Πάνω από 20.000 εκτελέσεις πολιτών στην Κατοχή

Με ελάχιστες εξαιρέσεις, ο ελληνικός λαός αρνήθηκε να αποδεχθεί την Κατοχή και τη «Νέα Τάξη» που επιχείρησαν να επιβάλουν οι Δυνάμεις του Άξονα. Η κοινωνική στήριξη προς το καθεστώς των δοσιλόγων ήταν περιορισμένη, ενώ η αντίσταση εκφράστηκε με ποικίλες μορφές: μαζικές διαδηλώσεις, απεργίες, σαμποτάζ, ένοπλη δράση αλλά και καθημερινές πράξεις ανυπακοής.

Ήδη από τις πρώτες εβδομάδες μετά τη συνθηκολόγηση του 1941, καταγράφονται ενέργειες που στόχευαν άμεσα τη λειτουργία του κατοχικού μηχανισμού: καταστροφή αποθηκών, εφοδίων και υποδομών, ακόμη και σε βάρος της ίδιας της επιβίωσης των κατοίκων, προκειμένου να μην ενισχυθεί ο κατακτητής. Η Αντίσταση δεν αποτέλεσε μεταγενέστερη εξέλιξη· υπήρξε άμεση κοινωνική αντίδραση.

Οι εκτελέσεις ως κεντρικός μηχανισμός κατοχικής τρομοκρατίας

Απέναντι σε αυτή τη συνθήκη γενικευμένης άρνησης, οι κατοχικές δυνάμεις δεν περιορίστηκαν σε αστυνομικά μέτρα. Οι εκτελέσεις αμάχων αποτέλεσαν βασικό εργαλείο επιβολής, μέσο παραδειγματισμού και συλλογικής τιμωρίας. Δεν επρόκειτο για «παρεκτροπές» ή μεμονωμένες πράξεις βίας, αλλά για συστηματική πρακτική που στόχευε στη διάρρηξη των κοινωνικών δεσμών και στον εκφοβισμό του πληθυσμού.

Σύμφωνα με την Ιωάννα Τσάτσου η οποία βασίστηκε σε εκτενές υλικό που τηρούνταν κατά την Κατοχή στην Αρχιεπισκοπή Αθηνών, ο αριθμός των εκτελεσθέντων αμάχων σε πανελλαδικό επίπεδο ξεπερνούσε τις 20.000. Πρόκειται για μετριοπαθή εκτίμηση, καθώς τα διαθέσιμα αρχεία κάλυπταν με μεγαλύτερη πληρότητα τα αστικά κέντρα και όχι το σύνολο της επαρχίας.

Ο αριθμός αυτός αφορά αποκλειστικά εκτελέσεις – όχι θανάτους από πείνα, μάχες ή κακουχίες. Αντανακλά την κλίμακα μιας οργανωμένης πολιτικής τρόμου, που εφαρμόστηκε μέσω ομήρων, αντιποίνων, συλλογικών ευθυνών και στοχευμένων θανατώσεων.

Από τους αριθμούς στα πρόσωπα

Ενδεικτικά αναφέρονται ονόματα και περιπτώσεις χωρίς να υπάρχει κάποιο αξιολογικό κριτήριο μεγαλύτερης ή μικρότερης προσφοράς στην αντίσταση. Η παρουσίαση, σε αυτό το άρθρο, σκοπό έχει την, κατ΄ ελάχιστον, απεικόνιση της κατάστασης κατά τη διάρκεια της Κατοχής.

Πριν από τις εκτελέσεις

Στις περισσότερες περιπτώσεις, πριν τις εκτελέσεις προηγούνταν η αφαίρεση των ρούχων και των υποδημάτων των κρατουμένων. Τα είδη αυτά επαναχρησιμοποιούνταν σε άλλους φυλακισμένους, στο πλαίσιο μιας ωμής «οικονομίας» του κατοχικού μηχανισμού. Οι άνθρωποι οδηγούνταν γυμνοί ή ημίγυμνοι μπροστά στα εκτελεστικά αποσπάσματα.

Η πρακτική αυτή δεν ήταν εξαίρεση αλλά κανόνας. Η πιο γνωστή εξαίρεση ήταν οι 200 εκτελεσμένοι στην Καισαριανή την 1η Μαΐου 1944, οι οποίοι εκτελέστηκαν φορώντας τα ρούχα τους.

