Πώς η περιοχή του Πάρνωνα – Μαλέα γίνεται μια παγκόσμια “κιβωτός”

Το 4ο Απόθεμα Βιόσφαιρας στη χώρα μας πλέον είναι  η περιοχή Όρος Πάρνων – Ακρωτήριο Μαλέας, καθώς  εντάχθηκε επίσημα στο Δίκτυο των Αποθεμάτων Βιόσφαιρας (Biosphere Reserves – BRs) του προγράμματος «Άνθρωπος και Βιόσφαιρα» (Man and Biosphere – MaB) της UNESCO.

Σε μια συγκυρία που η χώρα αναζητά το πώς θα αναγεννήσει την περιφέρειά της αλλά και θα δώσει ορίζοντα στον πρωτογενή της τομέα η κίνηση αυτή δείχνει το δρόμο για ένα βιώσιμο και αειφορικό μέλλον.

Τουτων δοθέτνων, η Αναπτυξιακή Εταιρεία Πάρνωνας ΑΟ ΟΤΑ, τα στελέχη της και η Επιτροπή Υποστήριξης της Υποψηφιότητας έπειτα από μια μακρόχρονη πορεία είκοσι ετών και μια δεκαετία ουσιαστικού δημόσιου διαλόγου, πέτυχαν την ανακήρυξη της περιοχής Όρος Πάρνων – Ακρωτήριο Μαλέας ως Απόθεμα Βιόσφαιρας – BR) και την ένταξή της στο δίκτυο των Αποθεμάτων Βιόσφαιρας (Biosphere Reserves-BRs) του προγράμματος Άνθρωπος & Βιόσφαιρα (Man & Biosphere Reserves- MaB) της UNESCO. Η ένταξη αυτή δεν ήταν καθόλου εύκολη, καθώς έπρεπε να εκπληρούνται μια σειρά αυστηρά και πολύ υψηλών απαιτήσεων κριτήρια, τα οποία εξετάστηκαν από την Επιστημονική Επιτροπή της Unesco.

Η απόφαση λήφθηκε -και ανακοινώθηκε επισήμως- κατά τη διάρκεια της 37ης Συνόδου του Διεθνούς Συντονιστικού Συμβουλίου(ICC) του προγράμματος MaB, που διεξήχθη στην Hangzhou της Κίνας, στις 27 Σεπτεμβρίου 2025, παρουσία εκπροσώπων από 150 χώρες.

Το πρόγραμμα «Άνθρωπος και Βιόσφαιρα» (Man and Biosphere – MaB)

Το πρόγραμμα MaB της UNESCO έχει ως στόχο τη βελτίωση των σχέσεων μεταξύ των ανθρώπων και του φυσικού περιβάλλοντος. Συνδυάζει τις φυσικές και κοινωνικές επιστήμες με σκοπό τη βελτίωση της διαβίωσης των ανθρώπων και τη διαφύλαξη των φυσικών και διαχειριζόμενων οικοσυστημάτων, προωθώντας έτσι καινοτόμες προσεγγίσεις στην οικονομική ανάπτυξη, που είναι κοινωνικά και πολιτισμικά κατάλληλες και περιβαλλοντικά βιώσιμες.

Η περιοχή του Πάρνωνα-Μαλέα που μόλις εντάχθηκε στο δίκτυο BRs, περιλαμβάνει το οροπέδιο της Τεγέας, την κοιλάδα του Ευρώτα, την οροσειρά του Πάρνωνα μέχρι την απόληξή της στον κάβο Μαλιά, την Ανατολική Πελοπόννησο και τη θαλάσσια ζώνη που περιβάλει την περιοχή αυτή. Ο πληθυσμός αριθμεί 80.000 κατοίκους. Η συνολική έκταση είναι 516.412 Ha, εκ των οποίων το 77% αποτελεί τη χερσαία περιοχή και το 7% τις ζώνες του πυρήνα, δλδ τις πλέον ευαίσθητες οικολογικά περιοχές.

