Η μάχη της Κοκκινιάς

Τον Μάρτιο του 1944 η Κατοχή στην Ελλάδα είχε εισέλθει σε φάση κλιμάκωσης. Οι γερμανικές δυνάμεις, υπό πίεση στα μεγάλα μέτωπα, επιχειρούσαν να διατηρήσουν τον έλεγχο των αστικών κέντρων μέσω στοχευμένων επιχειρήσεων καταστολής. Η Κοκκινιά, προσφυγική συνοικία του Πειραιά με ισχυρή παρουσία του ΕΑΜ και του ΕΛΑΣ, αποτελούσε έναν από τους σημαντικότερους αντιστασιακούς πυρήνες της Αττικής. Η ιδιαίτερη πολεοδομική της μορφή, με στενά δρομάκια και πυκνή δόμηση, περιόριζε τα πλεονεκτήματα ενός τακτικού στρατού, καθιστώντας την περιοχή δύσκολη για επιχειρήσεις άμεσου ελέγχου. Η επιχείρηση των αρχών Μαρτίου 1944 δεν υπήρξε μεμονωμένο επεισόδιο, αλλά μέρος μιας ευρύτερης στρατηγικής ελέγχου περιοχών με οργανωμένη κοινωνική και πολιτική συγκρότηση.

Στην Κοκκινιά δρούσε το 6ο Ανεξάρτητο Σύνταγμα του ΕΛΑΣ Πειραιά, το οποίο διέθετε οργανωμένη δομή και επιχειρησιακή εμπειρία σε αστικό περιβάλλον. Η παρουσία του, σε συνδυασμό με τη μαζική υποστήριξη του τοπικού πληθυσμού, ενίσχυε τη δυνατότητα συντονισμένης αντίστασης. Η περιοχή δεν αποτελούσε απλώς καταφύγιο αντιστασιακών ομάδων, αλλά οργανωμένο πεδίο δράσης με σαφή πολιτική και στρατιωτική συγκρότηση.

Το χρονικό της μάχης

Στις 4 Μαρτίου 1944 γερμανικές δυνάμεις, με τη συνδρομή χωροφυλάκων και ταγματασφαλιτών, επιχείρησαν οργανωμένη εισβολή στη συνοικία. Η επίθεση εξελίχθηκε σε πολυήμερη ένοπλη σύγκρουση (4-8 Μαρτίου 1944), με μάχες στα στενά της περιοχής και σημαντική συμμετοχή κατοίκων στο πλευρό των αντιστασιακών δυνάμεων. Οι επιχειρήσεις επαναλήφθηκαν τις επόμενες ημέρες, με αυξημένη δύναμη και περικύκλωση της περιοχής, ενώ οι απώλειες και από τις δύο πλευρές κατέδειξαν την ένταση της αντιπαράθεσης.

Την επόμενη ημέρα, 5 Μαρτίου, πραγματοποιήθηκε μαζική συγκέντρωση στην πλατεία του Αγίου Νικολάου, με αιτήματα κατά της τρομοκρατίας και την εξασφάλιση συσσιτίου. Γερμανικές δυνάμεις και συνεργαζόμενα τμήματα επιχείρησαν εκ νέου να εισέλθουν στην Κοκκινιά. Φορτηγά οχήματα με ταγματασφαλίτες και ένοπλους χωροφύλακες κινήθηκαν προς την πλατεία Ελευθερίας, όπου ακολούθησαν πολύωρες συγκρούσεις με τις δυνάμεις του ΕΛΑΣ στα στενά της συνοικίας. Παρά την ένταση των επιχειρήσεων, οι γερμανικές δυνάμεις αναγκάστηκαν τελικά να αποσυρθούν. Την ίδια ημέρα, ο διορισμένος από την κυβέρνηση Ράλλη δήμαρχος Κοκκινιάς, Γρηγόρης Χατζής, υπέβαλε την παραίτησή του.

Στις 6 Μαρτίου ο Πειραιάς αντέδρασε με πανεργατική απεργία σε ένδειξη αλληλεγγύης προς την Κοκκινιά. Η συνοικία δέχθηκε εκ νέου οργανωμένη επιχείρηση, η οποία επίσης δεν κατόρθωσε να επιτύχει τον πλήρη έλεγχο της περιοχής.