Ιδιαίτερη μνεία

Ο Γονατάς Διονύσιος, 28 ετών, δικηγόρος και πρόεδρος αναπήρων, συνελήφθη κατά τη μεγάλη διαδήλωση των αναπήρων στην Αθήνα, στη διάρκεια κινητοποίησης ενάντια στην υποχρεωτική επιστράτευση εργατών για τα εργοστάσια της Γερμανίας.

Ο Γονατάς είχε αναπηρία 80%. Είχε ακρωτηριαστεί και στα δύο πόδια.
Κατά την εκτέλεσή του, του αφαίρεσαν τα ξύλινα πόδια και τον ακούμπησαν στο έδαφος. Εκτελέστηκε ως όμηρος μαζί με άλλους δεκαοκτώ.

Για σαμποτάζ

Οι εκτελέσεις για πράξεις σαμποτάζ αφορούσαν τόσο οργανωμένες αντιστασιακές ενέργειες όσο και μεμονωμένες πράξεις που έπλητταν τις μεταφορές, τη βιομηχανία ή τον ανεφοδιασμό των κατοχικών δυνάμεων. Σε πολλές περιπτώσεις, η εκτέλεση ήταν άμεση και χωρίς δίκη.

Στανός Χρήστος. Άφησε γυναίκα και παιδί

Βαβουράκης Κωνσταντίνος. Άφησε έγκυο γυναίκα. Το παιδί του που γεννήθηκε πέθανε από δηλητηρίαση.

Πανωλιάσκος Παναγιώτης. Άφησε μητέρα και τρία μικρότερα αδέλφια που το ένα ήταν παράλυτο.

Μπάρκας Άγγελος και Μπάρκας Μαρίνος, αδέρφια. Άφησαν γονείς σε αξιοθρήνητη κατάσταση κυρίως μετά τον εμπρησμό του σπιτιού τους από τους Γερμανούς τον Οκτώβριο του 1944.

Καλαμπούρας Ιωάννης, 22 ετών

Κομνηνός Φραγκίσκος, 56 ετών. Η σύζυγός του ημιπαράλυτη, ο γιος του φυματικός στο «Σωτηρία» και οι δύο κόρες του αδενοπαθείς.

Βουκελάτος Ευστάθιος, 21 ετών

Γκλουζίκος Παναγιώτης, συνελήφθη επ’ αυτοφώρω για σαμποτάζ στη σιδηροδρομική γραμμή της Κορίνθου. Εκτελέστηκε επί τόπου.

Αλεβιζάκης Ηλίας, εκτελέστηκε ως υπεύθυνος για το σαμποτάζ στους κινητήρες των γερμανικών αεροπλάνων στο εργοστάσιο Μαλτζινιώτη. Μαζί του εκτελέστηκαν ο

Βαρκάδος Αυρήλιος, 23 ετών και ο Ιωαννίδης Βασίλειος 23 ετών.

Λουμπρέας Παναγιώτης 34 ετών, εκτελέστηκε γιατί τροφοδοτούσε τους αντάρτες

Τσαούσης Παναγιώτης, για διανομή προκηρύξεων

Μπολούτσης Γρηγόριος, 20 ετών, επειδή προσπάθησε να ενωθεί με τους αντάρτες. Για τον ίδιο λόγο και ο Σωτηρόπουλος Γεώργιος 23 ετών, χωροφύλακας. Επίσης για τον ίδιο λόγο ο Ραπάντας Κωνσταντίνος, 22 ετών, επίσης χωροφύλακας. Μαζί τους εκτελέστηκε και ο συνάδελφός τους Χρυσανθακόπουλος Παναγιώτης για τον ίδιο λόγο.

Κατοχή όπλων

Η απλή κατοχή όπλων ή η υποστήριξη αντιστασιακών ομάδων αρκούσε για την επιβολή της θανατικής ποινής, ακόμη και σε νεαρά άτομα.

Φιλιππόπουλος Δημήτριος. Μεστόγλου Ιωάννης. Κατσίμπαλης Αθανάσιος, 23 ετών. Μακαντάσης Θεμιστοκλής.