Τα χαρακτηριστικά

Αναλυτικά, το Απόθεμα Βιόσφαιρας Όρους Πάρνωνα και Κάβου Μαλέα καταλαμβάνει το νοτιοανατολικό τμήμα της Πελοποννήσου. Μια πολυποίκιλη ενότητα που συνδυάζει μοναδικά τον πλούτο της φύσης με την ιστορία και τις δραστηριότητες του ανθρώπου. Μια περιοχή με ιδιαίτερα χαρακτηριστικά που διατηρούνται μέχρι τις μέρες μας και συνιστούν ένα σημαντικό φυσικό και πολιτισμικό κεφάλαιο για μια ευρύτερη γεωγραφική ενότητα.

Χαρακτηρίζεται, από την παρουσία της οροσειράς του Πάρνωνα στα ανατολικά, με μέγιστο υψόμετρο 1937m, η οποία διατρέχει περισσότερα από 50 χιλιόμετρα καταλήγοντας στον Κάβο Μαλέα, από αξιόλογα δάση και δασικά συμπλέγματα, υδάτινα οικοσυστήματα με χαρακτηριστικότερα τον υγρότοπο του Μούστου, τον ποταμό Ευρώτα και την περιοχή του Δέλτα του, τη λιμνοθάλασσα της Στρογγυλής και τη λίμνη Τάκα, καθώς και τις παραγωγικές πεδινές περιοχές, των εύφορων κάμπων της Κυνουρίας, της νότιας Λακωνίας, της Σπάρτης και της Τεγέας.

Στους βιοτόπους της περιοχής φιλοξενούνται πολλά είδη χλωρίδας και πανίδας, πολλά από τα οποία είναι σπάνια και ενδημικά. Είναι χαρακτηριστικό ότι στον Πάρνωνα καταγράφονται περισσότερα από 800 είδη και υποείδη φυτών, εκ των οποίων 75 είναι ενδημικά της Ελλάδας, 35 ενδημικά της Πελοποννήσου και 14 απαντώνται μόνο στον Πάρνωνα (τοπικά ενδημικά του Πάρνωνα). Μεταξύ αυτών και ο δενδρόκεδρος, οι μοναδικοί φυσικοί πληθυσμοί του οποίου στην Ευρώπη απαντώνται στον Πάρνωνα. Μεγάλα τμήματα της περιοχής καλύπτονται από δάση μαύρης πεύκης, κεφαλληνιακής ελάτης, βελανιδιάς, καστανιάς και χαρουπιάς. Η πανίδα της περιοχής περιλαμβάνει πολλά είδη πουλιών, αμφίβιων, ερπετών και θηλαστικών. Άξια αναφοράς είναι η παρουσία στους ορεινούς όγκους του τσακαλιού, ενός είδους που τείνει να εκλείψει στον ελλαδικό χώρο.

Υγροβιότοποι

Τα υγροβιοτοπικά συστήματα της περιοχής, το Δέλτα του ποταμού Ευρώτα και η περιοχή του Μουστού, αποτελούν περιοχές ιδιαίτερα σημαντικές για τη διαχείμαση και μετανάστευση υδρόβιων, αρπακτικών και στρουθιόμορφων πτηνών, καθώς βρίσκονται πάνω στο μεταναστευτικό διάδρομο των ανατολικών ακτών της Ελλάδας. Αποτελούν επίσης την κυριότερη περιοχή διαχείμασης υδρόβιων πουλιών στην Ανατολική Πελοπόννησο. Στα παράκτια έλη, τις λιμνοθάλασσες, τους λιμνότοπους και τις αμμώδεις παραλίες φιλοξενούνται σχεδόν όλα τα είδη ερωδιών της Ελλάδας, πάπιες, χαλκόκοτες, μαυροπελαργοί. Οι ορεινές περιοχές προσφέρουν καταφύγιο για έναν μεγάλο αριθμό σπάνιων αρπακτικών, όπως ο Μαυροπετρίτης, ο Βασιλαετός, ο Χρυσαετός, ο Στικταετός κ.ά.

