Κι όμως, τα fortune cookies δεν προέρχονται από εκεί που νομίζεις

Όλοι έχουμε σπάσει ένα fortune cookie μετά από ένα γεύμα σε κινέζικο εστιατόριο, γελώντας με τη «προφητεία» που κρυβόταν μέσα. Όμως λίγοι γνωρίζουν ότι αυτά τα τραγανά μπισκότα δεν προέρχονται από την Κίνα — ούτε καν απαραίτητα από τα κινεζοαμερικανικά εστιατόρια.

Η ιστορία τους ξεκινάει στην Ιαπωνία πριν από αιώνες, περνάει στον Ειρηνικό και μεταμορφώνεται στις ΗΠΑ, μέχρι που γίνονται τελικά ένα διαπολιτισμικό σύμβολο που ενώνει κοινότητες, μεταφέρει μηνύματα κοινωνικής δικαιοσύνης και κρατά ζωντανές τις πολιτισμικές μνήμες.

Ποιος επινόησε τελικά το fortune cookie;

Αυτά τα τραγανά γλυκίσματα κουβαλούν πολύ μεγαλύτερη ιστορία απ’ ό,τι φαντάζονται οι περισσότεροι. Δεν προέρχονται από την Κίνα — και πιθανότατα ούτε καν από κινεζοαμερικανικά εστιατόρια. Οι περισσότερες έρευνες δείχνουν προς την Ιαπωνία, σύμφωνα με τη Yasuko Nakamachi.

Η Ιαπωνίδα συγγραφέας γοητεύτηκε από τα fortune cookies το 1990, όταν ως φοιτήτρια ταξίδευε στη Νέα Υόρκη και άνοιξε ένα μετά από γεύμα σε ένα τοπικό κινέζικο εστιατόριο.

Το μήνυμα την περιέγραφε απόλυτα: «Είσαι ένας άνθρωπος που βρίσκει ομορφιά σε μικρά πράγματα που οι άλλοι δεν προσέχουν».

Ήταν μια ανάμνηση στην οποία επέστρεψε όταν αργότερα έπεσε πάνω σε ένα βιβλίο για την ιστορία των ιαπωνικών γλυκών, όπου είδε κάτι γνώριμο: πρωτοχρονιάτικα γλυκίσματα από ζύμη ρυζιού με γραμμένες «προφητείες». Γνωστά ως tsujiura gashi — δηλαδή «γλυκά μαντείας» — προέρχονταν από την Καναζάβα, μια πόλη στην επαρχία Ισικάβα της Ιαπωνίας. Βρήκε επίσης μια εικονογράφηση από την περίοδο Έντο (1603–1868), που απεικόνιζε έναν πωλητή να φτιάχνει διπλωμένα senbei — σχεδόν πανομοιότυπα με τα σημερινά fortune cookies.

Οι ανακαλύψεις αυτές επιβεβαίωσαν την υποψία της: στην Ιαπωνία παρασκευάζονται fortune cookies εδώ και εκατοντάδες χρόνια.

Διάφορες εκδοχές τέτοιων «μαντικών» γλυκισμάτων υπάρχουν ακόμη και σήμερα στην Ιαπωνία. Παλαιότερα, ωστόσο, πιθανότατα απευθύνονταν κυρίως στις ανώτερες τάξεις — κυρίως επειδή λίγοι ήξεραν να διαβάζουν — σε χώρους όπως τα σπίτια γκέισας ή σε πολυσύχναστους δρόμους μεγάλων πόλεων, από το Τόκιο μέχρι το Κιότο, γράφει το CNN.

«Στο παρελθόν περιείχαν σύντομες φράσεις, παροιμίες, χιουμοριστικές ατάκες ή ακόμη και αποσπάσματα από δημοφιλή τραγούδια της περιόδου Έντο», λέει η Nakamachi, η οποία δημοσίευσε τα ευρήματά της στο βιβλίο της «Tsujiura no bunka-shi» («Η πολιτισμική ιστορία της μαντείας») το 2015.

Αυτά τα γλυκίσματα, όπως και σήμερα, πρόσφεραν μια ανάλαφρη μορφή ψυχαγωγίας, δίνοντας στους ανθρώπους την ευκαιρία να κοινωνικοποιηθούν και να μοιραστούν ερμηνείες των μηνυμάτων.