Σαμαράς Γεώργιος, 18 ετών για οπλοφορία και υποστήριξη ανταρτών. Για τους ίδιους λόγους και ο Τσούτσας Λουκάς, 22 ετών

Παρασκευόπουλος Πλάτων, 31 ετών

Πυλαφίδης Ευδόκιμος, 20 ετών

Λαούδης Μιχαήλ, 36 ετών. Ο ένας του αδελφός σκοτώθηκε στην μικρασιατική εκστρατεία, ο άλλος αδελφός πέθανε από την πείνα το 1941 και άφησε 5 παιδιά που τα συντηρούσε ο Μιχαήλ.

Εκτελέσεις λόγω απεργιών – Λιγνιτορυχείο Μιχαληνού

Η εργασιακή αντίσταση αντιμετωπίστηκε ως εχθρική πράξη. Οι απεργίες τιμωρήθηκαν με εκτελέσεις εργατών, με στόχο τον εκφοβισμό των τοπικών κοινωνιών.

Μαρούλης Στέφανος 25 ετών. Άφησε μητέρα και δυο ανήλικα αδέλφια

Κοφινάκος Πέτρος, 29 ετών

Όμηροι

Η ομηρία αποτέλεσε βασικό μηχανισμό συλλογικής τιμωρίας. Οι όμηροι εκτελούνταν σε περίπτωση αντιστασιακής δράσης, ανεξαρτήτως προσωπικής συμμετοχής.

Ακύλας Μιχαήλ, ποιητής και συγγραφέας, αξιωματικός της Αεροπορίας. Πιάστηκε ενώ προσπαθούσε να διαφύγει στην Αίγυπτο.

Γιακουδάκης Δημήτριος, 53 ετών, τον συνέλαβαν μαζί με τον Ακύλα Μιχαήλ, άφησε γυναίκα και 4 ανήλικα παιδιά.

Διά θάνατον στρατιωτών του Άξονα

Σε περιπτώσεις θανάτου στρατιωτών του Άξονα, ακόμη και όταν δεν επρόκειτο για οργανωμένη αντιστασιακή ενέργεια, οι κατοχικές αρχές εφάρμοζαν άμεσα θανατικές ποινές. Οι εκτελέσεις αυτές λειτουργούσαν ως παραδειγματική τιμωρία και αποτροπή κάθε μορφής αντίστασης ή αυθόρμητης σύγκρουσης.

• Λέλος Βασίλειος, 28 ετών, αγροφύλακας στο αγρόκτημα «Πύργος Βασιλίσσης».
• Γκετσάλης Περικλής, 24 ετών, επίσης αγροφύλακας.

Οι δύο άνδρες συνεπλάκησαν με επτά Ιταλούς στρατιώτες που είχαν μεταβεί στο αγρόκτημα για να αφαιρέσουν σταφύλια. Κατά τη συμπλοκή σκοτώθηκε ένας Ιταλός στρατιώτης.

Ο Λέλος άφησε γονείς και τρία ανήλικα αδέλφια.

Ο Γκετσάλης άφησε ηλικιωμένους γονείς, οι οποίοι συντηρούσαν τέσσερα ορφανά εγγόνια — παιδιά τριών αδελφών του που σκοτώθηκαν στον ελληνοϊταλικό πόλεμο. Ο τέταρτος αδελφός του Περικλή ήταν αιχμάλωτος στην Ιταλία.

Κομμουνιστές – Ακροναυπλία

Η Ακροναυπλία αποτέλεσε κεντρικό δεξαμενόπλοιο ομήρων για τις κατοχικές δυνάμεις. Κρατούμενοι που είχαν φυλακιστεί ήδη από τη δικτατορία Μεταξά μεταφέρθηκαν και εκτελέστηκαν ως αντίποινα για αντιστασιακή δράση, ανεξαρτήτως άμεσης συμμετοχής τους.

Γεωργίου Οδυσσέας,

Δ. Τσαρδάκας,

Αθ. Συρόπουλος

Οι παραπάνω καταδικάστηκαν για συμμετοχή στην ένοπλη αντίσταση (ΕΛΑΣ). Μαζί με δεκάδες άλλους από τον Αλμυρό Θεσσαλίας ανέβηκαν στο βουνό. Οι ιταλικές αρχές συνέλαβαν τις οικογένειές τους και τις κράτησαν επί σαράντα ημέρες στις φυλακές, υποβάλλοντάς τες καθημερινά σε βασανισμούς, προκειμένου να αποκαλύψουν τον τόπο καταφυγής των συγγενών τους.