Η υψηλή οικολογική αξία των φυσικών οικοσυστημάτων και των τοπίων της περιοχής πληροί τα εθνικά και διεθνή πρότυπα. Εντοπίζονται, τέσσερα (4) Διατηρητέα Μνημεία της Φύσης (μεμονωμένα δένδρα ή συστάδες δένδρων με ιδιαίτερη βοτανική, οικολογική, αισθητική ή ιστορική και πολιτισμική αξία), δεκαπέντε (15) Καταφύγια Άγριας Ζωής, τέσσερα (4) Τοπία Ιδιαίτερου Φυσικού Κάλλους, ενώ μεγάλο μέρος του χερσαίου τμήματος της περιοχής και ένα σημαντικό τμήμα της παράκτιας ζώνης ανήκει στο Ευρωπαϊκό δίκτυο προστατευόμενων περιοχών του δικτύου Natura 2000, απαριθμώντας επτά (7) Ειδικές Ζώνες Διατήρησης και δύο (2) Ζώνες Ειδικής Προστασίας (ΖΕΠ).

Το ιδιόμορφο τοπίο επηρέασε και την ανθρώπινη παρουσία στην περιοχή. Η μορφολογία της, που σε αρκετές θέσεις δημιούργησε συνθήκες γεωγραφικής απομόνωσης, διαδραμάτισε καθοριστικό ρόλο στη διαμόρφωση μοναδικών πολιτισμικών, γλωσσικών, ανθρωπολογικών, περιβαλλοντικών χαρακτηριστικών που ενώνουν τους κατοίκους της περιοχής, με άρρηκτες και διαχρονικές σχέσεις.

Πολυάριθμα ιστορικά και πολιτιστικά μνημεία, αρχαιολογικοί χώροι, θρησκευτικά μνημεία, αρχιτεκτονήματα και μνημεία γεωργικής κληρονομιάς διατηρούνται σε πολλές θέσεις της περιοχής. Οι παραδοσιακοί οικισμοί, αποτελούν βασικό στοιχείο αρχιτεκτονικής κληρονομιάς, αλλά και εντυπωσιακά αξιοθέατα. Η περιοχή φιλοξενεί δεκαπέντε (15) παραδοσιακούς οικισμούς, μια έκφραση πλούτου της πολιτισμικής κληρονομιάς της. Μεταξύ αυτών, η Καστάνιτσα, ο Πραστός, η Μονεμβασιά κ.α..

Άλλο ένα χαρακτηριστικό γνώρισμα της αρχιτεκτονικής παράδοσης της περιοχής, που αντικατοπτρίζει έντονα την ιστορία της, είναι αναμφίβολα τα κάστρα που διατηρούνται. Μεταξύ αυτών και ίσως τα σημαντικότερα είναι εκείνα της Μονεμβασιάς, του Μυστρά, του Γερακίου και του Άστρους.

Πολυάριθμα μοναστήρια και εκκλησίες, παραδοσιακά γεφύρια, μνημεία αγροτικής πολιτιστικής κληρονομιάς, όπως νερόμυλοι, ανεμόμυλοι, νεροτριβές, ασβεστοκάμινοι κ.α. συμπληρώνουν τον μακρύ κατάλογο της πλούσιας αρχιτεκτονικής.

Η διάλεκτος

Το πολιτισμικό κεφάλαιο περιλαμβάνει αναμφίβολα την τσακώνικη διάλεκτο, τον τσακώνικο χορό, την ενδυμασία, τα ήθη και έθιμα των Τσακώνων, που αποτελούν άλλη μια δυναμική της περιοχής του Πάρνωνα. Η τσακωνική διάλεκτος περιλαμβάνεται στον κατάλογο των απειλούμενων γλωσσών της UNESCO και αναγνωρίζεται ως θησαυρός του πολιτισμού.

Η γλωσσολογική επιστήμη έχει αποφανθεί πως η τσακωνική διάλεκτος είναι επιβίωση της αρχαίας Δωρικής και μάλιστα ως απλή παραφθορά της νεολακωνικής διαλέκτου. Η γλώσσα των Τσακώνων διατηρήθηκε γνήσια και ανόθευτη στα στόματα των απλών ανθρώπων, των ξωμάχων, των ποιμένων και των γεωργών. Σήμερα, η χρήση του ιδιωματισμού έχει μειωθεί σημαντικά, αλλά διατηρείται ζωντανή, καθώς εκτιμάται ότι έως 2.000 κάτοικοι, οι περισσότεροι από τους οποίους είναι ηλικιωμένοι, μιλούν την τσακωνική διάλεκτο.

