Η ΠΡΟΔΗΜΟΣΙΕΥΣΗ ΤΟΥ ΒΙΒΛΙΟΥ ΤΟΥ ETERON ΓΙΑ ΤΑ ΤΕΜΠΗ

Το Eteron – Ινστιτούτο για την Έρευνα και την Κοινωνική Αλλαγή σε συνεργασία με τις εκδόσεις Τόπος εκδίδουν το βιβλίο «Στις Ράγες του Τραύματος – Τέμπη: Μνήμη, Αγώνας, Δικαιοσύνη». Πρόκειται για ένα συλλογικό εγχείρημα που τοποθετεί στο κέντρο του τα ανοιχτά ερωτήματα που πυροδότησε το συμβάν «Τέμπη», μια αστάθμητη και βαρυσήμαντη μεταβλητή στο κοινωνικοπολιτικό περιβάλλον.

Από τις 16 Φεβρουαρίου το βιβλίο θα είναι διαθέσιμο σε όλα τα βιβλιοπωλεία και μέρος των εσόδων θα διατεθεί σε κοινωφελή σκοπό.

 

Το NEWS 247 προδημοσιεύει σήμερα ένα κομμάτι από την εισαγωγή του βιβλίου που υπογράφουν ο Αντώνης Γαλανόπουλος και η Μαρία Λούκα, project coordinators στο Ινστιτούτο Eteron, καθώς κι ένα απόσπασμα από το Επίμετρο που υπογράφει ο Θοδωρής Ελευθεριάδης, συγγενής θύματος του δυστυχήματος.

Απόσπασμα από την εισαγωγή της έκδοσης

Στις 28 Φεβρουαρίου του 2023, δύο τρένα που κινούνταν επί 12 λεπτά στην ίδια γραμμή, συγκρούστηκαν μεταξύ τους στην κοιλάδα των Τεμπών κοντά στον οικισμό του Ευαγγελισμού στη Λάρισα. Κανένα σύστημα ασφαλείας δεν λειτούργησε ώστε να αποτραπεί η σύγκρουση. Το εγκληματικό δυστύχημα προκάλεσε τον θάνατο 57 ανθρώπων και τον τραυματισμό δεκάδων άλλων. Ήταν το πιο θανατηφόρο σιδηροδρομικό δυστύχημα που έχει συμβεί στην Ελλάδα, απόρροια της συστηματικής υποβάθμισης του σιδηροδρομικού δικτύου και ενώ υπήρχαν όλες οι έγκαιρες προειδοποιήσεις από την πλευρά των εργαζομένων για την υποστελέχωση, την ανεπαρκή συντήρηση και την έλλειψη συστημάτων ασφαλείας. Οι χειρισμοί που ακολουθήθηκαν στη συνέχεια σε σχέση με τη μη ιεροποίηση του χώρου και τη μη μέριμνα για μια περισυλλογή των νεκρών η οποία θα συνάδει με την απόδοση σεβασμού, η μη ανάληψη ευθύνης και λογοδοσίας από την πλευρά των αρμοδίων, η μη πειστική διαλεύκανση όλων των παραμέτρων της σύγκρουσης, η ανυπαρξία έγνοιας για την ψυχοκοινωνική στήριξη των επιζώντων/ωσών, οι αντιφατικές αφηγήσεις των κυβερνητικών στελεχών, οι επιθέσεις και η εχθρότητα προς τις οικογένειες των θυμάτων παγίωσαν την αίσθηση εγκατάλειψης και την έκφραση θυμού απέναντι στην κρατική εξουσία, ανοίγοντας μια αγεφύρωτη απόσταση.

