30 ΧΡΟΝΙΑ ΜΕΤΑ ΤΟ TRAINSPOTTING, O ΙΡΒΙΝ ΓΟΥΕΛΣ ΤΡΙΠΑΡΕΙ ΑΚΟΜΑ

Ο Ίρβιν Γουέλς πάνω στην σκηνή του Φεστιβάλ Λογοτεχνίας του Τορόντο διαβάζει αποσπάσματα από το Marabou Stork Nightmares .

O Ίρβιν Γουέλς, πίσω στην Σκωτία σε ένα άλλο λογοτεχνικό φεστιβάλ, εξηγεί σε μια δημόσια συζήτηση για ποιο λόγο είναι υπέρ της σκωτσέζικης ανεξαρτησίας παρότι μεγαλώνοντας σιχαινόταν την ιδέα του σκωτσέζικου εθνικισμού. 

Ο Ίρβιν Γουέλς με τη φανέλα με το νούμερο 11 ρίχνει σουτ σε ποδοσφαιρικό γήπεδο κι αργότερα τα λέει με τους φίλους που μεγάλωσαν μαζί στο Λιθ του Εδιμβούργου.

Ο Ίρβιν Γουέλς με γάντια του μποξ κάνει sparring στο γυμναστήριο που του σώζει τη ζωή εδώ και πάνω από μια δεκαετία που περνά τουλάχιστον τον μισό χρόνο του στο Μαϊάμι.

Ο Ίρβιν Γουέλς στο Μουσείο Ιστορίας του Χάκνεϊ θυμάται τα άγρια, αλλά κι αγωνιστικά, χρόνια των 80s, όταν κι έζησε για λίγο στην -τότε σκοτεινή κι επικίνδυνη, σημερα πανάκριβη και hip- γειτονιά του ανατολικού Λονδίνου.

Ο ίρβιν Γουέλς, μαζί με εναν ραδιοφωνικό παρουσιαστή σε ένα στούντιο στο Δουβλίνο, στριμώχνεται στιγμιαία όταν ο host τον ρωτά αν αισθάνεται υπεύθυνος που στις τζάνκι μέρες του έσπρωξε κι άλλους ανθρώπους στην ηρωίνη.

Κι ακόμα, ο Ίρβιν Γουέλς στο dj booth διαλέγει μουσική για μεσήλικες ravers, πιο πριν μας εξηγεί γιατί δεν τον άγχωνε καθόλου η σύγκριση με τα ιερά τέρατα της λογοτεχνίας αφού οι μεγάλοι συγγραφείς δεν υπήρξαν ποτέ πραγματικοί ήρωές του, αργότερα αναλύει τις πολιτικές του θέσεις, θυμάται τις μέρες της έκρηξης του Trainspotting στην έπαυλη του μάνατζέρ του στο Λος Άντζελες και παρακολουθεί από την πρώτη σειρά μια ακόμα μεταφορά του magnum opus του στο θέατρο. 

ΟΚ όλα αυτά, όμως τι δουλειά έχει ο Ίρβιν Γουέλς να παραμιλάει ανάσκελα σε ένα στρώμα στο πάτωμα, σκεπασμένος με ένα σεντόνια και με μάσκα ύπνου στο πρόσωπο, ενώ είναι εμφανές ότι βρίσκεται σε μια κατάσταση, ας την πούμε υπερβατική;

Αυτό είναι το αφηγηματικό όχημα που διάλεξε ο βρετανός κινηματογραφιστής και συγγραφέας Paul Sng που υπογράφει το πορτρέτο του εμβληματικού συγγραφέα, το οποίο θα προβληθεί στο Διεθνές Φεστιβάλ Ντοκιμαντέρ της Θεσσαλονίκης. Έχοντας αποφασίσει ότι θα κάνουν το doc και με την κάμερα του Sng να τον ακολουθεί παντού, βρέθηκαν στο Τορόντο. Ένας από τους συνεργάτες τους στον Καναδά, που γύριζε ένα άλλο ντοκιμαντέρ για τα παραισθησιογόνα, τους μίλησε λοιπόν για κάποιες τοπικές κλινικές, στις οποίες μπορούσες να πάρεις ελεγχόμενες ποσότητες από ουσίες όπως κεταμίνη και DMT (παραισθησιογόνο που προκαλεί το ίδιο βάθος ψυχεδελικής εμπειρίας αλλά διαρκεί λιγότερο χρόνο σε σχέση με το LSD ή την ψιλοκυβίνη – γνωστό ήδη από τα 1960s όταν το αποκαλούσαν “businessman’s trip). 

