Γιατί η κυβέρνηση είπε “όχι” στο ισπανικό μοντέλο; Ο αντίλογος και το “κλειδί” του ΦΠΑ

Στο προσκήνιο της όλης συζήτησης γύρω από τη διαχείριση της ενεργειακής κρίσης και των αυξημένων τιμών στα καύσιμα μπαίνουν εμφατικά τρεις παράμετροι που συνδέονται με την επιλογή για πρόκριση των “pass” ως μοντέλο στήριξης αντί των μειώσεων φόρων.

Αναπόφευκτα, η συζήτηση αυτή γίνεται πιο έντονη καθώς άλλα κράτη μέλη, όπως η Ισπανία, μείωσαν τον ΕΦΚ, επιλέγοντας αυτόν τον τρόπο για να “μεζέψουν” ακρίβεια και πληθωρισμό.

Βέβαια, κράτη μέλη όπως η Κύπρος έχει μειωμένο ΕΦΚ καυσίμων έχοντας βέβαια και τα δικά της ειδικά χαρακτηριστικά (μεταφορικό κόστος, γειτνίαση με Κατεχόμενα όπου εύκολα καταφεύγουν πολλοί κτλ).

Το ελληνικό μοντέλο

Η ελληνική κυβέρνηση, ωστόσο, σταθερά είναι σε μια διαφορετική στρατηγική, απορρίπτοντας το λεγόμενο «ισπανικό μοντέλο» των οριζόντιων μειώσεων φόρων και δίνοντας έμφαση σε στοχευμένες παρεμβάσεις.

Η «άρνηση» στο ισπανικό μοντέλο και οι τρεις παράμετροι

Η βασική φιλοσοφία της κυβερνητικής πολιτικής εστιάζει στην παροχή στοχευμένων επιδοτήσεων αντί για γενικευμένες φορολογικές ελαφρύνσεις.

Οι τέσσερις παράμετροι

Τέσσερις παράμετροι την οδηγούν, ως φαίνεται, σε αυτήν την επιλογή.

Η πρώτη έχει να κάνει με το ότι μέσα από υψηλούς έμμεσους φόρους “κλειδώνει” υψηλά πλεονάσματα, που μετά, κατά το δοκούν και με βάση πολιτικά προτάγματα, αποφασίζει πού, σε τι βαθμό και σε ποιους θα διανείμει.

Η δεύτερη έχει να κάνει με το ότι με τον “γεμάτο κουμπαρά” καταφέρνει να έχει περιθώρια για μειώσεις χρέους, που αποτελούν πρόταγμα αυτήν τη στιγμή. Χαρακτηριστική η αναφορά του Πρωθυπουργού Κ. Μητσοτάκη στο κυριακάτικο μήνυμά του στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης. “Γι’ αυτό και προχωράμε στην πρόωρη εξόφληση των δόσεων από το δάνειο των 52,9 δισ. ευρώ που είχε λάβει η χώρα το 2010 από τις χώρες της Ευρωζώνης. Τον προσεχή Ιούνιο θα καταβληθούν επιπλέον 7 δισ. ευρώ από τα 26,3 δισ. που απομένουν, ενώ οι υπόλοιπες δόσεις θα καλυφθούν με περίπου 5 δισ. ευρώ ετησίως τα επόμενα τέσσερα χρόνια. Έτσι, το χρέος μειώνεται όχι μόνο ως ποσοστό του ΑΕΠ, αλλά και σε απόλυτα νούμερα: από τα 364,95 δισ. το 2024, πέσαμε στα 362,8 δισ. στο τέλος του 2025” σημείωσε ο κ. Μητσοτάκης.

