ΤΡΑΜΠ 2.0: ΤΟ ΜΕΤΑΝΑΣΤΕΥΤΙΚΟ ΩΣ ΕΡΓΑΛΕΙΟ ΕΞΟΥΣΙΑΣ

Σε όλη τη διάρκεια της προεκλογικής του εκστρατείας, ο Ντόναλντ Τραμπ έκανε βασικό πυλώνα για την επανεκλογή του το μεταναστευτικό, υποστηρίζοντας ότι θα επέβαλε μια εκτεταμένη καταστολή της παράτυπης μετανάστευσης από τη στιγμή που θα αναλάμβανε εκ νέου τα καθήκοντά του.

Με τη χρήση σκληρής ρητορικής, υπό το πρίσμα της “ασφάλειας” των ΗΠΑ και του δόγματος του “Make America Great Again (MAGA)”, ο Τραμπ δεσμεύτηκε πως από την πρώτη μέρα της θητείας του «θα ξεκινήσει το μεγαλύτερο πρόγραμμα απέλασης στην αμερικανική ιστορία».

Τι έκανε τελικά μέσα στον πολυτάραχο πρώτο χρόνο της δεύτερης θητείας του;

Ο Ντόναλντ Τραμπ κλιμάκωσε την καταστολή του, όχι μόνο στοχεύοντας στην παράτυπη μετανάστευση, αλλά, σε πολλές περιπτώσεις, και στη νόμιμη μετανάστευση.

Σύμφωνα με στοιχεία που δημοσίευσε το το Υπουργείο Εσωτερικής Ασφάλειας των Ηνωμένων Πολιτειών, από τις 20 Ιανουαρίου 2025 έως τα τέλη του 2025 η αμερικανική κυβέρνηση δήλωσε πως έχουν πραγματοποιηθεί περισσότερες από 605.000 απελάσεις και περίπου 1,9 εκατομμύριο εθελοντικές αποχωρήσεις.

Τα στοιχεία αυτά έχουν αμφισβητηθεί από μερικούς αναλυτές ως ανακριβή ως προς τον αριθμό, καθώς και ως προς τη διαδικασία της “εθελοντικής” αποχώρησης. Ομάδες υπεράσπισης των ανθρωπίνων δικαιωμάτων προειδοποιούν ότι πολλές «εθελοντικές» αναχωρήσεις γίνονται υπό έντονη πίεση, αφήνοντας στους μετανάστες ελάχιστες πραγματικές επιλογές.

Η επιστροφή στο Οβάλ Γραφείο και η επιθετική προσέγγιση της ICE

Ας πάρουμε όμως τα πράγματα από την αρχή. Λίγες ώρες μετά την ορκωμοσία του, ο Αμερικανός πρόεδρος υπέγραψε μια σειρά από διατάγματα για το κλείσιμο των συνόρων, με μέτρα όπως κήρυξη εθνικής κατάστασης έκτακτης ανάγκης ώστε να αναπτυχθεί ο στρατός στα σύνορα, καθώς και την απόπειρα κατάργησης του δικαιώματος της εκ γενετής ιθαγένειας, η οποία εν τέλει δεν έχει τεθεί σε ισχύ και έχει μπλοκαριστεί από τα δικαστήρια λόγω αντισυνταγματικότητας. Οι κινήσεις του αυτές έστειλαν το ξεκάθαρο μήνυμα ότι η αντιμεταναστευτική του ατζέντα επρόκειτο να γίνει πραγματικότητα.

«Σε σύγκριση με την πρώτη προεδρία, ο πρώτος χρόνος της νέας θητείας του Προέδρου Τραμπ είναι πιο “αποφασιστικός”» εξηγεί μιλώντας στο Magazine ο καθηγητής του τμήματος  Δημοσιογραφίας και ΜΜΕ στο ΑΠΘ Νίκος Σ. Παναγιώτου και προσθέτει πως «αν την πρώτη φορά είχαμε έναν πρόεδρο που “πειραματιζόταν” με όρια, τώρα βλέπουμε μια διοίκηση που γνωρίζει πώς να κινείται γρήγορα και αποφασιστικά. Αυτό κάνει την πολιτική πιο “αποτελεσματική” καθώς εφαρμόζει ότι είχε εξαγγείλει, αλλά ταυτόχρονα και πιο προβληματική ως προς τις θεσμικές και ανθρωπιστικές της επιπτώσεις. Το μεταναστευτικό παύει να είναι απλώς ζήτημα διαχείρισης ροών και μετατρέπεται σε πεδίο επίδειξης κρατικής ισχύος». 

