ΚΑΙ ΤΙ ΚΑΤΑΛΑΒΑΜΕ, ΔΗΛΑΔΗ, ΠΟΥ ΜΑΘΑΜΕ ΠΟΙΟΣ ΕΙΝΑΙ Ο BANKSY;

«Στα τέλη του 2022, ένα ασθενοφόρο σταμάτησε σε μια βομβαρδισμένη πολυκατοικία ενός χωριού έξω από το Κίεβο. Τρία άτομα εμφανίστηκαν. Το ένα φορούσε γκρι φούτερ με κουκούλα, το άλλο καπέλο του μπέιζμπολ. ​​Και οι δύο είχαν μάσκες που κάλυπταν τα πρόσωπά τους.

Ο τρίτος ήταν πιο εύκολα αναγνωρίσιμος: Δεν φορούσε μάσκα και, όπως δήλωσαν αυτόπτες μάρτυρες, είχε μόνο ένα χέρι και δύο προσθετικά πόδια.

Οι μασκοφόροι άνδρες κουβαλούσαν χάρτινα στένσιλ, έβγαλαν κουτιά με σπρέι και άρχισαν να δουλεύουν. Μια αλλόκοτη εικόνα σχηματίστηκε σε λίγα λεπτά: ένας γενειοφόρος άνδρας σε μια μπανιέρα, να τρίβει την πλάτη του ανάμεσα στα συντρίμμια.

Ο δημιουργός της ήταν ο Banksy…»

Αυτές είναι οι πρώτες 100 λέξεις της μεγάλης έρευνας του Reuters που δημοσιεύθηκε την Παρασκευή 13 Μαρτίου και με τον πιο εμπεριστατωμένο, και πλέον πειστικό ως τώρα, τρόπο αποκαλύπτει το όνομα πίσω από τον πιο αινιγματικό καλλιτέχνη του 21ου αιώνα. Μια ιστορία, η ανωνυμία του Banksy, που συνιστά ένα (κοινό;) μυστικό, το οποίο εδώ και πάνω από δυο δεκαετίες λουφάζει στο σημείο που τέμνονται ο χώρος της υψηλής τέχνης με το street art και η ποπ κουλτούρα με τη λαϊκή φαντασία. Κάτι που σημαίνει ότι η αληθινή ταυτότητα του Banksy, με αποδείξεις και ονόματα, ήταν κι ένα ιερό δημοσιογραφικό δισκοπότηρο – αντικείμενο αρκετών ρεπορτάζ ανά τα χρόνια. 

Ε, λοιπόν, το Reuters τα κατάφερε. Μας είπε και ποιος είναι, μας έδειξε και πως μοιάζει – για την ακρίβεια τα απέδειξε αμφότερα. Πριν συζητήσουμε πόση σημασία έχει τελικά αυτό το exposé, ας δούμε πώς το έκαναν…

Αφορμή στάθηκε το έργο στο ουκρανικό χωριό Χορένκα. Από εκεί ξεκίνησε μια έρευνα που κράτησε πάνω από τρία χρόνια με την Ουκρανία, το Μπρίστολ και τη Νέα Υόρκη να είναι τα σημεία-κλειδιά της. Το ρεπορτάζ, που έχει τρεις δημοσιογραφικές υπογραφές, άρχισε με αποστολή στην Χορένκα. Ένας ρεπόρτερ μίλησε με ντόπιους και τους έδειξε, κανονικά σαν ντετέκτιβ, φωτογραφίες από πρόσωπα που στο παρελθόν έχει υποτεθεί ότι είναι ο Banksy. Μια γυναίκα αναγνώρισε τον έναν από τους δύο μασκοφόρους, τους είχε φτιάξει καφέ άλλωστε. Ήταν ο Ρόμπερτ Ντελ Νάια, ο διάσημος frontman των Massive Attack. (Το άλλο πρόσωπο, με τα προσθετικά μέλη, ήταν προφανώς πιο εύκολο να αναγνωριστεί: πρόκειται για τον φωτορεπόρτερ Τζάιλς Ντούλι, ο οποίος έχασε τα άκρα του στο Αφγανιστάν το 2011, έχει πολυετείες δεσμούς με τον Banksy και πάνω στις δικές του φωτογραφίες στήνουν οι Massive Attack τα περίφημα visuals των συναυλιών τους.)