Η τρίτη παράμετρος έχει να κάνει με το ότι μια πιθανή, προσωρινή, λόγω της συγκυρίας, μείωση φόρων σε μια περίοδο, ουσιαστικά προεκλογική, θα έφερνε την κυβέρνηση σε δύσκολη θέση, όταν θα καλείτο να επαναφέρει τους αυξημένους συντελεστές. Πώς θα το δικαιολογούσε, άραγε, σε ένα ακροατήριο, που έχει “αναμονές” αλλά και  μεγάλη πίεση από την ακρίβεια και βέβαια εν όψει εκλογών;

Σημειώνεται ότι όπως τόνισε χθες η πολιτική ηγεσία του υπ. Οικονομικών,   ο πολιτικός προγραμματισμός της για νέες ανακοινώσεις για παροχές για το 2027, που θα γίνουν στη ΔΕΘ, δεν ανατρέπεται. Με βάση τον κ. Πιερρακάκη, οι εξαγγελίες για τα “pass” δεν επηρεάζουν το “το καλάθι της ΔΕΘ” καθώς χρηματοδοτούνται είτε από την υπεραπόδοση της οικονομίας, είτε από τα αντισταθμιστικά μέτρα αύξηση της φορολογίας στα κέρδη σε διαδικτυακά καζίνο.

Η τέταρτη παράμετρος έχει να κάνει με μια απόφαση για διατήρηση της εικόνας του “καλού μαθητή” της ΕΕ, που έρχεται για να καλύψει τα ιστορικά τραύματα των μνημονίων, θέλοντας να σεβαστεί τους κανόνες. Άλλωστε η χώρα παγίως δεν επιδιώκει να αποτελέσει “πιονέρο” εθνικών πολιτικών, όπως παγίως κάνουν άλλα κράτη μέλη πιο ισχυρά. Αναμένει έτσι τη ρήτρα ευελιξίας ώστε να κινηθεί ανάλογα εάν κορυφωθεί η κρίση.

Όπως, χαρακτηριστικά, τόνισε, χθες, ο Κ. Πιερρακάκης “σε ένα τέτοιο διεθνές περιβάλλον αστάθειας, το ζητούμενο για την Ελλάδα, είναι η σταθερότητα.Η αξιοπιστία.Η δημοσιονομική σοβαρότητα.” Και συμπλήρωσε σε σχέση με τους δημοσιονομικούς κανόνες που πρέπει να τηρηθούν. “Είμαστε στο έτος 2026. Το έτος 2026 είναι ο δημοσιονομικός χώρος που πρώτος αφορούσε όσα είπε ο Πρωθυπουργός πέρσι στη ΔΕΘ. Η αλήθεια είναι ότι η οικονομία τα πηγαίνει, αυτή είναι η αίσθησή μας από την αρχή της χρονιάς, καλύτερα από ό,τι περιμέναμε, όπως συνέβη και πέρσι. Άρα ένα κομμάτι χρηματοδοτείται από εκεί, από την υπεραπόδοση της οικονομίας” τόνισε.

“Να προσθέσω βέβαια εδώ ότι εμάς μας κυβερνά, πέρα από τον κλασικό τρόπο που κάναμε παλιά ισολογισμό, και ο νέος κανόνας δαπανών της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Δηλαδή μοιραία με τον κ. Πετραλιά, όταν κάνουμε αυτές τις ασκήσεις, κοιτάζουμε από τη μία την πορεία εσόδων-εξόδων του προϋπολογισμού, από την άλλη κοιτάζουμε τον κανόνα δαπανών που συμφωνούμε. Αυτές είναι και όλες οι διαστάσεις που είχαν παλιότερα να κάνουν με ρήτρες διαφυγής, π.χ. για την άμυνα ή άλλα πράγματα. Αφορούν τον νέο δημοσιονομικό κανόνα της Ευρωπαϊκής Ένωσης, που είναι πολύ πιο σφιχτός” συμπλήρωσε ο κ. Πιερρακάκης.

Δαπάνες

Να σημειωθεί ότι “χώρο” για μέτρα έχει δώσει ένα “μάζεμα” δαπανών στον προϋπολογισμό του 2025. “Θεωρούμε ότι αυτό, αυτά τα μέτρα μπορούμε να τα κάνουμε με ασφάλεια, να μην χτυπήσει ο δείκτης δαπανών, όπως έχουμε δει την εκτέλεση, όπως έκλεισε το ‘25, τα έχουμε συζητήσει. Και βλέπετε και εσείς τα δελτία εκτέλεσης που βγάζουμε, φαίνεται ότι μπορούμε να πάρουμε αυτά τα μέτρα με καθαρό κόστος 200-250 εκατ. ευρώ αν βγάλουμε τη φορολόγηση των παιχνιδιών, χωρίς να χτυπήσει αυτή τη στιγμή δημοσιονομικά ο στόχος δαπανών” τόνισε ο κ. Πιερρακάκης, κατά την παρουσίαση των μέτρων τη Δευτέρα.