Στη συνέχεια, παρουσία του προέδρου της Κοινότητας Αλμυρού, του Ειρηνοδίκη, του Διοικητή Χωροφυλακής και του Ιταλού Φρουράρχου Βόλου, δόθηκε στις οικογένειες «λόγος στρατιωτικής τιμής» ότι, εφόσον ειδοποιήσουν τους δικούς τους να επιστρέψουν, θα σταματήσουν οι διώξεις.

Από τους 45 που επέστρεψαν, οι Ιταλοί εκτέλεσαν τους 32.

Ο Τσαρδάκας Δημήτριος συνελήφθη μαζί με τους δύο γιους του. Ο ένας πέθανε από τα βασανιστήρια στις φυλακές Αλμυρού, ενώ ο άλλος κρατούνταν στις φυλακές Αβέρωφ, καταδικασμένος σε θάνατο. Το σπίτι της οικογένειας πυρπολήθηκε και τα υπόλοιπα μέλη της βρέθηκαν στον δρόμο.

Εκτελέστηκαν επίσης ως όμηροι, μεταφερμένοι από την Ακροναυπλία:

• Σεϊτανίδης Χαρίδημος
• Τσουρτσούλης Αριστείδης
• Κοσκινάς Χαράλαμπος
• Θωΐδης Ηλίας
• Μερκέτης Ηλίας

Όμηροι – κοινωνική και συνδικαλιστική δράση

Η ιδιότητα του ομήρου δεν περιοριζόταν σε πολιτική ένταξη. Συνδικαλιστική ή κοινωνική δράση αρκούσε για την ένταξη σε λίστες εκτέλεσης.

Ράνιος Γεώργιος, 39 ετών, συνελήφθη ως καθοδηγητής της απεργίας των Δημοσίων Υπαλλήλων. Εκτελέστηκε ως όμηρος

Μικιρδίτης Σεφεριάν, 28 ετών

Στάμος Επαμεινώνδας, 37 ετών. Εκτελέστηκε ως όμηρος.

Δουρμουσόγλου Ηλίας, 23 ετών

Ζαμπούνης Γεώργιος, 20 ετών

Πολυμενάκος Γεώργιος, 33 ετών

Γύπαρης Δημήτριος, 23 ετών

Παπαδάς Ευάγγελος 19 ετών

Ανατίναξη ΕΣΠΟ

Η ανατίναξη των γραφείων της ΕΣΠΟ στην οδό Πατησίων αποτέλεσε μία από τις σημαντικότερες αντιστασιακές ενέργειες στο κέντρο της Αθήνας. Οι συλλήψεις και οι εκτελέσεις που ακολούθησαν είχαν χαρακτήρα παραδειγματικό.

Περρίκος Κωνσταντίνος, 37 ετών, εκτελέστηκε ως οργανωτής της ανατίναξης της ΕΣΠΟ στην οδό Πατησίων

Σκούρας Αθανάσιος, εκτελέστηκε ως όμηρος

Λόης Δημήτριος, εκτελέστηκε ως όμηρος

Πομπός – ασύρματη επικοινωνία

Η κατοχή και χρήση ασυρμάτων θεωρούνταν πράξη εξαιρετικά επικίνδυνη από τις κατοχικές αρχές και τιμωρούνταν με άμεση εκτέλεση.

Μπούκας Νικόλαος, 40 ετών. Συνελήφθη ως ραδιοτηλεγραφητής. Κατά τη διάρκεια της δίκης του πέρασε ο Ρόμελ από την Αθήνα και είπε «ακόμα τον φυλάτε;» Την επομένη εκτελέστηκε.

Μάστορης Ιωάννης, 28 ετών

Μόνος Δημήτριος 27 ετών

Οι ιερείς στις εκτελέσεις – ο λόγος της «ηθικής νομιμοποίησης»

Σε πολλές περιπτώσεις εκτελέσεων κατά την Κατοχή, παρόντες ήταν ιερείς. Ο ρόλος τους, τυπικά, αφορούσε την παροχή θρησκευτικής παρηγοριάς στους μελλοθάνατους. Ωστόσο, από τις γραπτές αναφορές που έχουν διασωθεί, προκύπτει ότι ορισμένοι εξ αυτών δεν περιορίζονταν σε τελετουργική παρουσία.

