ΑΠΟΣΤΟΛΗ ΣΤΗ ΔΑΝΙΑ: “ΝΤΟΝΑΛΝΤ ΤΡΑΜΠ, ΠΟΣΑ ΘΕΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΚΑΛΙΦΟΡΝΙΑ;”

«Μίκης Θεοδωράκης! Νάνα Μούσχουρη!». Όπως οι περισσότεροι Βορειοευρωπαίοι κάποιας ηλικίας, ο κύριος Φριτς, τακτικός θαμώνας μιας παμπ στο κέντρο της χιονισμένης Κοπεγχάγης, έχει ταυτίσει τη χώρα μας όχι μόνο με τον ήλιο και τη θάλασσα, αλλά και την ελληνική μουσική.

Καθώς προσπαθεί να θυμηθεί το όνομα του Έλληνα τραγουδιστή που ερμήνευε τα τραγούδια του Θεοδωράκη σε μια συναυλία (τελικά μάλλον εννοούσε τον Γιάννη Κότσιρα), μιλάει με νοσταλγία για τα ταξίδια του στους Δελφούς και την ορεινή Πελοπόννησο των ’80ς, όταν ήταν ακόμα ανόθευτη από το μαζικό τουρισμό.

Όταν η κουβέντα έρχεται στη Γροιλανδία συνοφρυώνεται, αναγνωρίζοντας ότι το θέμα είναι δυσάρεστο. Παρότι ο ίδιος δεν δηλώνει εθνικιστής, ομολογεί ότι ανάρτησε σημαία της Γροιλανδίας στο παράθυρο του την ημέρα που χιλιάδες Δανοί διαδήλωσαν στους δρόμους της Κοπεγχάγης ενάντια στο αίτημα του Ντόναλντ Τραμπ να δοθεί στην Αμερική. «Και εμένα μου αρέσει η Καλιφόρνια,» παρατηρεί σκωπτικά. «Δώστε τη μας, πόσο κοστίζει;».

ΟΧΙ ΠΙΑ ΦΙΛΟΙ

Για τον μέσο Δανό, η παράλογη απαίτηση του Προέδρου των ΗΠΑ να του παραχωρήσουν τη Γροιλανδία δεν ήταν ακριβώς έκπληξη, καθώς ήδη από την πρώτη θητεία του είχε κάνει τέτοιες νύξεις. Ωστόσο ο επιτακτικτός τρόπος που το έθεσε αυτή τη φορά, μη αποκλείοντας ακόμη και τη χρήση βίας σε μια περιοχή όπου οι ΗΠΑ διατηρούν μία στρατιωτική βάση, σόκαρε μια κοινωνία παραδοσιακά φιλειρηνική. Οι Δανοί μπορεί να είναι απόγονοι των Βίκινγκ, αλλά σήμερα δεν έχουν σοβαρές διαφορές με καμία χώρα – ακόμη και στην καθημερινότητα τους μοιάζουν να αποφεύγουν τις εντάσεις με κάθε κόστος.

Όντας από τα ιδρυτικά μέλη του ΝΑΤΟ, η Σκανδιναβική χώρα είναι ένας από τους στενότερους συμμάχους των ΗΠΑ, καθώς και έως πρόσφατα μια από τις πιο φιλοαμερικανικές κοινωνίες στην Ευρώπη. Αιχμάλωτοι της γεωγραφίας που έχει ρίξει τη χώρα τους ακριβώς πάνω από τη Γερμανία και όχι πολύ μακριά από τη Ρωσία, με την οποία μοιράζεται θαλάσσια σύνορα στην παγωμένη Βαλτική Θάλασσα, οι Δανοί παραδοσιακά αντιμετωπίζουν τις ΗΠΑ ως εγγυητή της ασφάλειας της πατρίδας τους, καθώς και της Ευρώπης γενικότερα. Όλα αυτά έως ότου εμφανίστηκε ο Τραμπ. «Πάντα ήμασταν φίλοι. Πιστεύαμε στις ΗΠΑ για 80 χρόνια, και τώρα ξαφνικά μας απογοητεύουν. {Ο Τραμπ} καταστρέφει τα πάντα,» λέει με εμφανή απογοήτευση ο κ. Φριτς, συμπληρώνοντας: «Φοβόμαστε γιατί δεν ξέρουμε πως μπορεί να αλλάξει η πολιτική τους. Θα περάσουν πολλά χρόνια έως ότου τους εμπιστευτούμε ξανά.»