Ένα λαμπάκι άναψε στο μυαλό του σκηνοθέτη, μου λέει από το Εδιμβούργο στην άλλη άκρη της οθόνης, λίγο πριν ετοιμάσει βαλίτσες για Θεσσαλονίκη: «Σκέφτηκα, ξέρω κάποιον που θα του άρεσε το DMT. Οπότε θα μπορούσα να τον ρωτήσω αν θέλει να το πάρει και να τον κινηματογραφήσουμε όσο τριπάρει. Κι ο Ίρβιν φυσικά ήταν πρόθυμος, δεν χρειάστηκε να τον πιέσουμε και ιδιαίτερα (γέλια). Επιστρέφοντας στο Εδιμβούργο, έπρεπε να βρούμε έναν τρόπο να αναπαραστήσουμε το “ταξίδι”, μετατρέποντάς το σε μια αφηγηματική “συσκευή” που θα απεικονίζει την αναστοχασμό που συνεπάγεται ένα φιλμ στο οποίο ο πρωταγωνιστής ανατέμνει τη ζωή και την καριέρα του. Εκείνη την εποχή διάβαζα την Έκθεση Ωμοτήτων (The Atrocity Exhibition) του Μπάλαρντ κι, επηρεασμένος, ήθελα να δημιουργήσω όχι απαραίτητα μια δυστοπική ατμόσφαιρα, αλλά μια αίσθηση έξω από την πραγματικότητα. Όχι κάτι που να μοιάζει αιθέριο σαν παράδεισος, αλλά ούτε και κάτι που να παραπέμπει σε κόλαση. Κι έτσι βρήκαμε, αυτήν την παλιά αποθήκη που ήταν κάποτε εργοστάσιο μπισκότων στο Λιθ, κοντά στο σημείο όπου μεγάλωσε ο Ίρβιν. Στους μεγάλους τοίχους της προβάλλαμε υλικό π.χ. από τις κινηματογραφικές μεταφορές των βιβλίων του, αλλά κι αρχειακό υλικό από τις διάφορες περιόδους που έχει ζήσει μεγαλώνοντας. Και τον κάναμε έναν “άνδρα με λευκό κοστούμι” (ιδέα που πήρα από την ομώνυμη ταινία του 1951 με τον Άλεκ Γκίνες) να περπατάει κυριολεκτικά μέσα στις αναμνήσεις του».

Η ιδέα, αν μη τι άλλο, ενδιαφέρουσα. Λειτουργεί ως αφηγηματική παρέκβαση, χωρίς να επισκιάζει το χάρισμα του Γουέλς που είναι και το ατού του φιλμ, αφού στα 67 του παραμένει κοφτερός, ατακαδόρος και, κυρίως, τόσο μα τόσο πηγαία κουλ. Ακόμα περισσότερο, το τέχνασμα λειτουργεί οπτικά. Είναι υπέροχες οι σκηνές μέσα στο εργοστάσιο, ειδικά όταν ακούγονται επιλεγμένα αποσπάσματα από τα βιβλία του Γουέλς που διαβάζουν επιφανείς φίλοι και fans του όπως ο Νικ Κέιβ, ο Στίβεν Γκράχαμ (του Adolescence), o Λίαμ Νίσον και οι ηθοποιοί Μαξίν Πικ και Ρουθ Νέγκα. 

Οι δυο τους, Ίρβιν Γουέλς και Paul Sng, γνωρίστηκαν με τους στερεοτυπικά ιδανικούς τρόπους που συνδέονται ανέκαθεν οι άνδρες. Μέσω της μουσικής και του ποδοσφαίρου. Συναντήθηκαν στα παρασκήνια μια συναυλίας των Primal Scream, τα πήγαν καλά κι ο Γουέλς προσκάλεσε τον σκηνοθέτη να δει με τους φίλους του το επόμενο ματς της αγαπημένης του Χιμπέρνιαν. Με έναν τρόπο «ξεπληρώνοντας» αυτό που του είχε συμβεί στο Λονδίνο, όταν τον είχαν «υιοθετήσει» οι fans της Γουέστ Χαμ που είναι η ομάδα που υποστηρίζει ο Paul Sng. Ο κύκλος, λοιπόν, έκλεισε αλλά η μεταξύ τους σχέση έμεινε. Στο μεταξύ, ο σκηνοθέτης είχε μπει στον κύκλο του συγγραφέα π.χ. γνωρίζοντας τους χαρακτήρες που είχαν αποτελέσει τη βάση για τους ήρωες της Κόλλας που τελικά έγινε το αγαπημένο του μυθιστόρημα από το έργο του Γουέλς. 

