Καισαριανή: Η συλλογή του Βέλγου, τα δεκάδες σπάνια καρέ και οι οδηγίες του Γκέμπελς

Εύζωνες πιασμένοι σε κύκλο χορού, στο κέντρο της Αθήνας κοιτούν τον φωτογραφικό φακό με ένα χαμόγελο που μοιάζει να αντιστέκεται στον χρόνο. Λίγο πιο πέρα, μια νεαρή γυναίκα, ξυπόλητη, με μαντήλι δεμένο στα μαλλιά σκύβει για να δώσει νερό σε Γερμανούς στρατιώτες. Παιδιά στέκονται ακίνητα μπροστά στην κάμερα, με βλέμματα όπου η απορία συναντά τον φόβο. Στις άκρες των δρόμων, σκιές εξαθλιωμένων ζητιάνων σε μια πόλη που πεινά. Κι αλλού, ένστολοι άνδρες γελούν και παίζουν στην ακροθαλασσιά, σαν να πρόκειται για μια απλή καλοκαιρινή μέρα.

Στο ίδιο φωτογραφικό πεδίο συνυπάρχουν η Ακρόπολη, το Παναθηναϊκό Στάδιο, ο Πειραιάς, παραλίες, στρατιωτικές παρελάσεις, αλλά και στιγμιότυπα καθημερινής ζωής. Τα γερμανικά στρατεύματα ποζάρουν μπροστά σε εμβληματικά μνημεία, με τον Ιερό Βράχο της Ακρόπολης και το Καλλιμάρμαρο να λειτουργούν ως σκηνικό μιας επιβεβλημένης ισχύος.

 

Δείτε τη φωτογραφία στο ebay εδώ

Η αρχαία κληρονομιά μετατρέπεται σε φόντο της κατοχικής κυριαρχίας και η εικόνα, σε σιωπηλό μάρτυρα μιας εποχής όπου η Ιστορία και η προπαγάνδα συναντήθηκαν στο ίδιο κάδρο. Μια Αθήνα οικεία και ταυτόχρονα αγνώριστη, “παγωμένη” σε ασπρόμαυρα καρέ της διετίας 1943-1944 μέσα σε μία συλλογή 160 περίπου φωτογραφιών.

Καρέ που ανήκουν στην ίδια συλλογή με τις εικόνες που προκάλεσαν σοκ τις τελευταίες ημέρες: τα άγνωστα μέχρι πρότινος ντοκουμέντα από τις τελευταίες στιγμές των 200 Ελλήνων που εκτελέστηκαν την Πρωτομαγιά του 1944 στο Σκοπευτήριο της Καισαριανής.

Ποιος ήταν ο Γερμανός υπολοχαγός – Τι περιλαμβάνει η συλλογή του Βέλγου συλλέκτη

Ο Χέρμαν Χόιερ, υπολοχαγός της Βέρμαχτ, υπηρετούσε την περίοδο 1943-1944 στο στρατόπεδο της Μαλακάσας. Σύμφωνα με τα διαθέσιμα στοιχεία, είχε λάβει εντολή να παρακολουθήσει — και ενδεχομένως να συνδράμει, χωρίς αυτό να έχει αποσαφηνιστεί πλήρως — στην εκτέλεση των 200 Ελλήνων κρατουμένων που μεταφέρθηκαν από το στρατόπεδο Χαϊδαρίου στο Σκοπευτήριο της Καισαριανής την Πρωτομαγιά του 1944.

Δείτε τη φωτό στο ebay εδώ

Η εκτέλεση αποτέλεσε μέρος των αντιποίνων για τον θάνατο του Γερμανού υποστράτηγου Φραντς Κρεχ, ο οποίος σκοτώθηκε στις 27 Απριλίου 1944 σε ενέδρα ανταρτών κοντά στους Μολάους. Η απόφαση των αντιποίνων οδήγησε σε μία από τις πιο τραγικές στιγμές της Κατοχής, αυτή της Εκτέλεσης.