Οι αναφορές αυτές, συνταγμένες μετά τις εκτελέσεις, υιοθετούν συχνά γλώσσα αξιολογική και ιδεολογικά φορτισμένη. Μέσα από αυτές, η πράξη της εκτέλεσης δεν περιγράφεται απλώς· νομιμοποιείται ηθικά, ιδίως όταν τα θύματα χαρακτηρίζονται ως «κομμουνιστές» ή «άπιστοι».

Ακολουθεί αυτούσιο απόσπασμα από επίσημη γραπτή αναφορά ιερέα, μετά την εκτέλεση ομάδας Ελλήνων από γερμανικό εκτελεστικό απόσπασμα:

Επίσημη αναφορά ιερέα

«Και οι 9, έπεσαν και εξένευσαν αμέσως με τν πρώτην χαριστικήν βολήν ενώ ο κομμουνιστής, αυτός και μόνος έπεσε πρηνής και εσφάδαζε, βασανιζόμενος και αγωνιών, μολονότι δε εδέχθη, εκτός της ομοβροντίας και 3 ιδιαιτέρας χαριστικάς βολάς, διετηρήθη εν τη ζωή σφαδάζων, τιμωρούμενος παραδειγματικώς, ως ασεβής, επ΄ αρκετήν ώραν.»

«Εις τους εννέα, επειδή απέθανον με χριστιανικά τα τέλη της ζωής των, τους ηξίωσεν ο Θεός ν΄ ατενίσουν τον ουρανόν, την πραγματικήν πατρίδα των, ως τέκνα του ουρανού. Τον κομμουνιστήν, επειδή απέθανεν ως άπιστος, δεν τον ηξίωσεν ο Θεός της τιμής αυτής, αλλά του είπε: ‘συ είσαι τέκνον της γης και όχι του ουρανού, δεν έχεις το δικαίωμα ούτε ν΄ ατενίσης τον ουρανόν, δια τούτο πρηνής πέσε, την ύλην και την γην ιδέ, ως τέκνον αυτής και όχι του ουρανού του πνεύματος και της δόξης».

Γιατί αυτό το απόσπασμα είναι ιστορικά κρίσιμο

Το κείμενο αυτό δεν αποτελεί ιδιωτική σημείωση, αλλά επίσημη αναφορά γραμμένη μετά από εκτέλεση, με πρόθεση καταγραφής και έμμεσης δικαιολόγησης της πράξης. Η γλώσσα του δεν είναι ουδέτερη: διαχωρίζει τους νεκρούς σε «άξιους» και «ανάξιους» και εισάγει μια θεολογική ερμηνεία της βίας, μετατρέποντας την εκτέλεση σε πράξη ηθικής τάξης.

Η θανατική ποινή παρουσιάζεται όχι ως κατοχική αυθαιρεσία, αλλά ως δίκαιη κατάληξη, ενώ ο αντικομμουνισμός ενσωματώνεται στον θρησκευτικό λόγο ως πνευματική καταδίκη. Το απόσπασμα λειτουργεί έτσι ως ενδεικτικό παράδειγμα του τρόπου με τον οποίο η κατοχική βία μπορούσε να περιβληθεί με λόγο «πίστης» και «παραδειγματισμού», αποκτώντας ηθική νομιμοποίηση.

Οι εκτελέσεις της Κατοχής δεν υπήρξαν μεμονωμένα εγκλήματα ούτε στιγμές ανεξέλεγκτης βίας. Αποτέλεσαν οργανωμένο μηχανισμό επιβολής και τρομοκράτησης, με χιλιάδες ανώνυμα θύματα. Το έργο της Ιωάννας Τσάτσου, ένας κατάλογος εκτελεσθέντων και όχι αφηγηματική καταγραφή, επιτρέπει σήμερα να αποκατασταθεί, έστω αποσπασματικά, η μνήμη αυτών των ανθρώπων. Όχι ως αριθμοί, αλλά ως πρόσωπα μιας κοινωνίας που βρέθηκε αντιμέτωπη με τη συστηματική βία της Κατοχής.

ΠΗΓΗ: Ιωάννα Τσάτσου, Εκτελεσθέντες επί Κατοχής, Οι εκδόσεις των φίλων, Αθήνα 12/1976