Και κάπου εκεί γεννήθηκε η ιδέα του ντοκιμαντέρ. Σε μια εποχή που το είδος έχει διαβρωθεί, με έναν καταιγισμό από documercials, στα οποία το υποκείμενο είναι ταυτόχρονα και παραγωγός έχοντας λόγο για το final cut, είναι αλήθεια ότι βλέπουμε περισσότερες αγιογραφίες από όσες χρειαζόμαστε. Στο Η Πραγματικότητα Δεν Είναι Αρκετή δεν υπάρχει αυτός ο κίνδυνος. Ο Γουέλς έχει τον δικό του τρόπο να διακωμωδεί και να ειρωέυεται το ότι αποτελεί πια «εθνικό θησαυρό».

Όμως, πώς μπόρεσε ο σκηνοθέτης να τραβήξει την γραμμή και να μην αντιμετωπίσει τον πρωταγωνιστή του ως φίλο, πόσο μάλλον ως ήρωα; «Αρκετά εύκολα, δεν μου ήταν και τόσο δύσκολο. Κάπου εδώ, ξέρεις, μπαίνει αυτή η κλασική συζήτηση με τον διαχωρισμό του καλλιτέχνη από το έργο του. Επιτρέπεται να απολαύσουμε κάτι από κάποιον που μπορεί να έχει απόψεις, τις οποίες βρίσκουμε απεχθείς έως απαίσιες; Είναι ένα ερώτημα με το οποίο πραγματικά δυσκολεύομαι. Δηλαδή, για παράδειγμα, λατρεύω τους Smiths που συνιστούν την πρώτη περίοδο του Morrissey. Μπορώ ακόμα να αγαπώ τον ίδιο τον Morrissey; Ίσως όχι και τόσο πια ως άνθρωπο. Θα ήθελα να τον συναντήσω και να του κάνω ορισμένες ερωτήσεις σχετικά με αυτά που έχει πει. Αλλά εξακολουθώ να αγαπώ τη μουσική του, και θα συνεχίσω να την ακούω. 

Με τον Ίρβιν, το πράγμα πάει ως εξής; Υπάρχει ο Ίρβιν που είναι φίλος μου, και μετά υπάρχει ο καλλιτέχνης Ίρβιν, του οποίου τη δουλειά θαυμάζω πραγματικά, χωρίς αυτό να σημαίνει ότι μου αρέσουν όλα όσα έχει κάνει. Στα γυρίσματα του doc, ναι, του κάναμε πολλές ερωτήσεις για το έργο του. Γενικά, όμως, μιλάμε για την πολιτική ή για ταινίες που μας αρέσουν, ή για μουσική, ή για τους κοινούς μας φίλους. Δεν ξέρω αν τον βλέπω σαν ήρωα. Είναι σίγουρα πηγή έμπνευσης, αλλά ως ηρωίδα βλέπω τη μητέρα μου για όλες τις θυσίες που έκανε για να με μεγαλώσει».

Για όσους το Trainspotting ήρθε κάποια στιγμή να μας αλλάξει κυριολεκτικά τη ζωή κι έκτοτε πορευόμαστε με τον Γουέλς «στις χαρές και στις λύπες μαζί», το ντοκιμαντέρ του Paul Sng μάλλον δεν αποκαλύπτει και πολλά νέα πράγματα σε επίπεδο πληροφορίας. Όμως, ο Γουέλς κουβαλώντας το φιλμ είναι απολαυστικός στον ρόλο του εαυτού του. Από την δυσπιστία-ελαφριά ειρωνεία με την οποία αντιμετωπίζει τους ανθρωπους της κλινικής με το DMT μέχρι τις απόψεις του για την ψυχοθεραπεία (με τις οποίες σίγουρα πολλοί-ές θα διαφωνήσετε) και την αναπολογητική ομολογία για το γεγονός ότι πια στέκεται στην κορυφή της κοινωνικής σκάλας («δεν είμαι middle-class, είμαι upper-class», διορθώνει κάπου έναν συνομιλητή του). 