Τα Τέμπη εξελίχθηκαν σε «συμβάν» με τον τρόπο με τον οποίο το κωδικοποιεί ο Alain Badiou, ένα απρόσμενο γεγονός που συμπύκνωσε τον ιστορικό χρόνο. Αναμφισβήτητα, θα εγγραφεί ως ένα ορόσημο της σύγχρονης ελληνικής ιστορίας. Κι αυτό γιατί απέκτησε τα χαρακτηριστικά θρυαλλίδας που απεγκλωβίζει τη συσσωρευμένη δυσαρέσκεια για την απαξίωση της ζωής, ύστερα από μια παρατεταμένη περίοδο πολλαπλών ματαιώσεων και παθητικότητας. Για το μεγαλύτερο μέρος της κοινωνίας, τα Τέμπη επισφράγισαν οδυνηρά την επίγνωση του πόσο εύθραυστες και αναλώσιμες έχουν γίνει οι ζωές μας, την απουσία της θεσμικής φροντίδας, τη συρρίκνωση του δημόσιου χώρου προς όφελος ενός ανεξέλεγκτου ιδιωτικού τομέα, τα μειωμένα εχέγγυα μιας ανεξάρτητης, αμερόληπτης και αποτελεσματικής λειτουργίας των θεσμών. Ταυτίστηκε με τα θύματα και τις οικογένειες των θυμάτων, οι οποίες αποτέλεσαν εκείνο το κοινωνικό υποκείμενο που είχε το ηθικό εκτόπισμα, τη βούληση και την ικανότητα να εμπνεύσει και να ενεργοποιήσει τους πολίτες. Συσπειρώθηκε γύρω από το αίτημα της απονομής δικαιοσύνης και της αλήθειας. Συμμετείχε στις κινητοποιήσεις, οι οποίες ήταν από τις μαζικότερες της Μεταπολίτευσης, προκαλώντας αναφομοίωτους τριγμούς στο πολιτικό σύστημα.

Το Eteron – Ινστιτούτο για την Έρευνα και την Κοινωνική Αλλαγή, έχοντας ως βασικούς πυλώνες της δραστηριότητάς του την παραγωγή γνώσης, την κριτική σκέψη και την υπεράσπιση των συλλογικών αναγκών και προσεγγίζοντας τα ζητήματα της δικαιοσύνης και της ευημερίας των πολιτών ως απαραίτητες προϋποθέσεις για την κοινωνική συνοχή, παρακολουθεί την υπόθεση των Τεμπών με σταθερό ενδιαφέρον, επιδιώκοντας να αναδείξει και να αναλύσει τη δυναμική και την επιδραστικότητά της με όρους που θα εξυπηρετούν την προώθηση του διαλόγου και την ενδυνάμωση της κοινωνίας. Αυτό αποτυπώθηκε την προηγούμενη περίοδο με διάφορα εγχειρήματα που υλοποίησε το Ινστιτούτο, όπως ήταν η έρευνα «Η νέα γενιά μετά τα Τέμπη» λίγο καιρό μετά το δυστύχημα, το ντοκιμαντέρ «Δικαίωση εν αναμονή» στην επέτειο του ενός χρόνου, η εκδήλωση για τη ρωγμή εμπιστοσύνης προς τους θεσμούς στην επέτειο των δύο χρόνων. Υπό το πρίσμα αυτό, αποφασίσαμε να σχεδιάσουμε και να προχωρήσουμε, σε συνεργασία με τις εκδόσεις Τόπος, στην έκδοση αυτού του βιβλίου.

Το βιβλίο δεν αποσκοπεί στην παράθεση των γεγονότων, στη δημοσιογραφική έρευνα και καταγραφή ή στη σταχυολόγηση των κρίσιμων διακυβευμάτων της δικαστικής διερεύνησης. Όλα αυτά είναι αναντίρρητα εξόχως σημαντικά και καλύπτονται πληρέστερα από άλλες πιο αρμόδιες πρωτοβουλίες. Ως εκ τούτου, στο κέντρο του βιβλίου αυτού τίθενται τα ανοιχτά ερωτήματα που προκύπτουν από την προσέγγιση των Τεμπών ως αστάθμητης και βαρυσήμαντης μεταβλητής στο κοινωνικοπολιτικό συγκείμενο. Προκρίναμε τη μορφή του βιβλίου, αφενός διότι πιστεύουμε και επενδύουμε στον χώρο του βιβλίου και στην πράξη της ανάγνωσης, αφετέρου διότι εκτιμούμε πως η σημασία της υπόθεσης είναι τέτοια που δεν πρέπει να περιοριστεί στον αναγκαστικά εφήμερο και κατακερματισμένο χώρο της ψηφιακής σφαίρας. Το βιβλίο βοηθάει στη συγκέντρωση της διανοητικής σκέψης που έχει παραχθεί γύρω από τα Τέμπη, γίνεται ένα χρήσιμο εργαλείο στο έργο των ερευνητών/τριών και μέσω της υλικότητάς του διαμορφώνει ένα ιστορικό ίχνος το οποίο θα μπορούν να εντοπίσουν οι αναγνώστες και οι αναγνώστριες σε μελλοντικό χρόνο και στο οποίο θα μπορούσαν να ανατρέξουν για να κατανοήσουν ένα τόσο σημαντικό γεγονός. Ένα ίχνος που ελπίζουμε να συμβάλει και αυτό στην αποτροπή της λήθης.