Ας μείνουμε λίγο στον Ντελ Νάια. Εδώ και πολλά χρόνια θεωρείται ο επικρατέστερος να κρύβεται πίσω από την υπογραφή Banksy. Ενδείξεις: ως 3D υπήρξε θρυλικός γκραφιτάς στο Μπρίστολ των 80s με την ομάδα Wild Bunch, μάλιστα ο Banksy (όποιος κι αν είναι) τον έχει αναφέρει ως βασική επιρροή του, ως τον «καλλιτέχνη που θαύμαζε μεγαλώνοντας» // έχει διαπιστωθεί σε βάθος χρόνου στα μέρη που εμφανίζονταν έργα του Banksy να έχει βρεθεί την ίδια περίοδο ο Ντελ Νάια για συναυλίες // το πολιτικό αποτύπωμα των έργων του Banksy -αντιπολεμικό, αντικαταναλωτικό, φιλομεταναστευτικό- κινείται ακριβώς στο ίδιο μήκος κύματος με τις απόψεις του Ντελ Νάια // η «αποκάλυψη» του Goldie σε ένα podcast το 2017, όταν ο βετεράνος της βρετανικής drum ‘n’ bass σκηνής, μάλλον κατά λάθος, αποκάλυψε ότι τον Banksy τον λένε «Ρομπ».

Αλλά «Ρομπ» δε σημαίνει απαραίτητα «Ρόμπερτ», έτσι δεν είναι; Ακόμα κι αν το ρεπορτάζ του Reuters επιβεβαιώνει ότι εκείνες τις μέρες του 2022 ο Ρόμπερτ Ντελ Νάια βρισκόταν σε ουκρανικό έδαφος. 

«Ρομπ» μπορεί να σημαίνει και «Ρόμπιν», όπως Ρόμπιν Κάνιγχαμ. Αυτό ήταν το πρόσωπο στο οποίο είχε καταλήξει αντίστοιχη έρευνα της Daily Mail πίσω στο 2008. Βασίστηκε σε μια φωτογραφία που είχε δημοσιευθεί το 2004 στην Evening Standard με τίτλο “Banksy Unmasked” χωρίς όμως να τον κατονομάζει. Τέσσερα χρόνια αργότερα η Mail τον ταυτοποίησε μέσω ανώνυμων πηγών, δημοσίευσε το όνομα αλλά δεν τραυμάτισε και τόσο τον μύθο του Banksy. Ίσως γιατί τότε το μιντιακό τοπίο ήταν διαφορετικό, δεν υπήρχε ακόμα ο πολλαπλασιαστής των σόσιαλ μίντια και των ψηφιακών μέσων. 

Στον Ρόμπιν Κάνινγχαμ, όμως κατέληξε και το Reuters. Γυρίζοντας πίσω στη Νέα Υόρκη του 2000 και αξιοποιώντας αστυνομικά αρχεία, σύμφωνα με τα οποία ο Banksy είχε συλληφθεί για «δημιουργικό» βανδαλισμό ενός billboard που διαφήμιζε τον σχεδιαστή Marc Jacobs. Οι αρχές επενέβησαν, επειδή η ζημιά ήταν πάνω από 1500 δολάρια τον φόρτωσαν με κακούργημα, του αποδόθηκε μάλιστα και συνήγορος υπεράσπισης από το δημόσιο. Για να αφεθεί προσωρινά ελεύθερος έπρεπε να παραδώσει το διαβατήριό του, τελικά τη γλίτωσε όντως φθηνά με ένα πρόστιμο 310 δολαρίων, στα ντοκουμέντα όμως διασώθηκε ένα σημείωμα ομολογίας προς τις αρχές.

Ναι, το όνομα και η υπογραφή είναι ΡΟΜΠΙΝ ΚΑΝΙΓΧΑΜ. 