Εξίσου επικριτική για την υπερδύναμη είναι και μια παρέα συνταξιούχων τεχνικών υπολογιστών, πρώην συνάδελφοι σε τράπεζα και θαμώνες ενός άλλου μπαρ της πρωτεύουσας. «Η Αμερική ήταν σαν αδερφή μας. Στηριζόμαστε πάνω της, την εμπιστευόμασταν,» λέει ο Χένρικ. «Τι θα γίνει αν η Ρωσία επιτεθεί στα νησιά μας; Θα επέμβει η Αμερική; Δεν είμαστε σίγουρα πια.» O διπλανός του, ο Σόρεν, υπερθεματίζει: «Είμαστε μέλος του ΝΑΤΟ, πώς γίνεται ο Τραμπ να επιτίθεται σε έναν σύμμαχο και να λέει ότι η Γροιλανδία θα γίνει η 51η πολιτεία; Τί διάολο συμβαίνει στην Αμερική; Είναι δύσκολο να την αναγνωρίσεις πια…».

Για τους νεότερους Δανούς, η κληρονομιά του Ψυχρού Πολέμου δεν σημαίνει κάτι, ειδικά όταν ένας Αμερικανός Πρόεδρος τους ζητάει ευθαρσώς να του παραχωρήσουν ένα κομμάτι της πατρίδας τους, λες και είναι οικόπεδο προς απαλλοτρίωση. «Ακόμα και πριν τον Τραμπ ήταν αμφιλεγόμενη η σχέση μας με τις ΗΠΑ. Δεν με εκπλήσσει ότι έχουν ιμπεριαλιστικούς στόχους, πάντα έτσι ήταν,» λέει ο φοιτητής Χανς, θαμώνας της ίδιας παμπ. «Στον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο μας βοήθησαν, ήταν ο καλύτερος μας σύμμαχος, αλλά όταν απειλείς ανοιχτά μια περιοχή μας ο μέσος Δανός δεν είναι ευχαριστημένος,» συμπληρώνει ο φίλος του, Στέφαν. «Η αντίληψη μας για τις ΗΠΑ έχει αλλάξει δραστικά. Δεν θα πήγαινα στην Αμερική όσο είναι αυτός πρόεδρος τα επόμενα τρία χρόνια,» λέει η Ογκόστα, επίσης φοιτήτρια.

Είναι όμως οι νεαροί Δανοί έτοιμοι να υπερασπιστούν τη Γροιλανδία; «Δεν θα πολεμούσα για τη Γροιλανδία. Είμαι ειρηνιστής, δεν πιστεύω στον πόλεμο. Δεν θα κερδίζαμε, οπότε δεν θα ήθελα να πεθάνει κόσμος άδικα,» λέει ο Χανς.

Τις τελευταίες εβδομάδες, οι σχέσεις της Δανίας με τις ΗΠΑ έχουν κλονιστεί μετά τις προσβλητικές δηλώσεις του Αμερικανού προέδρου και άλλων αξιωματούχων. Η Δανία ήταν από τις πρώτες χώρες που συμμετείχαν στη ΝΑΤΟική αποστολή στο Αφγανιστάν, έχοντας έναν τραγικό απολογισμό 43 νεκρών και 214 τραυματιών, τον υψηλότερο κατά κεφαλήν στη συμμαχία (ενδεικτικά, η Ελληνική αποστολή δεν είχε καθόλου νεκρούς). Πρόσφατες συμβολικές κινήσεις όπως η αφαίρεση από τον κήπο της Αμερικανικής πρεσβείας στην Κοπεγχάγη σημαιών που συμβόλιζαν τους Δανούς πεσόντες στο Αφγανιστάν έχουν εξοργίσει τους Δανούς, ειδικά τους βετεράνους στρατιωτικούς. «Μετά την 11η Σεπτεμβρίου ήμασταν από τις πρώτες χώρες που έσπευσαν να υποστηρίξουν τις ΗΠΑ στον πόλεμο ενάντια στην τρομοκρατία,» λέει επικριτικά ένας από την παρέα των συνταξιούχων. «Τώρα ο Τραμπ λέει ότι δεν ήμασταν στην πρώτη γραμμή του πυρός! Είναι εντελώς παράλογο!»

