ΑΓΟΡΑ ΜΕ “ΚΟΦΤΗ”: ΤΟ ΝΕΟ ΠΛΑΦΟΝ ΦΕΡΝΕΙ ΑΝΑΤΡΟΠΕΣ

Σε φάση επαναπροσδιορισμού εισέρχεται η ελληνική αγορά λιανεμπορίου μετά την απόφαση της κυβέρνησης να επιβάλει πλαφόν στα περιθώρια κέρδους σε βασικές κατηγορίες αγαθών, με στόχο την αντιμετώπιση φαινομένων αισχροκέρδειας. Το μέτρο, που τίθεται σε ισχύ με Πράξη Νομοθετικού Περιεχομένου έως τις 30 Ιουνίου, επηρεάζει άμεσα το σύνολο της εφοδιαστικής αλυσίδας – από τη βιομηχανία και το χονδρεμπόριο έως τα σούπερ μάρκετ και τις εμπορικές επιχειρήσεις.

Η βασική αρχή της παρέμβασης είναι σαφής: κανένα προϊόν πρώτης ανάγκης δεν θα μπορεί να πωλείται με υψηλότερο περιθώριο κέρδους από αυτό που ίσχυε το 2025. Σε περίπτωση παραβίασης, τα πρόστιμα φτάνουν έως και τα 5 εκατ. ευρώ, στοιχείο που ενισχύει τον αποτρεπτικό χαρακτήρα του μέτρου και σηματοδοτεί αυστηρότερη εποπτεία της αγοράς.

Επιφυλάξεις και μνήμες από την πανδημία

Πηγές της αγοράς εκφράζουν ήδη επιφυλάξεις για την εφαρμογή του πλαφόν, επισημαίνοντας ότι η κίνηση αυτή «ξυπνά» μνήμες από την περίοδο της πανδημίας, όταν αντίστοιχο μέτρο εφαρμόστηκε τελικά για περίπου τέσσερα χρόνια, μέσω διαδοχικών παρατάσεων. Τότε, εκπρόσωποι μεγάλων αλυσίδων είχαν τονίσει ότι οι παρεμβάσεις αυτές και οι εντατικοί έλεγχοι περιορίζουν την ελεύθερη λειτουργία της αγοράς, μειώνουν την εμπορική ευελιξία και δυσκολεύουν τη διαχείριση του αυξημένου κόστους.

Το ιστορικό του μέτρου ενισχύει τον προβληματισμό, καθώς στο παρελθόν είχε παραταθεί επανειλημμένα, με την τελευταία ανανέωση να φτάνει έως τα τέλη Ιουνίου 2026. Με βάση τις πρόσφατες κυβερνητικές αποφάσεις του Μαρτίου 2026, το νέο πλαφόν αφορά 61 βασικές κατηγορίες προϊόντων και εφαρμόζεται από τις 11 Μαρτίου έως τις 30 Ιουνίου 2026, με σημείο αναφοράς το μέσο μεικτό περιθώριο κέρδους του 2025 ανά κωδικό προϊόντος.

Η εμπειρία της προηγούμενης περιόδου έχει δημιουργήσει έναν υπόγειο σκεπτικισμό στην αγορά, καθώς αρκετοί παράγοντες εκτιμούν ότι τέτοιου είδους μέτρα, αν και προσωρινά, τείνουν να αποκτούν μεγαλύτερη διάρκεια από την αρχικά προβλεπόμενη, ιδίως σε περιβάλλον αυξημένων πιέσεων.

Σταθερότητα τιμών ή συμπίεση περιθωρίων;

Η παρέμβαση έρχεται σε μια περίοδο όπου τα στοιχεία δείχνουν συγκρατημένες πληθωριστικές πιέσεις. Σύμφωνα με το ΙΕΛΚΑ, ο μέσος πληθωρισμός στα σούπερ μάρκετ το 2025 διαμορφώθηκε στο 1,29%, παρά την κατάργηση του προηγούμενου πλαφόν στα μέσα του έτους. Η εξέλιξη αυτή είχε ενισχύσει το επιχείρημα ότι ο ανταγωνισμός μπορεί να λειτουργήσει αποτελεσματικά χωρίς αυστηρές ρυθμίσεις.

Ωστόσο, η κυβέρνηση επιλέγει εκ νέου την επιβολή περιορισμών, εκτιμώντας ότι οι διεθνείς πιέσεις στο κόστος ενδέχεται να μετακυλιστούν στους καταναλωτές. Το βασικό δίλημμα που τίθεται είναι κατά πόσο το πλαφόν θα λειτουργήσει ως εργαλείο σταθεροποίησης των τιμών ή εάν θα οδηγήσει σε περαιτέρω συμπίεση των περιθωρίων κέρδους, επηρεάζοντας τη λειτουργία των επιχειρήσεων.