Αλήθεια, τι έμαθε παραπάνω για τον Γουέλς ο Paul Sng κατά τη διάρκεια των γυρισμάτων; «Ήξερα ήδη ότι ως άνθρωπος, είναι πολύ γενναιόδωρος. Ήξερα ότι μπορεί να φαίνεται απαισιόδοξος, αλλά στην πραγματικότητα έχει απλά μια δόση κυνισμού. Αυτό που ανακάλυψα είναι πως πιστεύει βαθιά στην πνευματικότητα. Νόμιζα πώς είναι άθεος αλλά μέσω του DMT καταλάβαμε ότι πιστεύει σε κάτι άλλο, κάτι που είναι μεγαλύτερο από μας, ό,τι κι αν είναι αυτό. Κι αυτό με εξέπληξε επειδή πάντα τον έβλεπα ως πολύ ορθολογιστή και προσγειωμένο στην πραγματικότητα». 

Ο Γουέλς προκάλεσε ένα big bang με την εμφάνισή του στο λογοτεχνικό προσκήνιο πριν 30+ χρόνια. Έφτιαξε ένα καλούπι που προσπάθησαν πολλοί να αντιγράψουν (καταδικάζοντάς το να καταλήξει μπανάλ), ο ίδιος εξελίχθηκε σε ένα είδος -έστω αντισυμβατικού- λογοτεχνικού ροκ σταρ για τον οποίο όλες οι πόρτες ήταν πια ανοιχτές. Έγραψε πολλά σενάρια για την τηλεόραση και το σινεμά, η αναφορά του ονόματός του ή της υπογραφής του έγινε πολύτιμη, η κοινωνικοπολιτική άποψή του έγινε περιζήτητη και, μερικές φορές, σημείο αναφοράς. 

Όταν συμβαίνουν όλα αυτά, μοιραία υπάρχει και η άλλη όψη του νομίσματος. Η κριτική μεγαλώνει, όσο μεγαλώνει το κοινό οι αρχικοί πιστοί παραμονεύουν για στραβοπατήματα και προετοιμάζουν την αποκαθήλωση. Στην περίπτωση του Γουέλς, τα δύο βασικά επιχειρήματα κριτικής είναι: α) ότι πια είναι ένας «σοσιαλιστής της σαμπάνιας» και β) ότι γράφει συνέχεια το ίδιο βιβλίο, έχοντας ξεζουμίσει μέχρις εσχάτων τους ήρωες του Trainspotting σύμπαντος που μπαινοβγαίνουν στα βιβλία του…

«Δε νομίζω ότι έχει κάνει συμβιβασμούς με τους οποίους δεν θα μπορούσε να ζήσει. Δεν έχει ποτέ ξεπουληθεί. Γιατί ποτέ δεν έκανε πράγματα αποκλειστικά για τα χρήματα», είναι η πρώτη γραμμή υπεράσπισης του Paul Sng. «Σίγουρα, πάντως, δεν είναι “σοσιαλιστής της σαμπάνιας”, είναι απλά έντονα πολιτικοποιημένος. Νομίζω, επίσης, ότι είναι αρκετά αναρχικός γιατί δεν ακολουθεί πιστά καμία ιδεολογία που να του υποδεικνύει ακριβώς τι να σκεφτεται. Τώρα, αν επαναλαμβάνει τον εαυτό του, υποθέτω ότι όλοι οι καλλιτέχνες από ένα σημείο και μετά μπορούμε να κατηγορηθούμε γι’ αυτό. Νομίζω, επίσης, ότι αν αφήσεις τα μέσα ενημέρωσης να υπαγορεύσουν το είδος της δουλειάς που κάνεις, τότε δεν είσαι πραγματικά καλλιτέχνης, είσαι μαριονέτα. Πάντως, το επόμενο βιβλίο του, το οποίο δεν έχω διαβάσει ακόμα αλλά ξέρω ότι διαδραματίζεται στο Λας Βέγκας, θα είναι το πρώτο πράγμα που έχει γράψει εδώ και καιρό και δεν διαδραματίζεται στο σύμπαν του Trainspotting. Κι αυτό είναι ένα ρίσκο, όταν έχεις πίσω σου μια καριέρα με 5 ή 6 εξαιρετικά μυθιστορήματα που μπορούν να σταθούν σε οποιονδήποτε άλλο σύγχρονο συγγραφέα». 