Η χρονική συγκυρία της έκδοσης έχει το δικό της πρόσημο, καθώς συμπίπτει με την επέτειο των τριών χρόνων, κάτι που συνεπάγεται πως έχει μεσολαβήσει ο αναγκαίος χώρος και χρόνος ώστε να εξαχθούν κάποια πρώτα συμπεράσματα και να μη γίνει μια βιαστική και εν βρασμώ ανασκόπηση, ενώ ταυτόχρονα το ζήτημα παραμένει ενεργό, επηρεάζοντας ακόμα την επικαιρότητα και τις κοινωνικοπολιτικές τάσεις, γεγονός το οποίο καταδεικνύει το ειδικό βάρος που έχει σε επίπεδο συλλογικής συνείδησης. Επίσης, λίγο καιρό μετά την κυκλοφορία του ανά χείρας τόμου, είναι προγραμματισμένη να ξεκινήσει η δίκη για τα Τέμπη. Παρά τις παλινωδίες και τις παραλείψεις που χρεώνονται από τις οικογένειες στις δικαστικές αρχές, η δίκη αποτελεί έναν σημαντικό, αλλά όχι τον μοναδικό, κόμβο για το πάνδημο αίτημα της δικαίωσης, οπότε αναμένεται με μεγάλο ενδιαφέρον. Το βιβλίο, λοιπόν, αφουγκράζεται τον κοινωνικό παλμό για τα Τέμπη, συνομιλεί μαζί του μ’ έναν τρόπο στοχαστικό αλλά όχι εργαστηριακά αποστασιοποιημένο, αφού η αφετηρία του είναι η αναγνώριση του συγκλονισμού που προκάλεσε ως γεγονός στην κοινωνική πλειοψηφία και η καταλυτική του επίδραση στο πολιτικό τοπίο. Από την άλλη σίγουρα δεν αξιώνει μια συνολική αποτίμηση, διότι αυτή δεν είναι εφικτή, καθώς το θέμα παραμένει ανοιχτό και με ισχυρό αποτύπωμα σε ενεστώτα χρόνο. Φιλοδοξεί, όμως, να τροφοδοτήσει τη συζήτηση με τεκμηρίωση και κριτική σκέψη. Γιατί αξίζει να παιδευτούμε, να διαβάσουμε, να αναζητήσουμε, να γράψουμε, να διασταυρώσουμε, να αναρωτηθούμε για κάτι τόσο συνταρακτικό. Αξίζει να θυμόμαστε τα Τέμπη και να μετασχηματίσουμε τον κατακλυσμό συναισθημάτων σε λόγο και πράξη.