Από την πλευρά του, ο καθηγητής στο Τμήμα Επικοινωνίας και ΜΜΕ του ΕΚΠΑ και διευθυντής του ΠΜΣ “Media and refugee/migration flows” Γιώργος Πλειός, υπενθυμίζει μιλώντας στο Magazine πως «κατά την πρώτη θητεία του Τραμπ η (αντι)μεταναστευτική του πολιτική επικεντρώθηκε στην πολιτική του “Zero Tolerance” και  στον διαχωρισμό των οικογενειών στα σύνορα, στην κατασκευή και επέκταση του τείχους στα νότια σύνορα με το Μεξικό, στην πολιτική του «Remain in Mexico», ήτοι στην  επαναπροώθηση αιτούντων άσυλο στο Μεξικό και σε διασυνοριακά κέντρα και στη μείωση της νόμιμης μετανάστευσης μέσω αυστηροποίησης των προϋποθέσεων και των διαδικασιών γι’ αυτό».

Και συνεχίζει τον συλλογισμό του επισημαίνοντας πως στη δεύτερη του θητεία του, ο Αμερικανός πρόεδρος προχώρησε σε αυστηροποίηση των ρυθμίσεων, με στόχο την απόρριψη των αιτήσεων ασύλου, την έκδοση ταξιδιωτικών περιορισμών για χώρες με υψηλά ποσοστά αιτήσεων για έκδοση θεώρησης εισόδου (βίζας) στις ΗΠΑ, και στην εντατικοποίηση των συλλήψεων και των απελάσεων από την Υπηρεσία Μετανάστευσης και Τελωνείων των Ηνωμένων Πολιτειών (ICE).

«Αψευδής μάρτυρας είναι η εκτεταμένη δράση της ICE, που διενεργεί ελέγχους στους δρόμους των αμερικανικών πόλεων και ιδιαίτερα εκείνων που είναι πιθανότερο να βρίσκονται παράτυποι μετανάστες. Μεγάλος αριθμός μεταναστών συλλαμβάνονται και ακολούθως απελαύνονται με συνοπτικές διαδικασίες. Πολλές τέτοιες σκηνές, συχνά βάρβαρων συμπεριφορών εκ μέρους των μελών της ICE, και συλλήψεων μεταναστών, ακόμα και Αμερικανών πολιτών ή νόμιμων μεταναστών βλέπουν συχνά το φως της δημοσιότητας, καθώς στις περισσότερες περιπτώσεις θα βρεθεί μια κάμερα να τις καταγράψει» αναφέρει στη συνέντευξη μας ο κ. Πλειός, που προηγήθηκε τη δολοφονία της Ρενέ Γκουντ από πράκτορα της ICE, τον οποίο μάλιστα υπερασπίστηκε ο Αμερικανός πρόεδρος, χρησιμοποιώντας την εξοργιστική ρητορική της αυτοάμυνας.

Αυτή η εντατικοποίηση της δράσης της ICE έχει οξύνει την κοινωνική και πολιτική πόλωση γύρω από το μεταναστευτικό και επαναφέρει δραματικά το ζήτημα στο επίκεντρο της δημόσιας συζήτησης, η ουσία του οποίου συχνά μένει στην αδράνεια.  Από την πλευρά του ο Τραμπ έχει αναγορεύσει την μετανάστευση σε μεγάλο εχθρό των ΗΠΑ, με τις σκληρές πολιτικές του και την ωμή ρητορική του να καταφέρνει να καλλιεργεί πνεύμα καχυποψίας και εχθρότητας απέναντι στους μετανάστες, ιδιαίτερα όσους προέρχονται από κράτη της Λατινικής Αμερικής. Με αυτόν τον τρόπο καταφέρνει να κερδίσει εσωτερική υποστήριξη στην περίπτωση εχθρικών ενεργειών απέναντι σε αυτές τις χώρες, όπως έγινε και μετά την επέμβαση στη Βενεζουέλα.

Πώς αποτυπώνεται η σκληρή ρητορική του Αμερικανού προέδρου στην πράξη; Ένα σημαντικό μέρος των εξαγγελιών έχει πράγματι υλοποιηθεί, όχι όμως πάντα με τον τρόπο που είχε παρουσιαστεί προεκλογικά, λέει ο κ. Παναγιώτου. «Η ρητορική υπόσχεται οριστικές «λύσεις», ενώ στην πράξη συχνά παράγεται διαχείριση κρίσεων. Οι αποκλίσεις εμφανίζονται όταν η πολιτική συγκρούεται με δικαστικές αποφάσεις, συνταγματικά όρια ή απλώς με τις αντοχές ενός διοικητικού μηχανισμού που δυσκολεύεται να ανταποκριθεί στον όγκο και την ένταση των μέτρων. Έτσι διαμορφώνεται ένα σαφές χάσμα: ισχυρό μήνυμα προς το εκλογικό ακροατήριο, αλλά αμφίβολη βιωσιμότητα στην εφαρμογή». 