Τα φωτογραφικά ντοκουμέντα από την εκτέλεση, όπως και το ευρύτερο σύνολο εικόνων της διετίας 1943-1944 (σύνολο 160 περίπου φωτογραφίες) που βγήκαν σε δημοπρασία, προέρχονται από το προσωπικό αρχείο του Χόιερ. Το αρχείο αυτό βρέθηκε στην κατοχή του Βέλγου συλλέκτη Tim de Craene, ο οποίος ειδικεύεται σε αναμνηστικά και τεκμήρια του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου. Μέσω της εταιρείας του, Crain’s Militaria, οι φωτογραφίες αναρτήθηκαν προς πώληση στον ιστότοπο e-bay.de.

Η δημοσιοποίησή τους — αρχικά μέσω ελληνικών λογαριασμών στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης και στη συνέχεια μέσω των ΜΜΕ — προκάλεσε άμεση και έντονη αντίδραση. Το ενδιαφέρον ήταν αναμενόμενο: οι εικόνες δεν αποτελούν απλώς συλλεκτικό υλικό, αλλά άμεσα ιστορικά τεκμήρια μιας ανοιχτής πληγής της νεότερης ελληνικής ιστορίας.

Το πρωί της Δευτέρας 16 Φεβρουαρίου, ο συλλέκτης απέσυρε από τη δημοπρασία τις δώδεκα φωτογραφίες που σχετίζονται άμεσα με την εκτέλεση στην Καισαριανή. Ωστόσο, το υπόλοιπο φωτογραφικό σύνολο που δημιούργησε ο Χέρμαν Χόιερ παραμένει διαθέσιμο προς πώληση.

Οι οδηγίες του Γκέμπελς- Ο φακός ως μέσο επιβολής

Στο ναζιστικό καθεστώς, η φωτογραφία δεν ήταν απλώς μέσο καταγραφής, ήταν εργαλείο εξουσίας. Ο υπουργός Προπαγάνδας του Γ’ Ράιχ, Γιόζεφ Γκέμπελς, είχε οργανώσει μεθοδικά τις λεγόμενες Μονάδες Προπαγάνδας, μετατρέποντας τον φακό σε προέκταση της στρατιωτικής ισχύος. «Καθήκον κάθε στρατιώτη είναι να θέτει τη φωτογραφική μηχανή του σε δράση», διακήρυττε.

Ο φωτογράφος δεν λογιζόταν δημοσιογράφος, αλλά μαχητής: δίπλα στο όπλο και τη χειροβομβίδα, κουβαλούσε Leica, μολύβι και σημειωματάριο. Κατέγραφε ως στρατιώτης και όχι ως ουδέτερος παρατηρητής.

Πίσω από την κάμερα, ο Γερμανός υπολοχαγός Χέρμαν Χόιερ, ακολουθούσε αυτό το δόγμα του Γκέμπελς και υπηρετούσε το “αδιαπραγμάτευτο καθήκον” του στρατιώτη “να καταγράφει και να θέτει τη φωτογραφική μηχανή του σε δράση”. Όχι ως ουδέτερος παρατηρητής, αλλά ως μέρος ενός μηχανισμού.

Εντύπωση ωστόσο προκαλεί το εξής: Σύμφωνα με τις οδηγίες του Γκέμπελς οι στρατιωτικοί έπρεπε να αποφεύγουν τη φωτογράφιση του ντόπιου πληθυσμού, ιδίως όταν αυτός δεν ανταποκρινόταν στο πρότυπο της «αρίας φυλής».