ΔΑΝΙΑ – ΓΡΟΙΛΑΝΔΙΑ, ΜΙΑ ΣΧΕΣΗ ΠΡΟΒΛΗΜΑΤΙΚΗ

Παρά το θόρυβο που προκάλεσε η πρόταση Τραμπ, η σχέση της ηπειρωτικής Δανίας με τη Γροιλανδία δεν είναι ανέφελη, καθώς έχει περάσει μέσα από διάφορα σκαμπανεβάσματα. Οι πρώτοι Ευρωπαίοι έποικοι έφτασαν στο παγωμένο αυτό κομμάτι γης μόλις τον 10ο αιώνα, ωστόσο ο οικισμός τους εγκαταλείφθηκε στις αρχές του 16ου αιώνα. Παρότι η Δανία δεν ήταν ποτέ μεγάλη αποικιοκρατική δύναμη, διατηρούσε έως τις αρχές του 20ου αιώνα κάποιες υπερπόντιες αποικίες, όπως τις Δανέζικες Παρθένες Νήσους, τις οποίες πούλησε στις ΗΠΑ το 1917 με αντάλλαγμα της αναγνώρισης της Γροιλανδίας ως Δανέζικο έδαφος. Στα μέσα του 18ου αιώνα ξεκίνησε μια δεύτερη φάση εποικισμού της Γροιλανδίας, με αποτέλεσμα αυτή να ενσωματωθεί επισήμως στο Βασίλειο της Δανίας το 1953. Οι σημερινοί της κάτοικοι είναι μια μίξη των απογόνων των Δανών αποίκων και μελών της φυλής των Ινουίτ. Παρότι μέρος του Βασιλείου της Δανίας, η Γροιλανδία πλέον έχει αυξημένη αυτονομία, με δική της κυβέρνηση και κοινοβούλιο, ενώ δεν είναι στην Ε.Ε.

Όντας στενός σύμμαχος των ΗΠΑ τον 20ο αιώνα, η η Δανία έχει παραχωρήσει στις ΗΠΑ τη δυνατότητα να έχουν ισχυρή στρατιωτική παρουσία στην περιοχή. Κατά τη διάρκεια του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου η Γροιλανδία ήταν ουσιαστικά υπό τη κατοχή των Αμερικανών οι οποίοι είχαν εγκαταστήσει εκεί 14 στρατιωτικές βάσεις, ενώ στον Ψυχρό Πόλεμο ήταν εγκατεστημένοι στα παγωμένα εδάφη της περίπου 10,000 Αμερικανοί στρατιώτες. Μετά την κατάρρευση της ΕΣΣΔ, η αμερικανική στρατιωτική παρουσία έπεσε αισθητά, όμως πλέον ο ορυκτός πλούτος και η γεωστρατηγική θέση της Γροιλανδίας την κάνουν το αντικείμενο του πόθου του Αμερικανού Προέδρου, παρότι είναι αμφίβολο αν ο πλούτος αυτός είναι εκμεταλλεύσιμος.

Πλέον οι Γροιλανδοί καλούνται να αποφασίσουν αν το μέλλον τους θα είναι με τις ΗΠΑ του Τραμπ, ως κομμάτι της Δανίας ή ως μια ανεξάρτητη χώρα. «Δεν είναι δική μας για να την πουλήσουμε εάν οι Γροιλανδοί δεν θέλουν να γίνουν Αμερικανική αποικία. Είναι μέρος του Δανέζικου Βασιλείου, αλλά έχουν τη δική τους κυβέρνηση,» λέει η Φράια, φοιτήτρια 20 ετών. Όπως εξηγεί, έχει συμφοιτητές από τη Γροιλανδία που δεν βλέπουν με καλό μάτι τις Αμερικάνικες βλέψεις.

Ωστόσο, πολλοί Δανοί πιστεύουν ότι η Γροιλανδία χρειάζεται τη Δανία περισσότερο από το αντίστροφο. Μερικοί θεωρούν τους κατοίκους της αχάριστους, καθώς η Δανία τους παρέχει δωρεάν δημόσιες υπηρεσίες. Ένας από την παρέα των συνταξιούχων τεχνικών υπολογιστών που έχει επισκεφθεί τη Γροιλανδία είναι αρκετά επικριτικός, σημειώνοντας ότι την τελευταία φορά που ήταν εκεί οι ντόπιοι απαιτούσαν από τους Δανούς να επικοινωνούν μαζί τους στα Αγγλικά, παρότι μιλούν Δανέζικα, καθώς σημαντικό κομμάτι της τοπικής ταυτότητας είναι η γλώσσα των Ινουίτ. Εξάλλου, όπως επισημαίνει, εξαρτώνται από τη Δανία για την εκπαίδευση, την υγειονομική περίθαλψη και την ασφάλεια τους. «Δεν έχουν αρκετούς μορφωμένους ανθρώπους. Ελάχιστοι γιατροί είναι ντόπιοι, οι περισσότεροι είναι Δανοί,» εξηγεί, προσθέτοντας ότι αυτή η αρνητική προδιάθεση μάλλον έχει αλλάξει μετά τις επεκτατικές διαθέσεις των ΗΠΑ: «Εξακολουθούν να έχουν αυτή τη στάση, αλλά τώρα είναι πιο ρεαλιστές για το τι θα συμβεί αν μείνουν μόνοι τους».

