Δόμνα Μιχαηλίδου: “Η πολιτική δεν μπορεί να εξαντλείται μόνο στις καλές προθέσεις”

Η Δόμνα Μιχαηλίδου είναι αυτό που βλέπεις: μια δραστήρια, ασταμάτητη μαχήτρια. Μια γυναίκα που αγκαλιάζει με την καρδιά της, που πασχίζει με το μυαλό της, που υπάρχει με το συναίσθημά της, που κινείται με το ένστικτό της.

Μια γυναίκα πολιτικός που πάντα ασχολείται με τα δύσκολα – όχι της οικονομίας, ας πούμε – αλλά της ουσίας της κοινωνίας: τους αδυνάμους, τους ανέργους, τους ευάλωτους, τους ηλικιωμένους, τους αδικημένους. Και αυτό είναι επιλογή. Δεν βρίσκεσαι τυχαίως σε τέτοια υπουργεία ∙ πρέπει να το λέει η ψυχή σου. Και η δική της το λέει.

Μπορεί να αντιλαμβάνεται τις ευθύνες ως όλον, κράτους και οικογένειας, όμως ειδικά για τα παιδιά θεωρεί βαριά την ευθύνη της Πολιτείας. Προσπαθεί να ενισχυθεί η υπόθεση «αναδοχή» καθώς στα ιδρύματα είναι πολλά τα μεγαλύτερα σε ηλικία παιδιά – παιδιά που δεν υιοθετούνται εύκολα. Και ενώ δεν θέλει να διαχωρίσει το φύλο σε σχέση με την πολιτική, ομολογεί πως πράγματι τα στερεότυπα παραμένουν ανθεκτικά. Ας τη δούμε εφ΄ όλης της ύλης λοιπόν.

Ας ξεκινήσουμε από κάτι πιο προσωπικό: τι αλλάζει όταν γίνεσαι μητέρα και είσαι ήδη σε ένα τέτοιο Υπουργείο; Με πόσο διαφορετικό μάτι μπορεί να βλέπει κάποιος τα πράγματα;

Ακούγεται κλισέ. Είναι κλισέ, αλλά είναι και η πραγματικότητα! Η μητρότητα σε μαθαίνει να βλέπεις τον κόσμο μέσα από τις ανάγκες ενός άλλου ανθρώπου. Σε κάνει πιο ευαίσθητο και ταυτόχρονα πιο απαιτητικό στις λύσεις που σχεδιάζεις. Καταλαβαίνεις στην πράξη ότι η πολιτική δεν μπορεί να εξαντλείται μόνο στις καλές προθέσεις. Ειδικά όταν βρίσκεσαι σε ένα Υπουργείο που έχει στον πυρήνα του την οικογένεια, την παιδική προστασία, τους ηλικιωμένους, την αναπηρία και την ισότητα, αυτή η εμπειρία σε κάνει να βλέπεις πιο καθαρά ότι η πολιτική είναι τεράστιο εφόδιο σε αυτόν τον αγώνα. Έναν αγώνα που έχει κούραση, πίεση, απρόβλεπτα γεγονότα και ελάχιστα περιθώρια λάθους. Αυτό το βίωμα αλλάζει τον τρόπο που κοιτάς τα μέτρα. Πίσω από κάθε πολιτική απόφαση υπάρχει μια οικογένεια που τρέχει να τα προλάβει όλα, ένας γονιός που προσπαθεί να ισορροπήσει δουλειά, φροντίδα, ευθύνη.

Πάντα, ασχολείστε – με έναν τρόπο – με ευάλωτες ομάδες πληθυσμού. Από όσα έχετε δει  και έχετε ζήσει, τι είναι αυτό που σας λυγίζει περισσότερο και σας επηρεάζει συναισθηματικά;

Χωρίς δεύτερη σκέψη αυτό που με επηρεάζει περισσότερο είναι τα παιδιά που μεγαλώνουν σε ιδρύματα. Εκεί έρχεσαι αντιμέτωπος με μια πραγματικότητα σκληρή και συχνά αόρατη: παιδιά εγκαταλελειμμένα, παραμελημένα, κακοποιημένα, που μεγαλώνουν χωρίς σταθερά πρόσωπα αναφοράς, παιδιά που μεγαλώνουν χωρίς βεβαιότητα και χωρίς προσδοκίες. Εκεί καταλαβαίνεις πόσο καθοριστικός είναι ο χρόνος στη ζωή ενός παιδιού και πόσο βαριά είναι η ευθύνη της Πολιτείας όταν αυτός ο χρόνος περνά χωρίς ουσιαστική παρέμβαση. Η παιδική προστασία, η αναδοχή και η υιοθεσία δεν είναι γραφειοκρατία. Είναι διαδικασίες που καθορίζουν τις ζωές αυτών των παιδιών και κάθε καθυστέρηση έχει πραγματικό ανθρώπινο κόστος. Κόστος στην ανάπτυξή τους, αλλά και σε κάθε τους έκφραση -ψυχολογική, σωματική και νοητική- όπως μάς υποδεικνύουν όλες οι έρευνες.