Για τους παραπάνω λόγους απευθυνθήκαμε, έχοντας στο μυαλό μας την αρχή της συμπερίληψης, σε ανθρώπους που λόγω επαγγελματικής ή θεωρητικής κατάρτισης έχουν ασχοληθεί μελετώντας και αναλύοντας όψεις του κρίσιμου αυτού γεγονότος. Στις σελίδες αυτού του βιβλίου συναντώνται άνθρωποι με διαφορετικό επιστημονικό και επαγγελματικό υπόβαθρο, άλλες καταξιωμένες και με μεγάλη εμπειρία, άλλοι νέοι ερευνητές και νέοι επαγγελματίες στο πεδίο τους. Άνθρωποι που κατοικούν και εργάζονται κατά κύριο στην Ελλάδα και άλλοι στη Γαλλία και το Ηνωμένο Βασίλειο. Έτσι, συλλέξαμε έναν αριθμό κειμένων, με διαφορετικό ύφος και οπτική, το καθένα από τα οποία επικεντρώνει ή φωτίζει συγκεκριμένες πτυχές της υπόθεσης. Πρόκειται για κείμενα που στην πλειονότητά τους είναι πρωτογενή και γράφτηκαν στο πλαίσιο της έκδοσης είτε για κείμενα τα οποία για πρώτη φορά παρουσιάζονται στο ελληνόφωνο κοινό αυτούσια και στην ολοκληρωμένη τους μορφή.

Οι βασικοί θεματικοί άξονες στους οποίους κινούνται είναι οι εξής: 1. Τα Τέμπη ως συλλογικό τραύμα, ως μια πληγή που αφορά πρωτίστως τα οικεία πρόσωπα των νεκρών, αλλά συγκινεί συναισθηματικά το μεγαλύτερο μέρος της κοινωνίας. 2. Το δημόσιο πένθος, οι επιτελέσεις του και οι μετασχηματισμοί του σε αντίθεση με τις εγκλήσεις περί «αποδεκτού και ευπρεπούς» πένθους. 3. H πλαισίωση του δυστυχήματος στον κυβερνητικό και εν γένει δημόσιο λόγο, καθώς και οι κυβερνητικοί και αντικυβερνητικοί λόγοι που αναπτύχθηκαν στον ψηφιακό χώρο και τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης γύρω από τα Τέμπη. 4. Το «κίνημα των Τεμπών» και πιο συγκεκριμένα τα κίνητρα συμμετοχής των πολιτών στις κινητοποιήσεις, τα ποιοτικά χαρακτηριστικά και η ιστορικότητα των κινητοποιήσεων. 5. Η λειτουργία των θεσμών, η αμφισβήτηση για την αποτελεσματική λειτουργία τους, η κρίση εμπιστοσύνης απέναντί τους, που πυροδοτήθηκε από την υπονόμευση της ανεξάρτητης λειτουργίας τους. 6. Οι νεοφιλελεύθερες πολιτικές απαξίωσης των δημόσιων μεταφορών, διάλυσης του σιδηρόδρομου και ιδιωτικοποίησης που βρίσκονται στο υπόβαθρο του εγκληματικού δυστυχήματος. Ασφαλώς, η θεματολογία που σχετίζεται με τα Τέμπη δεν μπορεί να εξαντληθεί εδώ, αλλά θεωρούμε πως ο τόμος, εισφέροντας ερευνητικά δεδομένα, σε συνδυασμό μ’ έναν πλουραλισμό αναλύσεων και απόψεων, συμβάλλει σε μια νηφάλια αλλά πολιτικά νοηματοδοτημένη ανατομία της υπόθεσης.

Απόσπασμα από το επίμετρο

Είμαι ο Θοδωρής Ελευθεριάδης, γιος της Μαρίας Εγούτ που σε ηλικία 55 ετών έχασε τη ζωή της στο πολύνεκρο σιδηροδρομικό δυστύχημα των Τεμπών.

Η τραγική απώλεια της μητέρας μου άφησε ένα ανεξίτηλο σημάδι στην καρδιά μου και στη ζωή της οικογένειάς μας. Με βαθιά θλίψη αλλά και αμετάθετη αποφασιστικότητα, αφιερώνω αυτό το βιβλίο στη μνήμη της και στην αναζήτηση της αλήθειας.

Με τα στοιχεία που παραθέτω παρακάτω, επιδιώκω να τιμήσω το παρελθόν, να φωτίσω το παρόν και να διασφαλίσω ότι κανένα θύμα δεν θα λησμονηθεί ούτε η μνήμη του θα χαθεί στην ομίχλη του χρόνου. Αυτά που θα σας πω, μπορεί να σας φανούν απίστευτα, αλλά είναι η σκληρή πραγματικότητα.