Σε αρκετές περιπτώσεις, όπως στις σλαβικές χώρες, η εντολή αυτή τηρήθηκε αυστηρά. Αντίθετα, σε χώρες όπως η Ολλανδία, η απεικόνιση του πληθυσμού ήταν πιο συστηματική. Οι Έλληνες — τους οποίους το καθεστώς δεν αντιμετώπιζε ως «καθαρούς» απογόνους της αρχαιότητας, αλλά ούτε και ως κατώτερους με τον τρόπο που αντιμετώπιζε άλλους λαούς — βρέθηκαν σε μια ιδιότυπη ενδιάμεση ζώνη.

Η κάμερα λοιπον, δεν λειτουργούσε ως ουδέτερος καταγραφέας της Ιστορίας. Στα χέρια του ναζιστικού καθεστώτος μετατράπηκε σε μέσο επιβολής. Ο κινηματογράφος και η φωτογραφία, οι πιο σύγχρονες τεχνολογίες εικόνας της εποχής, εντάχθηκαν σε έναν καλά οργανωμένο μηχανισμό που στόχευε στη δημιουργία επιμελώς σκηνοθετημένων αποδείξεων ισχύος, «κανονικότητας» και επιτυχίας. Η εικόνα όφειλε να υπηρετεί το αφήγημα, να κατευθύνει την κοινή γνώμη, να διαμορφώνει αντιλήψεις.

Κι όμως, ακόμη και μέσα σε αυτή τη συστηματική κατασκευή πραγματικότητας, κάτι μένει. Ανάμεσα στα καρέ που σχεδιάστηκαν για να πείσουν, διακρίνεται μια άλλη, ακούσια μαρτυρία. Μια αλήθεια που δεν υπάκουσε πλήρως στη σκηνοθεσία, που δεν προοριζόταν για προβολή, αλλά επιβίωσε στο περιθώριο της προπαγάνδας.

Το σύνολο των 160 περίπου φωτογραφιών χαρακτηρίστηκε Εθνικό Μνημείο, όχι μόνο οι 12 της Εκτέλεσης των 200

Η Υπουργός Πολιτισμού, Λίνα Μενδώνη, δήλωσε: «Οι 12 φωτογραφίες που είδαν το φως της δημοσιότητας και απεικονίζουν Έλληνες πατριώτες, πριν από την εκτέλεσή τους στην Καισαριανή, την Πρωτομαγιά του 1944, αποτελούν εξόχως σημαντικά τεκμήρια της σύγχρονης ελληνικής ιστορίας. Οι φωτογραφίες της συλλογής δίνουν «πρόσωπο» στις ιστορικές μαρτυρίες για το ήθος και τον πατριωτισμό τους, λίγες στιγμές πριν από την εκτέλεσή τους και για αυτό είναι ανεκτίμητες. Αλλά και οι υπόλοιπες φωτογραφίες είναι πολύ σημαντικές, καθώς επιτρέπουν να πλαισιώσουμε το δράμα της κατεχόμενης Ελλάδας και με το βλέμμα του κατακτητή.”

Στο ίδιο καθεστώς λοιπον προστασίας εντάσσονται και οι 160 περίπου φωτογραφίες, οι λιγότερο δηλαδή εντυπωσιακές λήψεις όχι μόνο από την Αθήνα, αλλά και από πόλεις όπως η Κόρινθος και η Θεσσαλονίκη. Εϊναι οι λήψεις εκείνες που αποτυπώνουν την τότε καθημερινότητα, ένα σύνθετο οπτικό αρχείο της βίας, της επιτήρησης, της παρουσίας, της καθημερινότητας υπό κατοχή.

Είναι αυθεντικές οι φωτογραφίες;

Το ζήτημα της αυθεντικότητας δεν έχει ακόμη “σφραγιστεί” με επίσημη πιστοποίηση. Τυπικά δηλαδή είναι ανοιχτή η διαδικασία ελέγχου.