Η ευθύνη όμως δεν σταματά σε αυτά τα παιδιά. Αφορά ολόκληρη την οικογένεια και ειδικά τους γονείς, που προσπαθούν να τα χωρέσουν όλα σε ένα εικοσιτετράωρο: δουλειά, παιδιά, ηλικιωμένους γονείς, υποχρεώσεις. Η αγωνία για μια θέση σε βρεφονηπιακό σταθμό, ο χρόνος που δεν είναι ποτέ αρκετός, το κόστος της καθημερινότητας, η στεγαστική κρίση που πιέζει πολλές οικογένειες.

Αυτό που τελικά σε λυγίζει δεν είναι ένα μεμονωμένο γεγονός, αλλά μια καθημερινότητα πυκνή και γρήγορη, που δοκιμάζει διαρκώς μεγάλο αριθμό συμπολιτών μας. Και εκεί συνειδητοποιείς ότι η κοινωνική πολιτική έχει νόημα μόνο όταν μειώνει αυτή την πίεση και κάνει τη ζωή πιο διαχειρίσιμη για τους ανθρώπους και τις οικογένειές τους.

Μετά (και) το πρόσφατο περιστατικό στις Σέρρες με τον θάνατο του παιδιού, τι πρέπει να κάνει περισσότερο το κράτος; Υπάρχουν οι υποδομές ώστε όταν η Πρόνοια ειδοποιείται να μπορεί να αντιληφθεί τι συμβαίνει στα αλήθεια; Υπάρχει επαρκής στελέχωση ώστε να μπορούν να ανταπεξέλθουν όπως πρέπει; Πάντως, αυτό σίγουρα δεν μπορεί να επαναληφθεί.

Το περιστατικό στις Σέρρες είναι μια σοκαριστική υπενθύμιση ότι η παιδική προστασία απαιτεί συνεχή εγρήγορση. Τα τελευταία χρόνια έχουν γίνει σημαντικά βήματα: υπάρχει θεσμικό πλαίσιο, τηλεφωνικές γραμμές που λειτουργούν σε 24ωρη βάση (1107), δομές και άνθρωποι που παρεμβαίνουν όταν εντοπίζονται περιστατικά κινδύνου. Αυτό όμως δεν σημαίνει ότι το σύστημα δεν χρειάζεται να γίνεται διαρκώς πιο αποτελεσματικό και κυρίως οι αρμόδιες υπηρεσίες να μιλάνε μεταξύ τους.

Το κρίσιμο ζήτημα δεν είναι αν ειδοποιούνται οι κοινωνικές υπηρεσίες των Δήμων -αυτό που εσείς αποκαλείτε Πρόνοια-, αλλά αν κάθε σήμα κινδύνου αξιολογείται έγκαιρα και συνολικά. Υποθέσεις σαν αυτή δείχνουν ότι όταν υπάρχουν πολλαπλές ενδείξεις, πρέπει να ενεργοποιούνται πιο γρήγορα και πιο συντονισμένα όλοι οι εμπλεκόμενοι: κοινωνικές υπηρεσίες, σχολείο, ειδικοί ψυχικής υγείας, δικαιοσύνη. Όχι αποσπασματικά, αλλά με κοινή δράση, συνέχεια και συνέπεια παρακολούθησης.

Είναι αναγκαία η ενίσχυση των υποδομών με περισσότερους κοινωνικούς λειτουργούς στους Δήμους, με πρωτόκολλα διαχείρισης, τα οποία αποσαφηνίζουν ρόλους και αρμοδιότητες, και με εργαλεία που επιτρέπουν στους επαγγελματίες των κοινωνικών υπηρεσιών να παρακολουθούν ουσιαστικά τις πιο δύσκολες υποθέσεις. Αυτό είναι το στοίχημα της παιδικής προστασίας: να περνάμε συστηματικά από την καταγραφή στην πρόληψη. Η ευθύνη της Πολιτείας είναι κανένα παιδί να μην μένει αόρατο ώστε να μην ξαναζήσουμε τέτοια τραγωδία.