Με βάση, δε, πληροφορίες μέσα από τη μείωση των δαπανών υπήρξε χώρος της τάξης των 200 -250 εκατ. ευρώ, ενώ βέβαια το όλο πλέγμα δράσεων συζητήθηκε και σε  τηλεδιάσκεψη που έγινε με τους Ευρωπαίους τεχνοκράτες την προηγούμενη εβδομάδα, στο πλαίσιο της Μεταπρογραμματικής Εποπτείας.

Η επιλογή

Έτσι, η κυβέρνηση επέλεξε τις επιδοτήσεις, όπως παγίως, κάνει τα τελευταία χρόνια, λέγοντας ότι ουσιαστικά είναι στοχευμένες και υπαραναπληρώνουν τις όποιες προτάσεις μειώσεις του ΕΦΚ.

Έτσι, στην περίπτωση του diesel κίνησης, υποστηρίζεται ότι η επιδότηση στην αντλία επιτυγχάνει ουσιαστικά το ίδιο αποτέλεσμα με μια μείωση φόρου, αλλά με μεγαλύτερη ευελιξία, καθώς μπορεί να προσαρμόζεται ταχύτερα στις διακυμάνσεις των διεθνών τιμών. Παράλληλα, επισημαίνεται ότι ο Ειδικός Φόρος Κατανάλωσης (ΕΦΚ) βρίσκεται ήδη κοντά στο κατώτατο όριο που επιτρέπει η Ευρωπαϊκή Ένωση.

Όσον αφορά τη βενζίνη, η κυβέρνηση τονίζει ότι μια οριζόντια μείωση φόρων θα είχε υψηλότερο δημοσιονομικό κόστος και χαμηλότερη στόχευση, αφού θα ωφελούσε όχι μόνο τα ευάλωτα νοικοκυριά, αλλά και υψηλότερα εισοδήματα ή ακόμη και τουρίστες. Αντίθετα, εργαλεία όπως το Fuel Pass κατευθύνουν τους διαθέσιμους πόρους σε συγκεκριμένες κοινωνικές ομάδες, με σαφώς μικρότερο κόστος για τον κρατικό προϋπολογισμό.

Με βάση, συγκεκριμένα, τα όσα είπε ο υπουργός Οικονομικών Κυριάκος Πιερρακάκης η κυβέρνηση δίνει επιδότηση 36 λεπτά με 43 λεπτά όπως για τη νησιωτικότητα, την ώρα που η Ισπανία δίνει 30 λεπτά. “Και εμείς αυτά τα στοχεύουμε σε εκείνους που τα έχουν περισσότερο ανάγκη. Όχι οριζοντίως, διότι αν ήταν οριζοντίως θα πήγαινε στο σύνολο του πληθυσμού δηλαδή και σε εκείνους που έχουν μεγαλύτερα εισοδήματα και στους τουρίστες ενδεχομένως. Άρα κάνουμε κάτι στοχευμένο, το οποίο νομίζω ότι θα έχει πολύ μεγάλη διαφορά” τόνισε ο κ. Πιερρακάκης.

Αντίλογος για την Ισπανία

“Κρατήστε επίσης ότι η Ισπανία ανακοίνωσε μέτρα, 5 δισ. ευρώ, εκ των οποίων το 1,16 δισ. αφορά τα καύσιμα. Τα υπόλοιπα συμπεριλαμβάνουν και μια σειρά από επενδύσεις σε υποδομές, στα δίκτυα κτλ., τα οποία τα κάνουμε κι εμείς. Απλώς δεν τα συμπεριλαμβάνουμε σε αυτή την ανακοίνωση. Είναι κομμάτι της ευρύτερης στρατηγικής μας, από τα ευρωπαϊκά κονδύλια, από το Πρόγραμμα Δημοσίων Επενδύσεων κτλ.” τόνισε ο υπουργός.