 

Η ποινικοποίηση της μετανάστευσης υπό την κυβέρνηση Τραμπ και η διεθνής εξαγωγή της

Σύμφωνα με το Στέιτ Ντιπάρτμεντ, οι παράνομες διελεύσεις στα σύνορα ΗΠΑ-Μεξικού έχουν μειωθεί σε ιστορικά χαμηλά επίπεδα. Σε αυτό συνέβαλε και η εκτελεστική εντολή που μπλόκαρε την πρόσβαση στο άσυλο σε όσους εισέρχονται τις ΗΠΑ χωρίς εξουσιοδότηση, καθώς και η πίεση που ασκήθηκε στο Μεξικό για να αποτρέψει τους μετανάστες πριν φτάσουν στα σύνορα. Τα μέτρα απέδωσαν. Από τον Ιανουάριο του 2025, οι πράκτορες της Συνοριακής Περιπολίας έχουν καταγράψει λιγότερους από 10.000 μετανάστες τον μήνα στα νοτιοδυτικά σύνορα, αριθμοί που είχαν να καταγραφούν εδώ και δεκαετίες.

Η αμερικανική κυβέρνηση χρησιμοποίησε αρχαία νομοθετήματα, έλαβε υποστήριξη από τοπικούς και κρατικούς αστυνομικούς οργανισμούς και ομοσπονδιακές υπηρεσίες, που ιστορικά δεν είχαν ρόλο στην επιβολή της μετανάστευσης, ενώ πίεσε ξένες κυβερνήσεις να δεχθούν τους απελαθέντες. Ιδιαίτερα εμφανής ήταν η στρατιωτικοποίηση της επιβολής της μετανάστευσης: Σκηνές στρατευμάτων και μασκοφόρων ομοσπονδιακών πρακτόρων στους δρόμους των ΗΠΑ, εκτοξεύοντας δακρυγόνα και σε ορισμένες περιπτώσεις υποτάσσοντας άτομα βίαια — και ακόμη και θανάσιμα — έχουν προσελκύσει παγκόσμια προσοχή και έχουν αλλάξει ριζικά τη ζωή πολλών κατοίκων.

Αναρωτιέμαι αν θα έπρεπε να ξεχωρίσουμε κάποια κίνηση της κυβέρνησης Τραμπ ως “καθοριστική” για την υλοποίηση της μεταναστευτικής ατζέντας του αμερικανού προέδρου. Ο κ. Παναγιώτου σπεύδει να εξηγήσει πως «δεν μπορούμε να ξεχωρίσουμε ένα μεμονωμένο μέτρο, καθώς μιλάμε για τη συνολική επιλογή της ποινικοποίησης της μετανάστευσης ως βασικού αφηγήματος διακυβέρνησης. Με την αυστηροποίηση στα σύνορα και τη μαζική χρήση κράτησης και επιστροφών, η κυβέρνηση Τραμπ μεταφέρει το μήνυμα ότι το μεταναστευτικό αντιμετωπίζεται πρωτίστως ως απειλή και όχι ως σύνθετο κοινωνικό και γεωπολιτικό φαινόμενο».

Και αυτό αποκτά διεθνή βαρύτητα, καθώς νομιμοποιεί παρόμοιες σκληρές πολιτικές σε άλλες χώρες, δημιουργώντας ένα επικίνδυνο προηγούμενο..

Ο κ. Πλειός από την πλευρά του συμπληρώνει πως αυτό το μοντέλο αντιμεταναστευτικής πολιτικής εξάγεται και σε άλλες χώρες, συγκαταλέγοντας και την Ελλάδα, με τις κινήσεις που υιοθέτησε κυρίως από το καλοκαίρι του 2025 σε ο,τι αφορά τις μεταναστευτικές ροές. «Ο διχασμός και το κλίμα πόλωσης είναι ένα κοινό χαρακτηριστικό στις χώρες που εφαρμόζονται παρόμοια μέτρα, πέρα από το κατά πόσο είναι συμβατά με το διεθνές δίκαιο».

Το μεταναστευτικό ως πολιτική ταυτότητας και το γεωπολιτικό κόστος

Η σκληρή και αυστηρή προσέγγιση Τραμπ έχει επεκταθεί και σε πολλούς νόμιμους μετανάστες που ζουν στις ΗΠΑ, ενώ έχουν γίνει πολύ πιο δύσκολες τις συνθήκες σε αυτούς που επιθυμούν να μεταναστεύσουν. Η αμερικανική κυβέρνηση έχει αφαιρέσει προσωρινές νομικές προστασίες από πάνω από 1,5 εκατομμύρια ανθρώπους που είχαν άδεια ανθρωπιστικής παραμονής, έχει σχεδόν σταματήσει τον επανακαθορισμό των προσφύγων και έχει περιορίσει δραστικά την πρόσβαση στο άσυλο.