Η μετεγκατάσταση στην περιφέρεια, κάτι ιδιαιτέρως σημαντικό και για το δημογραφικό πρόβλημα και για την αποσυμφόρηση της πρωτεύουσας αλλά για την ανάπτυξη άλλων κέντρων, δεν εξαρτάται μόνο από το δικό σας Υπουργείο. Χρειάζεται συνεργασία και συνδρομή άλλων για τη συνολική ανάπτυξη ενός τόπου, αλλιώς δεν έχει νόημα κάποιος να μετοικίζει. Τι ζητάτε από άλλα Υπουργεία και ποιοι συμπορεύονται μαζί σας;

Η μετεγκατάσταση δεν μπορεί να αντιμετωπίζεται ως ένα μεμονωμένο κοινωνικό μέτρο. Η απόφαση να αλλάξει κάποιος τόπο ζωής προϋποθέτει δουλειά, σχολείο για τα παιδιά, πρόσβαση στην υγεία, υπηρεσίες και υποδομές που επιτρέπουν σε μια οικογένεια να οργανώσει τη ζωή της με ασφάλεια και προοπτική. Αυτό δεν μπορεί να το διασφαλίσει ένα μόνο Υπουργείο. Από τη δική μας πλευρά, δίνουμε τη βοήθεια και αναλαμβάνουμε τον συντονισμό, αλλά η υλοποίηση απαιτεί συνεργασία. Με το Υπουργείο Εσωτερικών και την Τοπική Αυτοδιοίκηση για τη λειτουργία των δήμων, με το Υπουργείο Εθνικής Οικονομίας και Οικονομικών για τη χρηματοδότηση, με το Υπουργείο Ανάπτυξης για τις προοπτικές απασχόλησης και με το Υπουργείο Ψηφιακής Διακυβέρνησης ώστε οι διαδικασίες να είναι απλές και προσβάσιμες από παντού. Το πρόγραμμα μετεγκατάστασης ξεκίνησε από τον Έβρο και τώρα το επεκτείνουμε σε όλη την ακριτική Ελλάδα: Στην Καστοριά, το Κιλκίς, τις Σέρρες, τη Φλώρινα, την Πέλλα και τη Δράμα. Ο σχεδιασμός προβλέπει τη σταδιακή διεύρυνσή του και σε άλλες περιοχές της χώρας — νησιωτικές και ηπειρωτικές — που αντιμετωπίζουν έντονη δημογραφική συρρίκνωση. Το επεκτείνουμε αλλά και το τροποποιούμε ώστε να είναι πιο ευρύ και ευέλικτο. Να εντάσσει και φοιτητές, στρατιωτικούς και τους Έλληνες του εξωτερικού που θέλουν να γυρίσουν στην πατρίδα τους.

Ποιοι και πόσοι θα έχουν πρόσβαση στην πρώιμη παρέμβαση – αντέχετε όλους όσους έχουν την ανάγκη;

Η Πρώιμη Παιδική Παρέμβαση αφορά την έγκαιρη υποστήριξη παιδιών από τη βρεφική και νηπιακή ηλικία. Στις ηλικίες δηλαδή που ο εγκέφαλος και οι βασικές δεξιότητες αναπτύσσονται ταχύτατα. Απευθύνεται σε παιδιά ηλικίας έως 6 ετών με αναπηρία, αναπτυξιακές δυσκολίες ή αυξημένο κίνδυνο εμφάνισής τους. Είναι όμως ιδιαίτερα σημαντικό ότι συμπεριλαμβάνει τις οικογένειές τους, οι οποίες αποτελούν αναπόσπαστο μέρος της διαδικασίας.  Δηλαδή οι γονείς δεν αφήνουν το παιδί τους στον θεραπευτή και το παίρνουν μετά τη θεραπεία, αλλά συμμετέχουν στη θεραπευτική υποστηρικτική διαδικασία. Μέσα σε αυτό τον μήνα τα πρώτα 2.500 παιδιά ήδη εγκρίθηκαν για τη λήψη voucher και ξεκινούν τις θεραπείες.