Ήταν όμως ο Ρόμπιν Κάνινγχαμ και ο άνθρωπος δίπλα στον Ντελ Νάια στο ουκρανικό χωριό; Ακολουθώντας μια σειρά από leads και προφανώς το τραγούδι από κάποια πουλάκια που κελάηδησαν, οι ρεπόρτερ του Reuters κατάλαβαν ότι μετά τις αποκαλύψεις του 2008, ο Κάνιγχαμ είχε αλλάξει νόμιμα το όνομά του. Πλέον λεγόταν Ντέιβιντ Τζόουνς, ένα απολύτως κοινό ονοματεπώνυμο (υπάρχουν πάνω από 6000 τέτοιοι στη Μεγάλη Βρετανία), αλλά επειδή, ΟΚ για τον Banksy μιλάμε, Ντέιβιντ Τζόουνς είναι και το όνομα με το οποίο έπεσε στη γη ο Ντέιβιντ Μπόουι. Λείπει κάτι; Ναι, οι ουκρανικες αρχές επιβεβαίωσαν στους ρεπόρτερ ότι ο Ντέιβιντ Τζόουνς έφυγε από την Ουκρανία στις 2 Νοεμβρίου του 2022, την ίδια μέρα με τον Ντελ Νάια. 

Case closed. O Banksy είναι ο Ντέιβιντ Τζόουνς. Δηλαδή, ο Banksy είναι ο Ρόμπιν Κάνιγχαμ, επίσης από το Μπρίστολ, 53 ετών σήμερα. 

 

Από την πλευρά του Banksy, τόσο ο δικηγόρος όσο και η εταιρεία που διαχειρίζεται το όνομα και το έργο του (Pest Control Office) ούτε επιβεβαίωσαν αλλά ούτε και διέψευσαν το ρεπορτάζ. Τα media όλου του κόσμου το αναπαρήγαγαν, η φωτογραφία του Κάνιγχαμ aka Βanksy υπάρχει πια παντού. Ένας μύθος της εποχής μας διλάυθηκε ή ένα μυστήριο διελευκάνθηκε, όπως το πάρει κανείς. 

Τώρα βέβαια που η είδηση σιγά σιγά μπαγιατεύει, ίσως αναρωτηθήκατε κι εσείς…

…Και τι καταλάβαμε, δηλαδή, που μάθαμε ποιος είναι ο Banksy; 

Είναι τόσο σημαντικό για να κατανοήσουμε το έργο του να ξέρουμε το όνομα και τη φάτσα του; Είναι αστείο και μόνο να το συζητάμε, δε μιλάμε για κάποιον πρωτοεμφανιζόμενο – αφήστε που το όνομά, όπως εξηγήσαμε παραπάνω, ήταν περίπου κοινό μυστικό. Αντίθετα έχει περισσότερο ζουμί το ερώτημα αν ένα ρεπορτάζ 8000 λέξεων, σαν κι αυτό του Reuters, με μόνο σκοπό το σπάσιμο της ανωνυμίας, είναι στην πραγματικότητα παραβιαστικό, μιας και στερεί από τον καλλιτέχνη το βασικό όπλο με το οποίο εδώ και 25 χρόνια έχει κατορθώσει «να χλευάζει το καλλιτεχνικό κατεστημένο, να λέει την αλήθεια στην εξουσία και να γίνει εθνικός θησαυρός», όπως έγραψε ο Guardian. 