Στις 28 Φεβρουαρίου 2023, η είδηση της σφοδρής μετωπικής σύγκρουσης δύο τρένων κοντά στον οικισμό του Ευαγγελισμού Τεμπών Λάρισας συγκλόνισε το πανελλήνιο.
Από τις πρώτες κιόλας ημέρες, όλοι οι συγγενείς των θυμάτων ήρθαμε αντιμέτωποι με τις οργανωμένες προσπάθειες συγκάλυψης του εγκλήματος και καταλάβαμε ότι πρέπει να δώσουμε μάχη για να αποδοθεί δικαιοσύνη.
(…)

Τα δύο εγκλήματα

Σε επτά μέρες λοιπόν, και ενώ δεν είχαν ακόμη ολοκληρωθεί όλες οι κηδείες των συγγενών μας, δεν υπήρχε τίποτα στο σημείο παρά μόνο μια πλατεία με ένα εκκλησάκι που να θυμίζει το γεγονός. Ο ανακριτής που είχε αναλάβει την υπόθεσή μας είχε πλήρη εικόνα του μπαζώματος και της αδιανόητης αλλοίωσης του τόπου όπου είχαν χαθεί πολύτιμα στοιχεία για τη διερεύνηση και την απόδοση ευθυνών. Αντί να ασκήσει αυτεπάγγελτες διώξεις, περίμενε να κάνουμε μηνύσεις οι συγγενείς.

Δεν διέταξε καμία περαιτέρω έρευνα για να διαπιστώσει τα αίτια που προκάλεσαν τη μεγάλη πυρόσφαιρα που αποδεδειγμένα κατέκαψε τόσους ανθρώπους ζωντανούς. Επαναπαύθηκε στην έκθεση των διορισμένων πραγματογνωμόνων, που δεν είχαν τη γνωστική επάρκεια για να αποφανθούν για ένα τόσο πολύπλοκο θέμα.

Σαράντα ημέρες μετά το δυστύχημα-έγκλημα, ο Εφέτης Ανακριτής έδωσε εντολή καταστροφής των βιολογικών υλικών των συγγενών μας, με αποτέλεσμα να μην μπορεί να γίνει καμία ιατροδικαστική πράξη που θα μπορούσε να διαπιστώσει την αιτία θανάτου και το ποιοι κάηκαν ζωντανοί, ενώ γνώριζε ότι δεν είχαν γίνει εξαρχής οι προβλεπόμενες νεκροψίες και νεκροτομές.

Και για να γίνω πιο σαφής: Οι εκθέσεις νεκροτομής δεν συνοδεύονται από πλήρες φωτογραφικό υλικό και δεν περιλαμβάνουν τοξικολογικές εξετάσεις ανθρακυλαιμοσφαιρίνης. Οι ανακριτικοί και προανακριτικοί υπάλληλοι αλλά και όσοι ήταν υπεύθυνοι προκάλεσαν ένα τεράστιο κενό στην δικαστική έρευνα.

Με το ξεμπάζωμα και το μπάζωμα του τόπου του δυστυχήματος χάθηκαν πολύτιμα στοιχεία που θα βοηθούσαν στη διαλεύκανση του εγκλήματος. Ακόμα πιο τρομακτικό είναι ότι μαζί με τα συντρίμμια και τα χώματα πετάχτηκαν ανθρώπινα υπολείμματα των ανθρώπων μας, τα οποία ήταν εκτεθειμένα σε καιρικές συνθήκες, αλλά και σε αρπακτικά ζώα, πουλιά και έντομα για δεκατέσσερις μήνες.

Μετά από δικές μας έρευνες και όχι των ανακριτικών αρχών, βρέθηκε το οικόπεδο αυτό το οποίο άνηκε σε ιδιωτική εταιρεία (Εταιρεία Πανδρεμένου). Παραδώσαμε τα στοιχεία στον εφέτη ανακριτή για τα φορτηγά που μετέφεραν 300 κυβικά χώμα, υποδείξαμε την τοποθεσία που τα πέταξαν και ζητήσαμε να δίνει δειγματοληψία.