Το πρόγραμμα καλύπτει έως 800 ευρώ τον μήνα ανά παιδί, για την παροχή έως 20 συνεδριών πρώιμης παρέμβασης. Τα vouchers αφορούν εξειδικευμένες υπηρεσίες όπως εργοθεραπεία, λογοθεραπεία, ειδική διαπαιδαγώγηση και ψυχοκοινωνική υποστήριξη, πέραν αυτών που καλύπτονται ήδη από τον ΕΟΠΥΥ.

Είναι σημαντικό να είμαστε ειλικρινείς: καμία Πολιτεία δεν καλύπτει μονομιάς όλες τις ανάγκες που έχουν συσσωρευτεί για χρόνια. Αυτό που αλλάζει όμως είναι ότι, για πρώτη φορά η Πολιτεία είναι εδώ, άκουσε γονείς και επιστημονική κοινότητα, ανταποκρίθηκε και έκανε πράξη ένα τρομερά καινοτόμο οικογενειοκεντρικό πρόγραμμα.

Γνωρίζουμε όλοι πόσο δύσκολη υπόθεση είναι η υιοθεσία. Θα ήθελα να μας πείτε αν σκοπεύετε να κάνετε δραστικές αλλαγές και επιπλέον ποιες ήταν οι πρόοδοι στα θέματα αναδοχής και τεκνοθεσίας.

Η υιοθεσία και η αναδοχή είναι από τα πιο απαιτητικά πεδία κοινωνικής πολιτικής, γιατί δεν αφορούν διαδικασίες, αλλά παιδιά που περιμένουν αγάπη, φροντίδα, σταθερότητα και χρόνο. Το 2018 ψηφίστηκε ο Ν.4538, μια ουσιαστική μεταρρύθμιση που στόχευσε να διορθώσει χρόνιες στρεβλώσεις: μέχρι τότε το κράτος δεν γνώριζε με ακρίβεια πόσα παιδιά βρίσκονταν σε ιδρύματα, ποια ήταν τα χαρακτηριστικά τους, ούτε ποιοι και πόσοι ήταν οι υποψήφιοι γονείς. Κάθε δομή λειτουργούσε με διαφορετικούς κανόνες, οι αιτήσεις καθυστερούσαν, υπήρχε αδιαφάνεια και οι υποψήφιοι γονείς αναγκάζονταν να αναζητούν παιδιά από φορέα σε φορέα, σπαταλώντας χρόνο και πόρους. Με τις αλλαγές αυτές δημιουργήθηκε για πρώτη φορά ένα ενιαίο, διαφανές σύστημα. Μέσω της ψηφιακής πλατφόρμας Anynet, υπάρχουν σήμερα εθνικά μητρώα παιδιών και υποψηφίων γονέων, σαφής εικόνα για τις μονάδες παιδικής προστασίας και παρακολούθηση κάθε αίτησης από την αρχή μέχρι το τέλος. Η σύνδεση παιδιού και υποψήφιου γονέα γίνεται με αντικειμενικά κριτήρια, αρχικά ηλεκτρονικά, ώστε να διασφαλίζεται το καλύτερο δυνατό ταίριασμα και ίσες ευκαιρίες για όλους. Παράλληλα, θεσπίστηκαν υποχρεωτικά ψυχοεκπαιδευτικά προγράμματα προετοιμασίας, σύμφωνα με τις διεθνείς καλές πρακτικές.

Τα αποτελέσματα είναι μετρήσιμα. Το 2020 είχαμε για πρώτη φορά επίσημα στοιχεία: περίπου 2.500 παιδιά βρίσκονταν σε ιδρύματα. Σήμερα ο αριθμός αυτός έχει μειωθεί κατά 45% και ανέρχεται σε 1.123 παιδιά. Σε βάθος πενταετίας έχουν πραγματοποιηθεί 1.172 τεκνοθεσίες και 713 αναδοχές.