Δύσκολο να πεις, ανάλογο debate είχαμε ζήσει και πριν μια δεκαετία με τον ιταλό δημοσιογράφο που είχε φτάσει να ξεψαχνίσει τα οικονομικά αρχεία της Έλενα Φερράντε για να αποκαλύψει την πραγματική ταυτότητα της ιταλίδας best-selling συγγραφέα. Από τη μία, η δημοσιογραφική αρχή λέει ότι δεν υπάρχει κάτι που απαγορεύεται να ψάξουμε. Κι από την άλλη, ποιο είναι ακριβώς αυτό το δημόσιο συμφέρον που υπηρετεί η αποκάλυψη της ταυτότητας του Banksy; 

Το Reuters έχει πλήρη συναίσθηση ότι πατινάρει στον πάγο της δεοντολογίας. Γι΄ αυτό πριν ξεδιπλώσει το ρεπορτάζ προσπαθεί να το δικαιολογήσει, να το απαλλάξει από τον σκανδαλοθηρικό μανδύα του. Απαντώντας στο σχόλιο του Μαρκ Στίβενς, δικηγόρου του βρετανού καλλιτέχνη, ότι οι «οι αποκαλύψεις παραβιάζουν την ιδιωτικότητά του, αναμειγνύονται ως μη όφειλαν με την τέχνη του κι, επιπλέον, τον βάζουν σε κίνδυνο», προσπαθεί να χτίσει το επιχείρημα περί ευρύτερου ενδιαφέροντος. Είναι άλλωστε αρχή τους «οι άνθρωποι και οι θεσμοί που διαμορφώνουν τον κοινωνικό και πολιτικό λόγο να υπόκεινται σε έλεγχο, λογοδοσία και, μερικές φορές, σε αποκάλυψη (unmasking)». 

Χρησιμοποιώντας πολλαπλές πηγές από τον κόσμο της σύγχρονης τέχνης σκιαγραφεί την «οικονομία του Banksy». Μιλάει για τα 250 εκατομμύρια που ξοδεύονται στη δευτερογενή αγορά για τα έργα του, για το πώς η πλευρά του καλλιτέχνη κωλυσιεργεί στο να επιβεβαιώσει την αυθεντικότητά τους (συγκρατώντας τις τιμές), για μυστικές δημοπρασίες, για εκείνους που βγάζουν λεφτά πουλώντας everything around Banksy (σαν τον πρώην μάνατζέρ του, Στιβ Λαζαρίδη, που δημοπράτησε 15 burner κινητά που χρησιμοποιούσε για να του μιλάει αποκομίζοντας σχεδόν 16 χιλιάδες δολαρία!). 

Αλλά, πού ακριβώς είναι το νέο εδώ; Ότι ο Banksy πουλάει; Ότι έχει εξελιχθεί σε brand που ακόμα κι επιτήδειοι προσπαθούν να αρμέξουν; Ότι ο ίδιος ο καλλιτέχνης είναι προφανώς εκατομμυριούχος; No shit Sherlock! Ο ίδιος άλλωστε ο καλλιτέχνης, στις κατά καιρούς συνεντεύξεις του, έχει υπάρξει αφοπλιστικά κυνικός πάνω στο ζήτημα. Από συνέντευξή του στο Time Out το 2010: «Λέω στον εαυτό μου ότι χρησιμοποιώ την τέχνη για να προωθήσω τη διαμαρτυρία, αλλά ίσως απλώς χρησιμοποιώ τη διαμαρτυρία για να προωθήσω την τέχνη μου. Δηλώνω αθώος στην κατηγορία ότι ξεπουλήθηκα. Αλλά το δηλώνω από ένα μεγαλύτερο σπίτι από αυτό που ζούσα παλιά». 

Στο ρεπορτάζ φιλοξενούνται, επίσης, και οι απόψεις ενός άλλου βρετανού street artist που υποστηρίζει ότι Banksy λόγω της ανώνυμης διασημότητάς του είναι υπεράνω του Νόμου, «ότι ισχύει για εμάς, δεν ισχύει για εκείνον». Σύμφωνα με τους υπογράφοντες το άρθρο, αυτό φαίνεται κι από ένα πρόσφατο παράδειγμα: Στις 7 Σεπτεμβρίου, ο Banksy σχεδίασε στον εξωτερικό τοίχο των Βασιλικών Δικαστηρίων του Λονδίνου, ενός ιστορικά προστατευόμενου κτιρίου, έναν δικαστή με περούκα και ρόμπα να χτυπάει έναν άοπλο διαδηλωτή με ένα σφυρί. Δύο μήνες νωρίτερα, η βρετανική κυβέρνηση είχε χαρακτηρίσει την φιλοπαλαιστινιακή ομάδα Palestine Action ως τρομοκρατική οργάνωση. Την ημέρα πριν από την εμφάνιση του πίνακα, περίπου 900 άτομα συνελήφθησαν σε διαμαρτυρίες κατά της απαγόρευσης.