Ωστόσο, ο συλλέκτης που έχει στην κατοχή του το υλικό δεν θεωρείται άγνωστος στον συγκεκριμένο χώρο. Έχει διαθέσει προς πώληση περισσότερα από 1.350 αντικείμενα μέσω της ίδιας πλατφόρμας διαδικτυακών δημοπρασιών, στοιχείο που — όπως επισημάνθηκε — του προσδίδει αξιοπιστία και «παρουσία» στην εξειδικευμένη αγορά στρατιωτικών και ιστορικών τεκμηρίων.

Παράλληλα, σύμφωνα με πηγές του Υπουργείου Πολιτισμού, διατηρεί επαφές με ιστορικούς ερευνητές που αξιοποιούν υλικό από τη συλλογή του, καθώς δραστηριοποιείται εδώ και χρόνια στον χώρο των αντικειμένων και ντοκουμέντων του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου.

Η τελική επιβεβαίωση της γνησιότητας, πάντως, αποτελεί τεχνικό και επιστημονικό ζήτημα, το οποίο απαιτεί εξειδικευμένη εξέταση. Μέχρι τότε, η ιστορική βαρύτητα των εικόνων προηγείται της τυπικής σφραγίδας.

Η σπουδαιότητα της γνωμοδότησης του ΚΣΝΜ

Το γεγονός πως το σύνολο της συλλογής φωτογραφιών Τ. de Craene/H. Heuer κηρύχθηκε μνημείο από το Υπουργείο Πολιτισμού – μετά τη γνωμοδότηση του Κεντρικού Συμβούλιου Νεωτέρων Μνημείων – λόγω της ιδιαίτερης ιστορικής αξίας της, ως τεκμήριο διαμόρφωσης αντιλήψεων και στάσεων με εργαλείο την εικόνα, από την πλευρά των προπαγανδιστικών μηχανισμών των στρατευμάτων Κατοχής, στην Ελλάδα προσδίδει θεσμικό βάρος στη διεκδίκηση του εν λόγω υλικού. Και δεν αφορά μόνο τις 12 φωτογραφίες της Καισαριανής, αλλά και το σύνολο των 160 περίπου εικόνων ελληνικού ενδιαφέροντος της ίδιας περιόδου που βρίσκονται στην κατοχή του Βέλγου συλλέκτη Τιμ ντε Κρέινε.

Συνεπώς πλέον οι φωτογραφίες δεν αντιμετωπίζονται ως απλά συλλεκτικά αντικείμενα της αγοράς, αλλά ως πολιτιστικά αγαθά με ιδιαίτερη ιστορική σημασία, άρρηκτα συνδεδεμένα με τη νεότερη ελληνική Ιστορία. Η αναγνώριση αυτή προσφέρει στην Ελλάδα ένα ισχυρό διαπραγματευτικό εργαλείο.

Στο Βέλγιο οι εμπειρογνώμονες σήμερα Παρασκευή για τις φωτογραφίες – Τα τρία στάδια

Οι εμπειρογνώμονες βρίσκονται σήμερα Παρασκευή στην έδρα του συλλέκτη, στο Έβεργκεμ του Βελγίου και έχουν πλέον στα χέρια τους μια θεσμική ασπίδα.

Στόχος τους είναι τόσο η εξέταση της αυθεντικότητας όσο και η διαπραγμάτευση για την τύχη του υλικού. Με τη νέα νομική του ιδιότητα, το φωτογραφικό αρχείο δεν μπορεί να θεωρηθεί ελεύθερα διακινούμενο εμπόρευμα. Το ελληνικό κράτος αποκτά τη δυνατότητα να επιδιώξει την απόκτησή του ή, εφόσον χρειαστεί, να ασκήσει δικαίωμα προτίμησης έναντι άλλων ενδιαφερόμενων.

Οι εμπειρογνώμονες θα ακολουθήσουν τρία στάδια:
– Έλεγχος αυθεντικότητας των πρωτότυπων φωτογραφιών.
– Έρευνα για τη νομιμότητα προέλευσης και κατοχής τους.
– Διαπραγμάτευση για την απόκτησή τους από το ελληνικό δημόσιο.