”Ένα κομμάτι έχει να κάνει με τα μέτρα τα αντισταθμιστικά που ανακοινώσαμε σήμερα. Και επίσης για να προλάβω την κριτική κάποιων που λένε «έχετε περισσότερα έσοδα έτσι κι αλλιώς από την αύξηση των τιμών, από το ΦΠΑ». Λοιπόν, πάμε να δούμε λίγο. Πείτε αύξηση του ντίζελ από το 1,56 στο 2,06. Ποια είναι τα έξτρα έσοδα που προκύπτουν από το ΦΠΑ εκεί; Είναι 10 λεπτά. Εμείς δίνουμε 20 πίσω. Ας μιλήσουμε για την αύξηση της βενζίνης, την τιμή της βενζίνης. Ας πούμε ότι πάει από το 1,75 στο 2,11. Πού πάει η αύξηση των εσόδων από το ΦΠΑ; 8 λεπτά. Όπως ανέφερα ήδη, εμείς εδώ δίνουμε 36 λεπτά. Για την νησιωτική Ελλάδα 43 λεπτά. Άρα είναι πολύ πιο κάτω, παίζουν ρόλο τα έσοδα από το ΦΠΑ, αλλά είναι πολύ πιο κάτω σε σχέση με αυτό” τόνισε ο κ. Πιερρακάκης.

Η κριτική και η κυβερνητική απάντηση

Η κριτική που ασκείται, ωστόσο, εστιάζει στο ότι μια μείωση του ΕΦΚ, που θα συμπαρέσυρε και την “απόδοση’ ΦΠΑ, με ελέγχους εντατικούς, θα μπορούσε να οδηγήσει σε πιο άμεση και ισχυρή αποκλιμάκωση των τιμών. Έτσι,  όπως αναφέρεται, π.χ. η  μείωση του ειδικού φόρου κατανάλωσης της βενζίνης κατά 34,1 λεπτά το λίτρο από τα 70 στα 35,9 λέπτά σημαίνει μείωση 42,28 λεπτά το λίτρο στην αντλία πολύ περισσότερα από το μέσο όρο των 36 λεπτών που δίνει με το fuel pass. H επιπλέον διαφορά των 8,18 λεπτών (μεταξύ 34,1 και 42,28) είναι ο ΦΠΑ 24% που αναλογεί στη μείωση του ΕΦΚ.

Οι καταναλωτές

Στο μεταξύ, με βάση ανακοίνωση της Ένωσης Εργαζομένων Καταναλωτών Ελλάδος αναφέρει ότι  “τα μέτρα οικονομικής στήριξης, λόγω των επιπτώσεων του πολέμου στη Μέση Ανατολή, που ανακοινώθηκαν σήμερα, δεν συνιστούν επαρκή απάντηση για τα νοικοκυριά και τους καταναλωτές. 

Τα μέτρα περιορίζονται σε ορίζοντα μόλις δύο μηνών και εστιάζουν κυρίως στα καύσιμα, χωρίς ουσιαστική παρέμβαση στο συνολικό κόστος ζωής. Πρόκειται για αποσπασματικές παρεμβάσεις με επιδοτήσεις σε diesel κίνησης, fuel pass βενζίνης της τάξης των 25 ευρώ το μήνα και ακτοπλοϊκά εισιτήρια, που μπορεί να ανακουφίζουν οριακά και επιφανειακά ορισμένες κατηγορίες πολιτών και επαγγελματιών, αλλά δεν αντιμετωπίζουν το βασικό πρόβλημα: ότι η ακρίβεια και η αισχροκέρδεια βρίσκεται ήδη στην αντλία, στο ράφι, στη στέγη και στις καθημερινές υπηρεσίες.

Η πραγματική πίεση για τον καταναλωτή δεν εξαντλείται στο κόστος μετακίνησης, αλλά εκτείνεται σε ολόκληρο το καλάθι της καθημερινής επιβίωσης.  Γι’ αυτό και το σημερινό πακέτο είναι ανεπαρκές. Δεν περιλαμβάνει καμία άμεση παρέμβαση στις τιμές βασικών τροφίμων, καμία πρόσθετη στήριξη για τα χαμηλά και μεσαία εισοδήματα που δεν διαθέτουν όχημα αλλά πληρώνουν ακριβότερα τις λοιπές υπηρεσίες.