Ακόμα και στην ηπειρωτική Δανία δεν λείπουν οι εντάσεις. Όπως λέει σκωπτικά ο κ. Φριτς, στην Κοπεγχάγη ζουν πολλοί Γροιλανδοί, αλλά αρκετοί έχουν πρόβλημα αλκοολισμού – «πίνουν πολύ,» λέει κοιτώντας λοξά τη γυναίκα του, η οποία μένει σιωπηλή κατά τη διάρκεια της συνομιλίας μας διαβάζοντας την εφημερίδα της. Είναι ένα κομμάτι πάγου τόσο μακριά, εξηγεί, αλλά και τόσο κοντά στο συλλογικό υποσυνείδητο της χώρας. «Τη λατρεύω, είναι πανέμορφη!», συμπληρώνει η σύζυγος του τη μόνη φορά που παρεμβαίνει, εξηγώντας ότι έχει επισκεφθεί τη Γροιλανδία.

Κάποια κεφάλαια της σχέσης της Δανίας με τη Γροιλανδία παραμένουν ιδιαίτερα σκοτεινά. «Η Δανία δεν ήταν πάντα καλή με τους Γροιλανδούς, οπότε είναι λογικό να μην είναι ευχαριστημένοι μαζί μας,» λέει ο φοιτητής Χανς. Αναφέρεται στο πρόγραμμα στείρωσης που εφάρμοσε για περίπου τρεις δεκαετίες έως το 1990 στη Γροιλανδία η κυβέρνηση της Δανίας προκειμένου να ελεγχθεί ο πληθυσμός της περιοχής, όπως εξάλλου έκαναν και άλλες χώρες εκείνη την εποχή. «Ήταν τρελό, ακόμα και αν οι ΗΠΑ έκαναν το ίδιο στο Πουέρτο Ρίκο. Δεν είναι κάτι που σε κάνει περήφανο,» σχολιάζει ο Χανς. Εξίσου αμφιλεγόμενο είναι το «πείραμα των μικρών Δανών», όταν η κυβέρνηση της Δανίας σε μια προσπάθεια να ενισχύσει τη Δανέζικη ταυτότητα των Γροιλανδών, πήρε 22 παιδιά οικογενειών Ινουίτ και τα έδωσε προς υιοθεσία σε οικογένειες στη Δανία, με αποτέλεσμα πολλά από αυτά να μην ξαναδούν ποτέ τους γονείς τους. Ωστόσο, όπως σημειώνει ο Χανς, οι τελευταίες εξελίξεις αλλάζουν τη δυναμική αυτής της δύσκολης σχέσης. «Όλη αυτή η ιστορία με τον Τραμπ μας έχει φέρει πιο κοντά. Ο Τραμπ δεν ενδιαφέρεται για τους Γροιλανδούς, μόνο για τον ορυκτό της πλούτο.»

ΚΡΙΣΤΙΑΝΙΑ, ΜΙΑ ΜΙΚΡΗ ΟΥΤΟΠΙΑ

Κοντά στο κέντρο της Κοπεγχάγης, στην περίφημη ελευθεριακή, αυτοδιαχειριζόμενη κοινότητα της Κριστιάνια, συναντά κανείς ένα άλλο πρόσωπο της Δανίας, μακριά από τα αψεγάδιαστα κτίρια του κέντρου της πρωτεύουσας με το κλασικό Δανέζικο design και τις εταιρείες κολοσσούς όπως η Novo Nordisk, η οποία εκμεταλλευόμενη την επιτυχία του Ozempic έφτασε να έχει αποτίμηση μεγαλύτερη και από το ΑΕΠ της χώρας. Όπως υπονοεί η ταμπέλα της εξόδου από την κοινότητα, η Κριστιάνια δεν ανήκει καν στην Ευρωπαϊκή Ένωση. Πρόκειται για μια συνοικία όπου συνυπάρχουν μοντέρνα εστιατόρια και συνεργατικά καφέ γεμάτα τουρίστες με μαγαζιά που πουλάνε ανοιχτά μαριχουάνα, μια μικρή ουτοπία που προέκυψε από τα τοπικά κινήματα των χίπις τις δεκαετίες 1960 και 1970, προσαρμοσμένη στη Σκανδιναβική κουλτούρα συνεργατισμού και οικολογικού τρόπου ζωής.

