα, σκοτώνει τους εχθρούς, κερδίζει θριαμβευτικά ή σκοτώνεται ξανά και ξανά. Kαι στις δύο περιπτώσεις επιστρέφει αλώβητος στην άνεση του δωματίου του σπιτιού του.

Στον πραγματικό κόσμο, όμως, τα πράγματα δεν είναι – ούτε ποτέ πρέπει να συνηθίσουμε να είναι έτσι. Ο πόλεμος είναι μάνες που χάνουν τα παιδιά τους, εκτοπισμένοι που χάνουν το βιός τους, σπίτια, σχολεία και νοσοκομεία που βομβαρδίζονται, άνθρωποι που βασανίζονται, χάνουν τις οικογένειές τους και τη γη τους, χωρίς ποτέ να ερωτηθούν για αυτόν τον πόλεμο. Αρκεί που το αποφάσισαν οι ισχυροί.

Στην περίπτωση του πολέμου που κήρυξαν Ισραήλ και ΗΠΑ στο Ιράν, βρισκόμαστε αντιμέτωποι με μια νέα, δυστοπική, πραγματικότητα. Εκατομμύρια άνθρωποι σε ολόκληρο τον πλανήτη παρακολούθησαν πρόσφατα ένα ανατριχιαστικής σύλληψης βίντεο που δημοσίευσε ο Λευκός Οίκος, το οποίο έδειχνε αμερικανικά πλήγματα εναντίον ιρανικών στόχων.

Το βίντεο αυτό δεν έμοιαζε απλώς με το Call of Duty. Συνδύαζε πραγματικό υλικό από τις επιθέσεις στο Ιράν με πλάνα από το ίδιο το παιχνίδι, πλαισιωμένα με animations που έχουν σχεδιαστεί για να ανταμείβουν την απόδοση και να προσομοιώνουν την αίσθηση κάθε επιτεύγματος.

Τον αντίκτυπο της παραπάνω κυβερνητικής πρακτικής να παρουσιάζεται ο πόλεμος με τη χρήση εικόνων από βιντεοπαιχνίδια και διαδικτυακών memes αναλύει το The Conversation.  Όπως εξηγεί, δεν εκμηδενίζεται μόνο η σοβαρότητα της βίας αλλά δημιουργείται και ένα σοκαριστικό προηγούμενο, καθώς γίνεται δυσκολότερο το να πενθήσει κανείς για τα θύματα της βίας που αφήνει πίσω του ο πόλεμος, αναισθητοποιώντας τις αντιδράσεις μας απέναντι στον ανθρώπινο πόνο.

Πρόκειται για μια τακτική που διαμορφώνει τον τρόπο με τον οποίο ερμηνεύουμε τη βία και η οποία σιωπηρά καθορίζει ποιοι θάνατοι καταγράφονται τελικά ως θάνατοι.

Ο πόλεμος με όρους memes και viral περιεχομένου

Ο υπουργός Άμυνας των Ηνωμένων Πολιτειών Πιτ Χέγκσεθ έχει δημόσια πανηγυρίσει τα πλήγματα και την ευρύτερη στρατιωτική επιχείρηση, που ονομάστηκε «Επική Οργή» – καταργώντας ουσιαστικά την απόσταση ανάμεσα στον στρατιωτικό εκπρόσωπο και τον ενθουσιώδη οπαδό του πολέμου.

Το βίντεο του Λευκού Οίκου δεν αποτελεί μεμονωμένη περίπτωση. Στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης κυκλοφορούν περισσότερα βίντεο με στρατιωτικό υλικό που παρουσιάζονται ως gaming clips ή memes: επιθέσεις με drones με γραφικά σταυρού στόχευσης, εκρήξεις συνοδευόμενες από έντονη μουσική. Ένα βίντεο του Υπουργείου Εσωτερικής Ασφάλειας με εφόδους της ICE είχε επενδυθεί με το μουσικό θέμα των Pokémon.

Όμως τα ίδια χαρακτηριστικά που κάνουν το περιεχόμενο να γίνεται viral ισοπεδώνουν επίσης την πραγματικότητα πίσω από το υλικό, το φρικιαστικό περιεχόμενο του οποίου εξαφανίζεται. Ποιος ήταν ο στόχος; Τραυματίστηκαν άμαχοι; Ήταν νόμιμο το πλήγμα; Αυτά τα ερωτήματα δεν θα τα δει κανείς να τίθενται σε ένα βίντεο 20 δευτερολέπτων.

Η οπτική γλώσσα του πολέμου δεν είναι ποτέ αθώα. Μεταφέρει οδηγίες για το πώς πρέπει να αισθανόμαστε. Ένα τεράστιο πρόβλημα προκύπτει όταν οι κυβερνήσεις υιοθετούν σκόπιμα τη οπτική γλώσσα των βιντεοπαιχνιδιών για να παρουσιάσουν πραγματικές στρατιωτικές επιχειρήσεις. Αυτό που δεν μεταφέρει αυτή η γλώσσα είναι οι συνέπειες.

Η κουλτούρα των memes το ενισχύει ακόμη περισσότερο. Η ειρωνεία και το χιούμορ είναι δομικά αντίθετα με το πένθος. Δημιουργούν απόσταση ως βασική τους λειτουργία. Όταν η βία κυκλοφορεί ως αστείο ή ως ένα στιγμιότυπο «highlight», η συναισθηματική της πραγματικότητα γίνεται δύσκολο να προσεγγιστεί.

Ο κόσμος συνεχίζει να βλέπει τον πόλεμο, αλλά δεν τον βιώνει πλέον με τον ίδιο τρόπο.