Είναι όμως σημαντικό να είμαστε ειλικρινείς. Οι καθυστερήσεις που εξακολουθούν να υπάρχουν δεν οφείλονται κυρίως σε δυσλειτουργίες των υπηρεσιών. Αυτή τη στιγμή, πανελλαδικά, οι εκκρεμείς αιτήσεις για κοινωνική έρευνα είναι ελάχιστες. Τα βασικά εμπόδια σχετίζονται με δύο κρίσιμους παράγοντες: την αναντιστοιχία ανάμεσα στην ηλικία των παιδιών που είναι διαθέσιμα για τεκνοθεσία και στις προτιμήσεις των υποψήφιων γονέων — σήμερα υπάρχουν ελάχιστα παιδιά έως 6 ετών διαθέσιμα, ενώ οι αιτήσεις είναι πολλαπλάσιες — και τη νομική κατάσταση πολλών παιδιών, που συχνά καθυστερεί λόγω δικαστικών διαδικασιών ή έλλειψης συναίνεσης από τους βιολογικούς γονείς. Γι’ αυτό και η πολιτική μας δεν εξαντλείται μόνο στην υιοθεσία. Η αναδοχή ενισχύεται συστηματικά ως βασικό εργαλείο αποϊδρυματοποίησης, με ενημέρωση, κίνητρα, καλύτερη εκπαίδευση και ισχυρότερη υποστήριξη των αναδόχων. Παράλληλα, επενδύουμε στην επαγγελματική αναδοχή για παιδιά με αυξημένες ανάγκες και στις Μονάδες Ημιαυτόνομης Διαβίωσης για εφήβους, ώστε κανένα παιδί να μη φεύγει από το σύστημα χωρίς στήριξη και προοπτική.

Ο στόχος δεν είναι απλώς να αλλάξουν οι αριθμοί, αλλά να μειωθεί ουσιαστικά η παραμονή των παιδιών στα ιδρύματα και να δοθούν πραγματικές, βιώσιμες λύσεις ανάλογα με τις ανάγκες κάθε παιδιού. Αυτό είναι ένα πεδίο που δεν σηκώνει συνθήματα, αλλά συνεχή δουλειά, θεσμική σοβαρότητα και ευθύνη απέναντι στα παιδιά.

Μιλάμε συχνά για τη θέση της Ελλάδας σε σχέση με την υπόλοιπη Ευρώπη. Παρ’ όλα αυτά, έχω την αίσθηση ότι όταν εσείς βρίσκεστε στο εξωτερικό, δεν νιώθετε μειονεκτικά. Ισχύει ότι άλλη αίσθηση έχουμε εντός για τα… εκτός;

Νομίζω ότι ισχύει, και θα σας το πω πολύ ειλικρινά. Το 2019, όταν ανέλαβα για πρώτη φορά, η στάση που είχαμε όταν πηγαίναμε στην Ευρώπη ήταν συχνά παθητική. Υπήρχε μια τάση να απολογούμαστε, να εξηγούμε και περισσότερο να ακούμε παρά να μιλάμε. Αυτό δεν είχε να κάνει μόνο με την εικόνα της χώρας, αλλά και με το γεγονός ότι πολλά πράγματα όντως δεν είχαν σχεδιαστεί και υλοποιηθεί. Πλέον αυτό έχει αλλάξει. Και το βλέπουμε από τον τρόπο που μάς αντιμετωπίζουν. Στο πρόσφατο Συμβούλιο Υπουργών στην Κοπεγχάγη, για παράδειγμα, Υπουργοί από άλλες χώρες ήθελαν να μάθουν πώς λειτουργεί ο θεσμός του Προσωπικού Βοηθού στην Ελλάδα, πώς οργανώνεται η προσβασιμότητα κατ’ οίκον, ποια είναι τα εργαλεία που εφαρμόζουμε στην πράξη. Αυτό, από μόνο του, λέει πολλά.

Βεβαίως, οι προκλήσεις παραμένουν: το στεγαστικό, το δημογραφικό, η παιδική προστασία, η αναπηρία είναι ζητήματα που απασχολούν όλες τις ευρωπαϊκές χώρες. Αυτό που αλλάζει όμως τα τελευταία χρόνια είναι ότι η Ελλάδα δεν πηγαίνει πια ως «παρατηρητής» ή ως χώρα που απολογείται. Πηγαίνει με συγκεκριμένες πολιτικές, με μεταρρυθμίσεις που εφαρμόζονται και με προγράμματα που έχουν αρχή, μέση και συνέχεια. Και αυτό αναγνωρίζεται.  Υπάρχουν πεδία στα οποία ακόμα έχουμε δρόμο μπροστά μας -κανείς δεν το αμφισβητεί- αλλά υπάρχουν και τομείς όπου η χώρα κινείται με ταχύτητα και σοβαρότητα αντίστοιχη των άλλων ευρωπαϊκών κρατών.