Όπως είναι επόμενο, εδώ το κλίμα είναι ιδιαίτερο εχθρικό για τις ΗΠΑ, και πολύ περισσότερο για την αχόρταγη Αμερική του Τραμπ. Σε μια από τις πολλές παμπ, πίνουν ήσυχα τη μπύρα τους οι Φρέντερικ και Μόρτεν, περίπου 35 ετών, οι οποίοι δεν κατοικούν στην Κριστιανία αλλά εργάζονται εκεί. Αφού αρνούνται ευγενικά να φωτογραφηθούν, εξηγούν πως στην κοινότητα μένουν άνθρωποι που δεν βρίσκουν καταφύγιο αλλού, ανάμεσα τους και πολλοί Γροιλανδοί που έχουν εξαγριωθεί με τις δηλώσεις Τραμπ. «Δεν θα πολεμούσα για τη Γροιλανδία. Αλλά είναι κομμάτι της Δανίας, πρέπει να μείνουμε ενωμένοι,» λέει ο Μόρτεν. «Σε βάθος χρόνου θα ήταν καλύτερα για αυτούς να είναι ανεξάρτητοι, αλλά τώρα δεν είναι η καλύτερη στιγμή για μια συμφωνία με τον Τραμπ,» συμπληρώνει ο Φρέντερικ.

ΕΥΡΩΠΗ, ΤΟ ΚΟΙΝΟ ΜΑΣ ΜΕΛΛΟΝ

Εάν έχει βγει κάτι καλό από αυτή την παράξενη ιστορία μεταμοντέρνου ιμπεριαλισμού, σημειώνουν όλοι σχεδόν οι Δανοί που συναντήσαμε στην Κοπεγχάγη, είναι ότι η Ευρώπη βγαίνει πιο ενωμένη. «Είναι μια ευκαιρία να χτίσουμε μια καλύτερη Ευρώπη. Δεν είναι προς το συμφέρον μας να είμαστε πάντα σύμμαχοι των Αμερικανών,» λέει ο Μόρτεν από την Κριστιάνια. Έως την εκλογή Τραμπ, η Ρωσία έμοιαζε να είναι ο σημαντικότερος εχθρός, τόσο για τη Δανία όσο και για την Ευρώπη. Πλέον, η ήπειρος μας φαίνεται να αντιμετωπίζει μια διπλή απειλή. «Μια εισβολή των Αμερικανών θα άλλαζε το ΝΑΤΟ για πάντα. Η Ρωσία τώρα δεν είναι απειλή, ίσως στο μέλλον. Τώρα οι ΗΠΑ είναι μεγαλύτερη απειλή,» λέει ο Φρέντερικ.

Όπως και αλλού στην Ευρώπη, στη Δανία υπάρχει ήπιος ευρωσκεπτικισμός, ωστόσο αυτός σχεδόν ποτέ δεν παίρνει τη μορφή αιτήματος για έξοδο από την Ε.Ε. Εξάλλου η χώρα έχει διατηρήσει κάποιες ελευθερίες και κυρίως το δικό της νόμισμα, την Κορώνα. Όντας ανάμεσα σε δύο αναθεωρητικές υπερδυνάμεις, οι Δανοί πλέον ποντάρουν τα ρέστα τους σε μια ενωμένη Ευρώπη. «Πιστεύουμε στην Ευρώπη, αν και είναι πάντα δύσκολο να πάρει γρήγορα μια απόφαση,» λέει ο Χένρικ από την παρέα των συνταξιούχων, τονίζοντας πόσο σημαντικό ήταν ότι όλες οι Ευρωπαικές χώρες αλλά και η Ε.Ε. στήριξαν αμέσως τη Δανία σε αυτή την παράξενη διαμάχη με τις ΗΠΑ. «Ήταν έκπληξη και για τον ίδιο τον Τραμπ πως η Δανία είχε τόσο ομόφωνη υποστήριξη από την Ευρώπη».