Την 7η Μαρτίου οι επιθέσεις εντάθηκαν και η Κοκκινιά περικυκλώθηκε από ισχυρές γερμανικές δυνάμεις. Οι μάχες εξελίχθηκαν σε συγκρούσεις σώμα με σώμα, ενώ η έλλειψη πυρομαχικών περιόρισε τις δυνατότητες του ΕΛΑΣ. Παρά την ασφυκτική πολιορκία και την αδυναμία ανεφοδιασμού, η αντίσταση συνεχίστηκε και οι γερμανικές δυνάμεις παρέμειναν στην περιοχή κατά τη διάρκεια της νύχτας.

Στις 8 Μαρτίου οι δυνάμεις Κατοχής είχαν οχυρωθεί σε δημοτικό σχολείο της περιοχής και προχώρησαν σε εκτεταμένες έρευνες, συλλήψεις και εκφοβιστικές ανακοινώσεις προς τον πληθυσμό. Το ίδιο πρωί πραγματοποιήθηκαν εκτελέσεις συλληφθέντων στην πλατεία Αγίων Αναργύρων. Το απόγευμα οι γερμανικές δυνάμεις αποχώρησαν, μεταφέροντας περίπου 300 κρατούμενους στο στρατόπεδο Χαϊδαρίου. Η αποχώρηση δεν σήμανε το τέλος της στοχοποίησης της περιοχής, καθώς πέντε μήνες αργότερα η Κοκκινιά θα βρεθεί στο επίκεντρο του μεγάλου μπλόκου της 17ης Αυγούστου 1944.

Η Μάχη της Κοκκινιάς υπήρξε μία από τις σημαντικότερες και πιο εκτεταμένες αστικές συγκρούσεις της Κατοχής. Το γεγονός ότι η επιχείρηση δεν απέδωσε τα αναμενόμενα αποτελέσματα δεν σήμαινε ότι η περιοχή έπαψε να αποτελεί αντικείμενο επιτήρησης και πίεσης από τις αρχές Κατοχής. Αντιθέτως, εντάχθηκε σε ένα ευρύτερο πλαίσιο συστηματικών αντιποίνων κατά περιοχών με έντονη αντιστασιακή δράση, πρακτική που θα κορυφωνόταν, όπως προαναφέρθηκε, με το Μπλόκο της Κοκκινιάς.

Η σύγκρουση στην Κοκκινιά δεν αποτέλεσε αποκομμένο επεισόδιο. Εντασσόταν σε μια περίοδο κλιμακούμενης αστικής αντίστασης, που είχε ήδη εκφραστεί με μεγάλες απεργιακές κινητοποιήσεις το 1943 και με ενίσχυση των οργανωτικών δομών του ΕΑΜ στην Αθήνα και τον Πειραιά. Η μετατόπιση της σύγκρουσης από την ύπαιθρο στο πυκνοκατοικημένο αστικό περιβάλλον ανέδειξε τόσο τη δυναμική της τοπικής αντίστασης όσο και τα όρια των επιχειρήσεων καταστολής σε περιοχές με ισχυρή κοινωνική συνοχή.

Σύμφωνα με τις διαθέσιμες μαρτυρίες και τη σχετική βιβλιογραφία, οι γερμανικές δυνάμεις και τα Τάγματα Ασφαλείας κατέγραψαν δεκάδες απώλειες, ενώ από την πλευρά του ΕΛΑΣ οι νεκροί και τραυματίες ήταν επίσης σημαντικοί. Οι συλλήψεις που ακολούθησαν και οι εκτελέσεις στο Χαϊδάρι κατέδειξαν ότι η σύγκρουση δεν περιορίστηκε στα όρια μιας τοπικής συμπλοκής. Λίγες ημέρες αργότερα, στις 19 Μαρτίου, στα νταμάρια του Χαϊδαρίου εκτελέστηκαν 50 κρατούμενοι από τους οποίους οι 37 ήταν κάτοικοι της Κοκκινιάς.

Βιβλιογραφία:

Ψηφιακό Ηλεκτρονικό Αρχείο της ΕΡΤ.

Σπύρος Κωτσάκης, Εισφορά στο χρονικό της Κατοχής και της Εθνικής Αντίστασης στην Αθήνα, Σύγχρονη Εποχή.

Κώστας Κρομμύδας, Κοκκινιά: Χρονικό 1934–1944, Αθήνα 1986.