Επίσης, έχει επιβάλει εμπόδια και καθυστερήσεις στην παροχή μόνιμων αδειών παραμονής, προσωρινών θεωρήσεων και υπηκοότητας στις ΗΠΑ. Στις 15 Ιανουαρίου, οι ΗΠΑ προχώρησαν στην επ’ αόριστον αναστολή των εκδόσεων βίζα για πολίτες από 75 χώρες, σε ένα ακόμη βήμα κλιμάκωσης της σκληρής πολιτικής του Ντόναλντ Τραμπ απέναντι στη μετανάστευση.

Στο στόχαστρο βρίσκονται και οι διεθνείς φοιτητές και ακαδημαϊκοί για την έκφραση των πολιτικών τους απόψεων, ενώ πολλοί νέοι μετανάστες αντιμετωπίζουν εκτενή έλεγχο των κοινωνικών τους μέσων δικτύωσης και ιατρικού ιστορικού.

Μάλιστα, οι νέες αμοιβές και οι εγγυήσεις θεωρήσεων έχουν προκαλέσει κάποιους υποψήφιους μετανάστες και επισκέπτες να αναθεωρήσουν τα σχέδιά τους να έρθουν στις ΗΠΑ.

«Μακροπρόθεσμα, αυτή η πολιτική μπορεί να αποδυναμώσει τη λεγόμενη “ήπια ισχύ” των ΗΠΑ, που ιστορικά προβάλλονταν ως χώρα ευκαιριών και καταφύγιο σε περιόδους κρίσεων» εξηγεί ο κ. Παναγιώτου. «Όταν αυτή η εικόνα αντικαθίσταται από ένα αυστηρό, σχεδόν τιμωρητικό πλαίσιο, οι ΗΠΑ κερδίζουν ίσως βραχυπρόθεσμο έλεγχο, αλλά χάνουν ηθικό και διπλωματικό κεφάλαιο».

Και συνεχίζει λέγοντας πως «εδώ βρίσκεται ίσως το πιο ενδιαφέρον πολιτικό στοιχείο: το μεταναστευτικό λειτουργεί ως “πολιτικός επιταχυντής”. Το μεταναστευτικό λειτουργεί ως πεδίο πολιτικής νομιμοποίησης, επειδή είναι θέμα που κινητοποιεί το εκλογικό του ακροατήριο και συμπυκνώνει μια ευρύτερη αφήγηση «τάξης, ελέγχου και ασφάλειας». Αυτό συνήθως οδηγεί σε πολιτικές που είναι εύκολα ορατές (επιχειρήσεις, συλλήψεις/επιστροφές, αυστηρότερη επιτήρηση), άρα επικοινωνιακά αποτελεσματικές.

Ο πρόεδρος Τραμπ το χρησιμοποιεί για να συσπειρώσει, να πολώσει και να εμφανιστεί ως ο μόνος ηγέτης που “τολμά να πει τα πράγματα με το όνομά τους”. Το πρόβλημα είναι ότι όταν ένα τόσο σύνθετο ζήτημα γίνεται εργαλείο εσωτερικής νομιμοποίησης, η εξωτερική πολιτική υποτάσσεται στην εσωτερική κατανάλωση. Αυτό συχνά οδηγεί σε μονομερείς κινήσεις και ένταση με συμμάχους». 

Αυτό έχει και επιπτώσεις στην Ευρωπαϊκή Ένωση, όπου, οι ήδη τεταμένες σχέσεις, γίνονται και αντιφατικές. Από τη μία πλευρά, φαίνεται πως αρκετές από τις ευρωπαϊκές κυβερνήσεις κατανοούν –και εν μέρει συμμερίζονται– τη λογική της αυστηρότερης φύλαξης. Από την άλλη όμως, η αμερικανική προσέγγιση δυσκολεύει τη διαμόρφωση κοινών, πολυμερών λύσεων. «Η ΕΕ βλέπει ότι η πίεση μεταφέρεται, όχι ότι μειώνεται. Και αυτό εντείνει τις εσωτερικές ευρωπαϊκές εντάσεις αντί να τις αμβλύνει. Το μεταναστευτικό στην εποχή του Προέδρου Τραμπ δεν είναι απλώς πολιτική δημόσιας τάξης· είναι πολιτική ταυτότητας. Και όταν η ταυτότητα υπερισχύει της διαχείρισης, το κόστος δεν είναι μόνο ανθρωπιστικό – είναι και γεωπολιτικό» καταλήγει ο κ. Παναγιώτου.