Σαν να υπάρχει κάτι εδώ. Το καχύποπτο/συνωμοσιολογικό ένζυμό μου, φαντάζομαι και το δικό σας, γαργαλιέται να συμπεράνει ότι το «πρόβλημα» του ρεπορτάζ δεν ειναι τα ίσα δικαιώματα των βρετανών γκραφιτάδων στον βανδαλισμό, αλλά το μήνυμα κάποιων έργων. Μήπως τελικά αυτό το πολυδιαφημισμένο δημοσιογραφικό exposé δεν είναι παρά ένα hatchet job που σκοπό έχει, ΟΚ μεταξύ άλλων, τη δολοφονία του καλλιτεχνικού χαρακτήρα του Banksy και μάλιστα από ένα μέσο που έχει δεχθεί αρκετή κριτική για τα διπλα στάνταρ με τα οποία έχει καλύψει τη Μέση Ανατολή, και ειδικότερα τη Γάζα, τα τελευταία χρόνια; 

Μια λίστα με το φιλανθρωπικό/ακτιβιστικό έργο του Banksy που συμπεριλαμβάνεται στο ρεπορτάζ με επαναφέρει στην τάξη. Συνεργασία με την Greenpeace για τους κινδυνους της αποψίλωσης των δασών, διάθεση εσόδων από εκθέσεις σε νεανικές καλλιτεχνικές ομάδες από τη Δυτική Όχθη ως το Μπρίστολ, υποστήριξη φυλακισμένων ακτιβιστών στη Ρωσία, δημοπράτηση έργων για την στήριξη νοσοκομείων, βοήθεια σε ΜΚΟ που στηρίζουν πρόσφυγες, χρηματοδότηση κι εξοπλισμός ενός πρώην γαλλικού πολεμικού πλοίου για να λειτουργήσει ως σκάφος διάσωσης μεταναστών στη Μεσόγειο. Αυτές είναι μόνο μερικές από τις δράσεις του κατά καιρούς που αποδεικνύουν, αν μη τι άλλο, συνεπή χρήση των χρημάτων και της δύναμης που απέκτησε στην πορεία. 

Στο τέλος της ημέρας, πέρα από δίκες προθέσεων, η αποκάλυψη της ταυτότητας του Banksy ίσως λέει και κάτι για την σχέση της εποχής μας με τη δόξα και το μυστήριο. Εικάζω ότι οι πραγματικοί και διαχρονικοί fans αφενός μεν δεν θα ήθελαν να ξέρουν, αφετέρου δε δεν θα αλλάξει και τίποτα τώρα που ξέρουν. Για τους υπόλοιπους είναι απλά ένα ακόμα reelακι στον καταιγισμό της καθημερινής πληροφορίας που μάλλον ξεχάσουν γρήγορα, αλλά ίσως για λίγο τους ικανοποιήσει το ταπεινό ένστικτο να φέρουν έναν σύγχρονο μύθο στα μέτρα τους, να καθησυχαστούν ότι είναι κι αυτός ένας λίγο παχουλούλης μεσήλικας που μπορείς, γιατί όχι, ακόμα και να κοροϊδέψεις. Την επόμενη φορά που ακούσουν το όνομα Banksy, μπορεί να είναι αυτός ο πρώτος συνειρμός. Και, ηθελημένα ή άθελα, αυτό είναι το κακό που κάνει «η μεγάλη αποκάλυψη» του Reuters: εκμηδενιζει την απόσταση ανάμεσα στο έργο και τον δημιουργό.

«Κανείς ποτέ δεν με άκουγε, μέχρι που δεν ήξεραν ποιος είμαι».
Banksy, Wall and Piece, 2005.