Το όνομα της Μάργκαρετ Θάτσερ, φυσικά, αναφέρεται στο ντοκιμαντέρ. Ο Γουέλς υπήρξε «παιδί της εποχής της», οι ήρωες του ήταν άνθρωποι που βρέθηκαν στο στόχαστρο του σκληρού νεοφιλελευθερισμού της, οι αναγνώστες του ήταν η «χημική γενιά» που προσπάθησε να δραπετεύσει από την σκληρή πραγματικότητα που διαμόρφωσε η πολιτική της. 40 χρόνια μετά, έχοντας περάσει από χίλια κύματα, ο πιθανότερος επόμενος Πρωθυπουργός της Μεγάλης Βρετανίας είναι ο ακροδεξιός Νάιτζελ Φάρατζ. Η τελευταία ερώτηση προς τον Paul Sng είναι:

Δε θα έπρεπε να τα έχουμε καταφέρει καλύτερα; Αυτό δεν ήλπιζαν πάντα οι ήρωες του Γουέλς;
Ναι, θα έπρεπε. Αλλά εκεί καταλήγουμε όταν η συγκέντρωση της εξουσίας του Ηνωμένου Βασιλείου, βρίσκεται εξ ολοκλήρου στο Λονδίνο, στο Γουέστμινστερ. Δε νομίζω ότι στις μητροπολιτικές περιοχές όπου υπάρχει στην πράξη πολυπολιτισμικότητα, θα ψηφίσουν τον Νάιτζελ Φάρατζ. Αλλά, θα το κάνουν σε περιοχές του Ηνωμένου Βασιλείου που έχουν παραμεληθεί και αποβιομηχανοποιηθεί, εκεί που δεν υπάρχει δουλειά. Αυτοί οι άνθρωποι είναι δικαιολογημένα θυμωμένοι. Είναι οι άνθρωποι της εργατικής τάξης και δεν είναι ρατσιστές ή φασίστες όπως παρουσιάζονται, αλλά εύκολη λεία όταν παρουσιάζεται κάποιος σαν τον Φάρατζ που είναι ένας αχυράνθρωπος, ο οποίος εκπροσωπεί τα συμφέροντα της ελίτ που προκάλεσε το Brexit. Κατά την άποψή μου, δεν είναι θεωρία συνωμοσίας ότι το σχέδιό τους είναι να καταστρέψουν το Ηνωμένο Βασίλειο και στη συνέχεια να αγοράσουν όλη αυτή την περιουσία ως πολύ φθηνότερη. Συμβαίνει λοιπόν το παράδοξο αυτοί οι άνθρωποι να βλέπουν τον Φάρατζ ως ένα είδος απλού ανθρώπου που δεν προέρχεται από το σύστημα, όπως βλέπουν και τον Τραμπ. Κατι αδιανόητο αφού και οι δύο τους είναι όσο περισσότερο συστημικοί γίνεται.

Όμως όσο περισσότερο λες στους ανθρώπους ότι είναι ηλίθιοι ή ότι αυτό που πιστεύουν είναι λάθος, τόσο τους εξοργίζεις. Θέλω να πω, η πολιτική είναι τόσο διεφθαρμένη που ήταν απλώς θέμα χρόνου να εμφανιστεί κάποιος που δεν ήταν σε από από τα κυρίαρχα πολιτικά κόμματα και θα αξιοποιούσε αυτήν την αποστέρηση πολιτικών δικαιωμάτων, αυτήν την δυσαρέσκεια. Και είναι τραγικό το γεγονός ότι οδηγούμαστε ολοταχώς προς τον πρώτο απροκάλυπτα φασίστα πρωθυπουργό.

Και η  Θάτσερ ήταν απαίσια, και όσοι την ακολούθησαν π.χ. ο Τόνι Μπλερ του οποίου καθόλου δεν είμαι θαυμαστής. Είχαν όμως μια ιδεολογία, πίστευαν σε κάτι που ακόμα κι αν ήταν λανθασμένο, μας έδινε κάτι για να είμαστε απέναντι. Σήμερα δεν ξέρω τι αντιπροσωπεύει ο Κιρ Στάρμερ. Δεν ξέρω τι αντιπροσώπευαν ο Μπόρις Τζόνσον ή ο Ρίσι Σούνακ. Εκτός από το να γεμίζουν τις τσέπες του 1%. Έτσι κατέληξε η απογοήτευση κυρίαρχη πολιτική τάση.