Τα ήθη και τα έθιμα της περιοχής αποτελούν αναπόσπαστο κομμάτι της σύγχρονης ζωής των κατοίκων τους. Θρησκευτικά, ιστορικά, πολιτιστικά, ακόμη και φεστιβάλ αφιερωμένα σε τοπικά προϊόντα οργανώνονται κάθε χρόνο με εξωστρέφεια και επιτυχία. Μεταξύ αυτών και ίσως τα πιο γνωστά, είναι το Melitzazz, ένα διεθνώς καταξιωμένο φεστιβάλ που διοργανώνεται από το 2010 στο Λεωνίδιο και εμπνέεται από την τσακώνικη μελιτζάνα και η Γιορτή του Κάστανου, που διοργανώνεται στην Καστανίτσα από το 1983.

Πρωτογενής τομέας

Όπως αναφέρεται από την ομάδα Διεκδίκησης, ο πρωτογενής τομέας παραμένει εδώ και αιώνες βασικός παραγωγικός τομέας, που στηρίζει οικονομικά την περιοχή. Σημαντικές ζώνες άσκησης της γεωργικής δραστηριότητας, γηγενείς καλλιεργούμενες φυτικές ποικιλίες, αλιεία και υδατοκαλλιέργειες εμπλουτίζουν την παραγωγική ποικιλότητα της περιοχής και αποτελούν τη βάση για την τοπική οικονομία.

Πολλά από τα γεωργικά και κτηνοτροφικά προϊόντα της περιοχής, καθώς και τα παράγωγα τους χαρακτηρίζονται σήμερα ως προϊόντα Προστατευόμενης Ονομασίας Προέλευσης (ΠΟΠ), ή Προστασίας Γεωγραφικής Ένδειξης (ΠΓΕ). Πιο συγκεκριμένα, δεκατρία (13) προϊόντα της περιοχής φέρουν τους χαρακτηρισμούς αυτούς (ΠΟΠ τυρί Φέτα, ΠΟΠ τυρί Σφέλα, ΠΟΠ Οίνος Μονεμβασία, ΠΟΠ Τσακώνικη Μελιτζάνα Λεωνιδίου, ΠΟΠ ελαιόλαδο Λακωνίας, ΠΟΠ Μήλα Ντελίσιους Πιλαφά Τριπόλεως, ΠΓΕ Οίνος Τεγέα κ.λπ.).

Εντυπωσιακά φυσικά τοπία, χαράδρες, ορθοπλαγιές, αναρριχητικά πεδία, δασωμένες εκτάσεις με δενδρόκεδρα, πεύκα, καστανιές και έλατα, πηγές και καταρράκτες, σπάνια και ενδημικά φυτά, φαρμακευτικά και αρωματικά βότανα, προστατευόμενα είδη πτηνών, παραδοσιακό αγροτικό τοπίο, δαντελωτές ακτές, αλλά και μύθος, ιστορία, τοπική γλώσσα και πολιτισμός, αρχιτεκτονική, παραγωγή προϊόντων του πρωτογενούς τομέα και γαστρονομία, σύγχρονη ζωή με εκπαίδευση, έρευνα και καινοτομία βασισμένη στην παράδοση. Αυτά είναι μερικά από τα στοιχεία που συνθέτουν μια αξιόλογη περιοχή που συμμετέχει με αξιώσεις και φιλοδοξεί να εισαχθεί στον κατάλογο των περιοχών MaB της UNESCO.

Τα αποθέματα  Βιόσφαιρας (ΑΒ)

Σημειώνεται ότι τα Αποθέματα Βιόσφαιρας (ΑΒ) της UNESCO συνιστούν πρότυπες περιοχές όπου εναρμονίζεται η προστασία και διαχείριση του φυσικού περιβάλλοντος με την κοινωνική και οικονομική ανάπτυξη των τοπικών κοινοτήτων.

Τα Αποθέματα Βιόσφαιρας είναι χερσαίες και θαλάσσιες περιοχές οι οποίες συμπεριλαμβάνουν πολύτιμα οικοσυστήματα και κοινωνίες που επιθυμούν να συνδυάσουν την προστασία του οικοσυστήματος με την αειφόρο χρήση του. Έχουν σκοπό την προώθηση και επίδειξη μιας ισορροπημένης σχέσης μεταξύ ανθρώπου και βιόσφαιρας.