Από το “CNN effect” στο Call of Duty

Στη συνέχεια της ανάλυσής του, το The Conversation θυμίζει το λεγόμενο «CNN effect», που συνδέθηκε με την τηλεοπτική κάλυψη πολέμων από το Βιετνάμ έως τη Σομαλία, που, όπως σημειώνει, βασιζόταν στην εγγύτητα. Τα πλάνα κατέγραφαν τον ανθρώπινο πόνο και έφερναν μακρινούς πολέμους μέσα στο σαλόνι του κάθε σπιτιού και δημιουργούσαν ηθική πίεση προς τις κυβερνήσεις.

Παρότι ατελές και επιλεκτικό, η βασική λογική ήταν ότι το «να βλέπεις» οδηγούσε στο «να αισθάνεσαι», και το συναίσθημα αυτό οδηγούσε στη λογοδοσία. Η κάμερα παρέμενε στο πλάνο. Ο ανταποκριτής ανέφερε τους νεκρούς με το όνομά τους. Στους θεατές δινόταν χρόνος να συνειδητοποιήσουν τι παρακολουθούσαν.

Αυτό το μοντέλο είχε ήδη αρχίσει να καταρρέει πριν από τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης. Ο Πόλεμος του Κόλπου το 1991 εισήγαγε μια νέα αισθητική: πλήγματα ακριβείας που καταγράφονταν από ψηλά, όπου οι στόχοι παρουσιάζονταν ως αφηρημένες γεωμετρικές μορφές σε πρασινωπές οθόνες.

Το ανθρώπινο σώμα εξαφανίστηκε από το κάδρο, αντικαταστάθηκε από τη δελεαστική υπόσχεση της τεχνολογικής ακρίβειας: τη «έξυπνη» βόμβα ή το «χειρουργικό» πλήγμα. Η Αμερικανίδα κριτικός Σούζαν Σόνταγκ είχε επισημάνει πως αυτή η εξέλιξη εκπαίδευσε το κοινό να βλέπει τη στρατιωτική τεχνολογία αντί για τις στρατιωτικές συνέπειες.

Ο στόχος να μην πενθούμε τα θύματα του πολέμου

Η φιλόσοφος Τζούντιθ Μπάτλερ έχει γράψει για το «grievability» ως τη συνθήκη που καθιστά ορισμένες ζωές αναγνωρίσιμες ως άξιες πένθους. Δεν πενθούμε όλους τους θανάτους το ίδιο. Ορισμένα σώματα τοποθετούνται, μέσω της κουλτούρας και της πολιτικής, έξω από το πλαίσιο της ηθικής.

Ο Λευκός Οίκος παρουσιάζει τους ανθρώπους ως avatars παιχνιδιού. Και για τα avatars των παιχνιδιών, εξ ορισμού, κανείς δεν πενθεί. Είναι στόχοι που «εξουδετερώθηκαν» και γι’ αυτό ακολουθούν πανηγυρισμοί.

Στις 28 Φεβρουαρίου, περισσότερα από 160 κορίτσια, τα περισσότερα κάτω των 12 ετών, σκοτώθηκαν από αμερικανικό αεροπορικό πλήγμα στο δημοτικό σχολείο Shajareh Tayyebeh στη Μιναμπ. Δεν εμφανίστηκαν καθόλου στο περιεχόμενο του Λευκού Οίκου.

Όταν ρωτήθηκε σχετικά, ο πρόεδρος Τραμπ υπαινίχθηκε ότι το ίδιο το Ιράν μπορεί να έπληξε το σχολείο χρησιμοποιώντας πύραυλο Tomahawk και στη συνέχεια είπε: «Απλώς δεν γνωρίζω αρκετά για το θέμα. Ό,τι κι αν δείξει η αναφορά, είμαι διατεθειμένος να το αποδεχθώ».

Εν τω μεταξύ, ο Χέγκσεθ έχει ήδη διαλύσει την αποστολή του Πενταγώνου για την προστασία αμάχων και έχει απομακρύνει τους στρατιωτικούς – νομικούς που ήταν υπεύθυνοι για τη διασφάλιση ότι οι επιχειρήσεις συμμορφώνονται με το διεθνές δίκαιο, χαρακτηρίζοντάς τους «εμπόδια».

Ο δημοκρατικός έλεγχος του πολέμου δεν εξαρτάται μόνο από την πληροφόρηση αλλά και από την αντίδραση σε ηθικό επίπεδο. Την ικανότητα δηλαδή να αισθανόμαστε ότι αυτό που συμβαίνει έχει σημασία.

Δυστυχώς, αυτό που είναι το μόνο βέβαιο είναι ότι τα memes θα συνεχίσουν να κυκλοφορούν. Οι κυβερνήσεις θα συνεχίσουν επίσης να ανταγωνίζονται για προσοχή σε κορεσμένους ψηφιακούς χώρους.

Αλλά το σημείο εκκίνησης είναι να αναγνωρίσουμε τι πραγματικά διακυβεύεται. Το πρόβλημα δεν είναι απλώς ότι τα viral βίντεο στερούνται πλαισίου (αν και αυτό συμβαίνει). Είναι ότι με τον τρόπο που δημιουργούνται ορθώνουν ένα τείχος στις συναισθηματικές αντιδράσεις που απαιτούνται για μια σοβαρή δημόσια συζήτηση.

Ο πόλεμος δεν μπορεί να βιώνεται ως ένα στιγμιότυπο «highlight» αλλά ως απώλεια, αβεβαιότητα, πένθος και μη αναστρέψιμη καταστροφή, κι αυτό είναι ζήτημα ηθικής.