Παράγοντες της αγοράς σημειώνουν ότι η αποτελεσματικότητα του μέτρου θα εξαρτηθεί σε μεγάλο βαθμό από την ένταση των ελέγχων, τη διάρκεια εφαρμογής και την εξέλιξη των διεθνών τιμών πρώτων υλών και ενέργειας.

Ανάπτυξη με αντιφάσεις στον κλάδο

Την ίδια στιγμή, ο κλάδος των σούπερ μάρκετ εμφανίζει ισχυρή δυναμική. Τον Ιανουάριο, οι πωλήσεις άγγιξαν το 1 δισ. ευρώ, αυξημένες κατά 8% σε ετήσια βάση, με τα τρόφιμα να καταγράφουν άνοδο άνω του 9%. Η μέση αύξηση τιμών διαμορφώθηκε στο +2,4%, υψηλότερα από τον μέσο όρο της προηγούμενης χρονιάς.

Η ανάπτυξη αυτή, ωστόσο, δεν είναι ομοιογενής. Σε επίπεδο κατηγοριών, τα snacks και τα μη αλκοολούχα ποτά καταγράφουν τις μεγαλύτερες αυξήσεις τιμών, ενώ σε άλλες κατηγορίες, όπως τα καθαριστικά και τα είδη μαγειρικής, παρατηρούνται τάσεις σταθεροποίησης ή και μικρής υποχώρησης.

Παράλληλα, σε επίπεδο όγκου, η ανάπτυξη είναι πιο συγκρατημένη, γεγονός που υποδηλώνει ότι η αύξηση της αξίας των πωλήσεων επηρεάζεται σημαντικά από τις τιμές. Το στοιχείο αυτό ενισχύει την εικόνα μιας αγοράς που συνεχίζει να αναπτύσσεται, αλλά με εσωτερικές ανισορροπίες.

Καταναλωτές σε «λειτουργία εξοικονόμησης»

Καθοριστικό ρόλο στη διαμόρφωση των ισορροπιών παίζει η συμπεριφορά των καταναλωτών, οι οποίοι εμφανίζονται πλέον πιο προσεκτικοί, ενημερωμένοι και επιλεκτικοί. Σύμφωνα με έρευνα της NielsenIQ σε δείγμα άνω των 1.000 ατόμων, οι βασικοί καταναλωτές των σούπερ μάρκετ είναι κυρίως γυναίκες (74%), ηλικίας 35-49 ετών.

Περισσότεροι από τους μισούς καταναλωτές επισκέπτονται τα σούπερ μάρκετ για τις τακτικές μαζικές αγορές ανεφοδιασμού του νοικοκυριού, ενώ πάνω από το 65% πραγματοποιεί επισκέψεις σε εβδομαδιαία βάση. Οι αγορές επικεντρώνονται κυρίως σε βασικά τρόφιμα, όπως γαλακτοκομικά, όσπρια, ζυμαρικά και φρέσκα προϊόντα.

Η αυξημένη ευαισθησία στις τιμές αποτελεί πλέον κυρίαρχο χαρακτηριστικό της καταναλωτικής συμπεριφοράς. Το 95% των καταναλωτών δηλώνει ότι οι τιμές έχουν αυξηθεί, γεγονός που οδηγεί σε σειρά προσαρμογών:

• Το 64% στρέφεται σε πιο φθηνές επιλογές
• Το 47% αγοράζει προϊόντα σε προσφορά
• Το 42% επιλέγει προϊόντα με βάση τη χαμηλότερη τιμή
• Το 30% παρακολουθεί ενεργά το συνολικό κόστος του καλαθιού
• Το 28% περιορίζει τις αγορές μόνο στα απολύτως απαραίτητα

Παρά τις πιέσεις, η μέση μηνιαία δαπάνη παραμένει σχετικά σταθερή στα 345 ευρώ, στοιχείο που υποδηλώνει ότι οι καταναλωτές δεν αυξάνουν τις δαπάνες τους, αλλά ανακατανέμουν τις αγορές τους με πιο «οικονομικά» κριτήρια.

Ενημερωμένος και πιο «πειθαρχημένος» αγοραστής

Η έρευνα καταδεικνύει επίσης ότι οι καταναλωτές εμφανίζονται πιο ενημερωμένοι σε σχέση με το παρελθόν. Το 68% δηλώνει ότι γνωρίζει τις τιμές των περισσότερων προϊόντων που αγοράζει, δίνοντας ιδιαίτερη προσοχή σε βασικές κατηγορίες, όπως τα γαλακτοκομικά, τα απορρυπαντικά και τα προϊόντα προσωπικής φροντίδας.