Δεκατέσσερις μήνες ζητούσαμε να μάθουμε πού πήγαν τα χώματα τα οποία ξεμπαζώθηκαν από το σημείο του δυστυχήματος. Πόσο χώμα μεταφέρθηκε και με ποιανού εντολή; Είναι ντροπή να προχωράει η υπόθεση με δικές μας έρευνες.

Μιλάμε για δύο εγκλήματα, λοιπόν. Το πρώτο η δολοφονία των συγγενών μας και ένα δεύτερο η προσπάθεια συγκάλυψής του.

(…)

Ένα αποτυχημένο κράτος

Κλείνοντας, θα ήθελα να πω πως η τραγωδία αυτή δεν ήταν μόνο ένα σιδηροδρομικό δυστύχημα, αλλά ένα σύμβολο των παθογενειών του πολιτικού συστήματος. Γι’ αυτό και θα το λέω για πάντα ΕΓΚΛΗΜΑ.

Έφερε στην επιφάνεια χρόνια προβλήματα και παραλείψεις, αγγίζοντας βαθιά την ψυχή της ελληνικής κοινωνίας. Η οργή και η απογοήτευση για την απώλεια τόσων αθώων ψυχών, σε συνδυασμό με την ατιμωρησία και τη συγκάλυψη με την οποία ήρθαμε αντιμέτωποι, οδήγησαν σε ένα πρωτοφανές κύμα αμφισβήτησης των θεσμών και των μηχανισμών που υποτίθεται ότι μας προστατεύουν.

Η έλλειψη διαφάνειας, οι καθυστερήσεις στην απόδοση ευθυνών, τα «χαμένα» ή «κατεστραμμένα» στοιχεία και οι προσπάθειες συγκάλυψης συνέβαλαν στη δημιουργία μιας «ρωγμής εμπιστοσύνης» που διαπερνά την εξουσία και το πολιτικό σύστημα. Οι πολίτες αισθανόμαστε ότι οι θεσμοί δεν λειτουργούν προς όφελός μας, αλλά για τη διατήρηση μιας κατάστασης αδικίας και αδιαφάνειας. Η τραγωδία των Τεμπών ανέδειξε την ανάγκη για μια ουσιαστική μεταρρύθμιση του κράτους και των θεσμών. Χρειαζόμαστε διαφάνεια, λογοδοσία και αξιοκρατία σε όλα τα επίπεδα. Πρέπει να διασφαλίσουμε ότι οι ένοχοι θα τιμωρηθούν και ότι θα ληφθούν όλα τα απαραίτητα μέτρα για να μην επαναληφθεί ποτέ ξανά μια τέτοια τραγωδία.

Σας ευχαριστώ από καρδιάς για την αλληλεγγύη και τη δέσμευσή σας να μην ξεχαστεί ποτέ το έγκλημα των Τεμπών και να δικαιωθούν οι ψυχές των ανθρώπων μας. Καθώς τελειώνω το κείμενο που θα συμπεριληφθεί σε αυτόν τον τόμο, θέλω να μιλήσω σε καθέναν και καθεμία από εσάς που κρατάτε αυτό το βιβλίο στα χέρια σας. Μέσα στις σελίδες του βρίσκεται η ιστορία της μητέρας μου, αλλά και η φωνή όλων μας, που ζητάμε δικαιοσύνη και αλήθεια.

Σας ευχαριστώ που επιλέξατε να μοιραστείτε αυτό το ταξίδι μαζί μας, μέσα από τον πόνο, τις μνήμες και τα στοιχεία που αποκαλύπτουν την πραγματικότητα. Εύχομαι το βιβλίο αυτό να αγγίξει την καρδιά σας και να γίνει γέφυρα κατανόησης και συμπαράστασης για όλα τα θύματα.

Μαζί μπορούμε να κρατήσουμε ζωντανή τη μνήμη και να προχωρήσουμε με δύναμη και ελπίδα.