Σε ποια σημεία κερδίζει η Υπουργός γυναίκα και σε ποια χάνει η Υπουργός γυναίκα; Είναι, τελικά, η ομορφιά (η δική σας είναι αναμφισβήτητη) ένα «όπλο» στα χέρια μας; Επίσης, πόσο πιστεύετε πως σας βοηθάει η νέα Instagramική σας παρουσία που είναι ιδιαίτερη, φρέσκια και μοντέρνα; 

Το να είσαι γυναίκα στην πολιτική δεν είναι ούτε πλεονέκτημα ούτε μειονέκτημα από μόνο του. Είναι μια πραγματικότητα με τη δική της δυναμική. Ως γυναίκα έχεις μάθει να κάνεις πολλά πράγματα ταυτόχρονα, να διαχειρίζεσαι διαφορετικούς ρόλους, να κρατάς ισορροπίες και να βλέπεις τις ανάγκες πίσω από τις λέξεις. Αυτή η ικανότητα βοηθά στην πολιτική, ιδίως όταν ασχολείσαι με κοινωνικά ζητήματα που δεν είναι ποτέ μονοδιάστατα. Υπάρχουν όμως και στιγμές που ως γυναίκα Υπουργός καλείσαι να αποδείξεις περισσότερα, να είσαι πιο αυστηρή, πιο τεκμηριωμένη, πιο ανθεκτική, ακριβώς επειδή τα στερεότυπα παραμένουν ανθεκτικά… για να το πω κομψά!

Όσο για την εμφάνιση, πιστεύω ότι στην πολιτική δεν είναι ούτε όπλο ούτε εμπόδιο. Είναι ένα χαρακτηριστικό, τίποτα περισσότερο. Αν της δώσεις μεγαλύτερη σημασία απ’ όση της αναλογεί, χάνεις την ουσία. Για να το πω απλά: Το να είσαι όμορφη, σέξυ ή στυλάτη, δεν θα αλλάξει την καθημερινότητα κανενός! Αν όμως είσαι δουλευταρού και δημιουργική, μπορείς όντως να κάνεις τη διαφορά.

Το ίδιο ισχύει και για τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης. Δεν τα αντιμετωπίζω ως μηχανισμό προβολής, αλλά ως τρόπο να δείξω ότι η πολιτική αφορά κανονικούς ανθρώπους, με κανονικές ζωές, αγωνίες και ερωτήματα.

Θέλω να επικοινωνώ χωρίς φίλτρα σοβαροφάνειας, να «σπάσω» την απόσταση που συχνά δημιουργεί η πολιτική και, κυρίως, να δείξω σε νέες γυναίκες ότι μπορούν να δοκιμαστούν σε αυτό το πεδίο. Αν έστω και μία σκεφτεί ότι η πολιτική δεν είναι κάτι ξένο ή απαγορευμένο ή -για να το πω απλά- ότι αφορά γραφικούς ή «κολλημένους» ανθρώπους, τότε αυτό έχει αξία. Είναι προτεραιότητα για εμένα, ειδικά με τις διεθνείς εξελίξεις, να κάνω ό,τι μπορώ, με κάθε τρόπο για να μπει νέος κόσμος στην πολιτική.

Τέλος, δεν μπορώ παρά να αναφερθώ στην πρόσφατη σημαντικότερη στιγμή της γέννησης του παιδιού σας. Και παρότι κοινότοπο, πείτε μου πόσο νιώθετε πως σας αλλάζει αυτή η συνθήκη και σε ποια σημεία; 

Η γέννηση ενός παιδιού δεν σε αλλάζει από τη μια μέρα στην άλλη, σε μετακινεί σταδιακά. Αυτό που αλλάζει δεν είναι τα συναισθήματα -αυτά είναι αυτονόητα- αλλά η οπτική. Μαθαίνεις να μετράς τον χρόνο αλλιώς, να αντιλαμβάνεσαι πόσο εύθραυστη είναι η καθημερινότητα, ειδικά όταν δεν υπάρχει στήριξη. Και αυτό, αναπόφευκτα, περνά και στον τρόπο που βλέπεις την πολιτική. Δεν νομίζω ότι η μητρότητα σε κάνει «καλύτερο άνθρωπο» με τον απλουστευτικό τρόπο που συχνά λέγεται. Σε κάνει όμως πιο προσεκτικό. Πιο αυστηρό με τα εύκολα λόγια και πιο απαιτητικό με τις λύσεις που προτείνεις. Και αυτό, ειδικά σε ένα Υπουργείο που ασχολείται με παιδιά, οικογένειες και ευάλωτους ανθρώπους, δεν είναι μικρό πράγμα.