Παράλληλα, η οργάνωση των αγορών αποτελεί πλέον βασική πρακτική: το 84% πηγαίνει στο σούπερ μάρκετ με λίστα, ενώ το 75% δηλώνει ότι την τηρεί. Το στοιχείο αυτό περιορίζει τις αυθόρμητες αγορές και ενισχύει τη λογική της «συνειδητής κατανάλωσης».

Ενίσχυση των private label και των προσφορών

Η πίεση στο διαθέσιμο εισόδημα ενισχύει περαιτέρω τη στροφή προς τα προϊόντα ιδιωτικής ετικέτας, τα οποία πλέον κατέχουν μερίδιο 27,1%. Οι καταναλωτές τα επιλέγουν λόγω χαμηλότερης τιμής, αλλά και λόγω βελτίωσης της ποιότητάς τους τα τελευταία χρόνια.

Αξιοσημείωτο είναι ότι ένα σημαντικό ποσοστό καταναλωτών στρέφεται ακόμη και σε πιο «premium» private label προϊόντα, γεγονός που δείχνει ότι η κατηγορία εξελίσσεται και διαφοροποιείται.

Ταυτόχρονα, οι προσφορές αποτελούν βασικό εργαλείο προσέλκυσης: το 77% δηλώνει ότι επιδιώκει να αγοράζει τρόφιμα στις χαμηλότερες τιμές, ενώ το 76% αναζητά ενεργά προωθητικές ενέργειες. Σχεδόν ένας στους τρεις είναι διατεθειμένος να αλλάξει κατάστημα για καλύτερες προσφορές, ενώ ένα σημαντικό ποσοστό αλλάζει ακόμη και brand.

Η ισορροπία μεταξύ τιμής και ποιότητας

Παρά την έμφαση στην τιμή, ένα ποσοστό 44% δηλώνει ότι είναι διατεθειμένο να πληρώσει περισσότερο για προϊόντα υψηλότερης ποιότητας. Το στοιχείο αυτό υποδεικνύει ότι η αγορά δεν κινείται μονοδιάστατα προς το χαμηλό κόστος, αλλά διατηρεί ένα επίπεδο διαφοροποίησης.

Παράλληλα, για έναν στους τρεις καταναλωτές σημαντικό ρόλο παίζει η ευκολία και η εξοικονόμηση χρόνου, στοιχείο που ενισχύει τη σημασία της εμπειρίας αγορών και της οργάνωσης των καταστημάτων.

Online αγορές με περιορισμένη διείσδυση

Παρά την ανάπτυξη του ηλεκτρονικού εμπορίου, το online grocery δεν έχει ακόμη αποκτήσει μαζική διείσδυση. Μόλις το 38% των καταναλωτών πραγματοποίησε online αγορές τον τελευταίο μήνα, με βασικό εμπόδιο την απουσία της εμπειρίας του φυσικού καταστήματος.

Οι καταναλωτές επιθυμούν να βλέπουν και να επιλέγουν οι ίδιοι τα προϊόντα, ενώ παράγοντες όπως οι καθυστερήσεις στις παραδόσεις και τα επιπλέον κόστη λειτουργούν αποτρεπτικά. Η ταχύτητα παράδοσης αναδεικνύεται ως κρίσιμος παράγοντας, με την πλειονότητα να προτιμά παραδόσεις εντός λίγων ωρών.

Στήριξη από το οργανωμένο λιανεμπόριο – πιέσεις από άλλους κλάδους

Οι μεγάλες αλυσίδες σούπερ μάρκετ εμφανίζονται ευθυγραμμισμένες με τη συγκράτηση των τιμών, υπογραμμίζοντας τον ρόλο του ανταγωνισμού. Ωστόσο, άλλοι κλάδοι, όπως αυτός του καφέ, εκφράζουν έντονες αντιδράσεις, κάνοντας λόγο για συνθήκες ασφυξίας λόγω της αύξησης του κόστους και των περιορισμών στα περιθώρια κέρδους.

Ένα νέο ισοζύγιο στην αγορά

Η επαναφορά του πλαφόν επαναφέρει στο προσκήνιο τη διαχρονική ισορροπία μεταξύ κρατικής παρέμβασης και ελεύθερης αγοράς. Οι επιχειρήσεις καλούνται να λειτουργήσουν σε ένα πιο αυστηρό πλαίσιο, ενώ οι καταναλωτές κινούνται με αυξημένη προσοχή και έμφαση στην αξία.

Το επόμενο διάστημα θα αποτελέσει κρίσιμο τεστ για την αγορά. Η πορεία των τιμών, η ανθεκτικότητα των επιχειρήσεων και η συμπεριφορά των καταναλωτών θα καθορίσουν εάν το μέτρο θα οδηγήσει σε σταθεροποίηση ή σε νέες ανακατατάξεις στο τοπίο του ελληνικού λιανεμπορίου.