Μία ολοκληρωμένη πολιτική κατά της ακρίβειας δεν μπορεί να μην περιλαμβάνει μόνιμες και διαρκείς παρεμβάσεις στο σούπερ μάρκετ και τη γενικευμένη ανατίμηση στην αγορά.  Και μάλιστα όταν ταυτόχρονα, άλλες ευρωπαϊκές χώρες του Νότου παρεμβαίνουν αποφασιστικά στην ανακούφιση των καταναλωτών στον τομέα των καυσίμων: 

Η Ισπανία θα μειώσει τον φόρο προστιθέμενης αξίας (ΦΠΑ) στα καύσιμα από 21% σε 10%, ενώ σχεδιάζει επίσης να αναστείλει τον ειδικό φόρο κατανάλωσης στους υδρογονάνθρακες καθώς και να καταργήσει έναν φόρο 5% στην κατανάλωση ηλεκτρικής ενέργειας. 

Την Τετάρτη, η Ιταλία μείωσε τον ειδικό φόρο κατανάλωσης στα καύσιμα κατά 25 λεπτά ανά λίτρο, ενώ η Γερμανία εξετάζει ένα πακέτο στήριξης που περιλαμβάνει και έκτακτο φόρο στα κέρδη των πετρελαϊκών εταιρειών. Θυμίζουμε ότι η Ελλάδα έχει τον 5ο υψηλότερο Ειδικό Φόρο Κατανάλωσης στην Ευρώπη, διπλάσιο από το κατώτατο όριο που έχει θεσπίσει η Ε.Ε., ενώ και ο ΦΠΑ υπολογίζεται στο άθροισμα της αξίας του καυσίμου πλέον του Ε.Φ.Κ.  

Ως ένωση καταναλωτών, θεωρούμε ότι η χώρα χρειάζεται άμεσα ένα πιο ουσιαστικό και κοινωνικά δίκαιο σχέδιο αντιμετώπισης της ακρίβειας με συνδυαστικά μέτρα που να καλύπτουν όλο το φάσμα των καταναλωτικών αναγκών. 

Ένα σχέδιο που να περιλαμβάνει ισχυρό έλεγχο της αισχροκέρδειας σε όλη την αλυσίδα εφοδιασμού, ουσιαστικές παρεμβάσεις σε βασικά είδη διατροφής, ειδική προστασία για το κόστος στέγασης, ενίσχυση των χαμηλών και μεσαίων εισοδημάτων με εισοδηματικά και κοινωνικά κριτήρια, και διάρκεια μέτρων που να ανταποκρίνεται στην πραγματική διάρκεια της κρίσης. 

Η πρακτική άλλων ευρωπαϊκών χωρών δείχνει τον δρόμο για την άμεση ανακούφιση των καταναλωτών από τις συνέπειες της διεθνούς αναταραχής αλλά και καταδεικνύει την αναποτελεσματικότητα των ημίμετρων που ανακοινώθηκαν”. 

Η λογική των «έκτακτων» μέτρων

Από την πλευρά του, ο κυβερνητικός εκπρόσωπος Παύλος Μαρινάκης υπογράμμισε ότι τα μέτρα έχουν προσωρινό χαρακτήρα και στόχο να αντιμετωπίσουν μια ιδιαίτερα ασταθή συγκυρία. Όπως ανέφερε, σε περιόδους κρίσης προέχει η δημοσιονομική ισορροπία, η διασφάλιση ότι η ενίσχυση φτάνει στον καταναλωτή και —κυρίως— η στήριξη των πιο ευάλωτων κοινωνικών ομάδων.

Τόνισε επίσης ότι, ενώ η κυβέρνηση έχει αποδείξει την προτίμησή της σε μόνιμες μειώσεις φόρων σε κανονικές συνθήκες, σε περιόδους έκτακτης ανάγκης επιλέγει πιο ευέλικτα και στοχευμένα εργαλεία.

Η οριζόντια μείωση του ΕΦΚ, όπως σημείωσε, θα είχε υψηλό κόστος για τα δημόσια έσοδα — τα οποία ανέρχονται σε περίπου 4 δισ. ευρώ ετησίως — χωρίς να διασφαλίζει ότι η ωφέλεια θα κατευθυνθεί κυρίως σε όσους τη χρειάζονται.