Τα Αποθέματα Βιόσφαιρας θα πρέπει να επιτελούν τρεις βασικές λειτουργίες:

Διατήρηση: Συνεισφορά στη διατήρηση των φυσικών τοπίων, οικοσυστημάτων, ειδών και της γενετικής ποικιλότητας και της πολιτιστικής ποικιλομορφίας.

• Ανάπτυξη: Προώθηση της οικονομικής και ανθρωπογενούς ανάπτυξης η οποία είναι κοινωνικό-οικονομικά και οικολογικά αειφορική.
• Υλικοτεχνική υποστήριξη: Υποστήριξη προγραμμάτων, έργων επίδειξης, περιβαλλοντικής εκπαίδευσης και κατάρτισης, έρευνας και παρακολούθησης που σχετίζουν με τοπικά, περιφερειακά, εθνικά και διεθνή θέματα διατήρησης και αειφόρου ανάπτυξης.

Πλεονεκτήματα

Με το χαρακτηρισμό, δε, Απόθεμα Βιόσφαιρας της UNESCO, μια περιοχή αποκτά πλεονεκτήματα τόσο σε επίπεδο προστασίας και διατήρησης του φυσικού και πολιτιστικού της περιβάλλοντος, όσο και σε επίπεδο αειφόρου τοπικής ανάπτυξης και κοινωνικής συνοχής:

• σύγχρονο σχέδιο ολοκληρωμένης διαχείρισης φυσικού και πολιτιστικού κεφαλαίου
• πρόγραμμα για την αειφόρο ανάπτυξη της περιοχής
• διεθνής αναγνώριση
• αυξημένες δυνατότητες τουριστικής, εκπαιδευτικής, αγροτικής ανάπτυξης
•  δημιουργία ταυτότητας για τα προϊόντα και τις υπηρεσίες

Όπως, χαρακτηριστικά, ανέφερε ο Διευθύνων Σύμβουλος του Αναπτυξιακού Οργανισμού Πάρνωνας Α.Ε., Μαρίνης Μπερέτσος σε πρόσφατη συνάντηση με δημοσιογράφους ο χαρακτηρισμός  της περιοχής σε Απόθεμα Βιόσφαιρας  ήταν απότοκο,  συστηματικής  δουλειάς 10 ετών που στήριξε και ο Περιφερειάρχης Πελοποννήσου, Δημήτρης Πτωχός, αλλά και πέντε Υπουργεία: Περιβάλλοντος και Ενέργειας, Αγροτικής Ανάπτυξης και Τροφίμων, Πολιτισμού, Παιδείας και Ναυτιλίας και Νησιωτικής Πολιτικής» τόνισε ο κ. Μπερέτσος.

Σημαντικό πλεονέκτημα της υποψηφιότητας ήταν ο εξαιρετικός φυσικός και πολιτιστικός παράγοντας της περιοχής: τη μοναδική βιοποικιλότητα του Πάρνωνα, τα ιστορικά μνημεία της Μονεμβασιάς και του Μυστρά, τις βυθισμένες πολιτείες της Πλύτρας και του Παυλοπετρίου, την τσακώνικη γλώσσα και υφαντική, καθώς και τα επώνυμα αγροτικά προϊόντα όπως τα μήλα Τεγέας-Πιλαφά, οι οίνοι Μαλβαζία και Μοσχοφίλερο, καθώς και την τσακώνικη μελιτζάνα και τα κάστανα Πάρνωνα.

Όπως ανέφερε στη δημοσιογραφική συνάντηση ο Πρόεδρος της Ελληνικής Εθνικής Επιτροπής του Προγράμματος ΜΑΒ/UNESCO και του MIO-ECSDE, καθηγητής Μιχαήλ Σκούλλος, η επιλογή των  παρόχων γίνεται στη βάση κριτηρίων πλούσιας, ακμαίας βιοποικιλότητας, αξιόλογων οικισμών, αρχαιολογικών μνημείων, παραδόσεων, τοπικών προϊόντων και κυρίως της εκπεφρασμένης θέλησης των τοπικών κοινωνιών και αρχών να εφαρμόσουν ένα μακρόπνοο πρόγραμμα Αειφόρου  Ανάπτυξης στην περιοχή τους.

Μάλιστα  τόνισε η ανάδειξη της περιοχής αυτής της Αν. Πελοποννήσου σε Απόθεμα Βιόσφαιρας «επετεύχθη μέσω συμμετοχικών ενεργειών και τη στήριξη του τοπικού προγράμματος LEADER/CLLD του Αναπτυξιακού Οργανισμού Πάρνωνα, μετά από επίπονες προσπάθειες πολλών ετών υπό την συνεχή και ουσιαστική καθοδήγηση της Ελληνικής Εθνικής Επιτροπής του Προγράμματος ΜΑΒ/UNESCO και την βοήθεια του Μεσογειακού Γραφείου Πληροφόρησης για το Περιβάλλον, τον Πολιτισμό και την Αειφόρο Ανάπτυξη (MIO-ECSDE)”».

Ετσι για την Ανατολική Πελοπόννησο, που πλέον συμμετέχει σε ένα δίκτυο άνω των 780 περιοχών παγκοσμίως, αποτελεί με βάση όσα ανέφερε ο Αναπληρωτής Περιφερειάρχης Πελοποννήσου, και Πρόεδρος του Αποθέματος Βιόσφαιρας «Όρος Πάρνωνας – Ακρωτήριο Μαλέα» της Unesco, Χρήστος Λαμπρόπουλος, «μια κορυφαία στιγμή και για τη χώρα. Παράλληλα, συμβάλλει τα μέγιστα στην ανανεωμένη ταυτότητα (place brand) της Περιφέρειας Πελοποννήσου και στην αναγνωρισιμότητά της”.

Υπογράμμισε, δε, ότι η επιτυχία ήταν συλλογική και βασίστηκε στην υποστήριξη των Δήμων και των τοπικών φορέων και φυσικά στην πολύχρονη και επίπονη εργασία των στελεχών του Αναπτυξιακού Οργανισμού Πάρνωνας Α.Ε., που αποτελεί πολύτιμο αναπτυξιακό εργαλείο της τοπικής και περιφερειακής αυτοδιοίκησης.  Μάλιστα σημείωσε ότι «Περιφέρεια Πελοποννήσου προτίθεται να διαθέσει τους απαραίτητους χρηματοδοτικούς πόρους για το σχεδιασμό και την εφαρμογή ενός ειδικού αναπτυξιακού σχεδίου».

Το εγχείρημα υποστηρίχθηκε από την Περιφέρεια Πελοποννήσου, τους επτά Δήμους (Τρίπολης, Σπάρτης, Ευρώτα, Μονεμβασιάς, Βόρειας Κυνουρίας, Νότιας Κυνουρίας και Ελαφονήσου), την Ελληνική Κυβέρνηση και περισσότερους από 50 φορείς της κοινωνίας των πολιτών. Πραγματοποιήθηκαν περισσότερες από 70 συναντήσεις για τη δημοσιότητα, την επικοινώνηση, την ευαισθητοποίηση και την κινητοποίηση της τοπικής κοινωνίας σε όλα τα στάδια της υποψηφιότητας.

Μεγάλη πρόκληση

Η ένταξη αυτή σηματοδοτεί και μια μεγάλη πρόκληση. Έτσι η Αναπτυξιακή Εταιρεία Πάρνωνας ΑΟ ΟΤΑ και της Συντονιστικής Επιτροπής αναλαμβάνουν -με βάση το Πρόγραμμα «Άνθρωπος και Βιόσφαιρα»- την εκπόνηση ενός πολυετούς  σχεδίου διαχείρισης, τη διασφάλιση χρηματοδοτικών πόρων για την υλοποίηση έργων και δράσεων που υπηρετούν το όραμα της διατήρησης της βιοποικιλότητας, μαζί με τη βιώσιμη ανάπτυξη των οικονομικών δραστηριοτήτων και την συστηματική συμμετοχή της τοπικής κοινωνίας και των συλλογικών φορέων που την εκφράζουν.