Πώς όμως το ταπεινό fortune cookie πέρασε τον Ειρηνικό και κατέληξε στα κινέζικα takeaways των ΗΠΑ; Οι ιστορικοί δεν έχουν καταλήξει σε οριστικό συμπέρασμα.

Οι περισσότεροι ειδικοί, μεταξύ αυτών και η Nakamachi, αποδίδουν τη διάδοσή τους στον Ιαπωνικό Κήπο Τσαγιού στο Σαν Φρανσίσκο. Εκεί, τα fortune cookies άρχισαν αργότερα να παράγονται μαζικά από την Benkyodo, μια εταιρεία γλυκών που πλέον δεν λειτουργεί.

Ο Gary Ono, απόγονος του ιδιοκτήτη της Benkyodo, έδειξε στη Nakamachi ένα σιδερένιο καλούπι για cookies, σημειώνοντας ότι ο παππούς του είχε κατασκευάσει την πρώτη μηχανή παραγωγής fortune cookies στις ΗΠΑ.

Σήμερα, τα 20 χρόνια έρευνας της Nakamachi δείχνουν ότι τα fortune cookies που γνωρίζουμε οι περισσότεροι σήμερα είναι σχεδόν βέβαιο πως έχουν εμπνευστεί από αυτά τα ιαπωνικά πρωτότυπα.

Μια βιομηχανία σε παρακμή

Στις αρχές του 20ού αιώνα, τα fortune cookies είχαν γίνει δημοφιλή σε όλες τις ΗΠΑ και τον Καναδά, εμφανιζόμενα τόσο σε αμερικανο-κινέζικα όσο και σε ιαπωνικά εστιατόρια.

Η παραγωγή σε εργοστάσια που ανήκαν σε Ιάπωνες σταμάτησε κατά τη διάρκεια του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου, όταν πολλοί Ιαπωνοαμερικανοί οδηγήθηκαν σε στρατόπεδα εγκλεισμού. Τη θέση τους πήραν εργοστάσια κινεζικής ιδιοκτησίας, τα οποία συνέβαλαν στη διάδοση των fortune cookies τις επόμενες δεκαετίες.

Ωστόσο, οι παραδοσιακοί παραγωγοί εξαφανίζονται σταδιακά. Η Wonton Food Company στη Νέα Υόρκη είναι πλέον ο μεγαλύτερος κατασκευαστής. Το Golden Gate Fortune Cookie Factory, που ιδρύθηκε το 1962, είναι το μοναδικό εργοστάσιο που έχει απομείνει στο Σαν Φρανσίσκο. Η Wing Noodles στο Μόντρεαλ, η παλαιότερη στον Καναδά, έκλεισε το 2025 ύστερα από οκτώ δεκαετίες λειτουργίας.

Αντίθετα, το Oakland Fortune Factory έχει καταφέρει να αναζοπυρώσει το ενδιαφέρον για τα γλυκίσματα αυτά. Ιδρύθηκε το 1957 και είναι το παλαιότερο εργοστάσιο που λειτουργεί στην περιοχή του Bay Area.

Το 2016, η Jiamin Wong, μετανάστρια πρώτης γενιάς από την Κίνα, πέρασε έξω από το εργοστάσιο — που είχε αλλάξει ελάχιστα από τη δεκαετία του 1950 — είδε ότι πωλείται και το αγόρασε. Η κόρη της, Alicia, και ο σύζυγός της, Alex Issvoran, ανέλαβαν το 2018 και προχώρησαν σε ορισμένες αλλαγές.

Μεγάλο μέρος της παραγωγικής διαδικασίας παραμένει ίδιο μέχρι σήμερα: φρεσκοψημένα μπισκότα βγαίνουν από έξι τεράστιες μηχανές, όπως και τη δεκαετία του ’50, και διπλώνονται στο χέρι στο χαρακτηριστικό τους σχήμα όσο είναι ακόμη ζεστά και μαλακά.

Ωστόσο, οι παραδοσιακές εκδοχές σε πλαστική συσκευασία έχουν πλέον εγκαταλειφθεί.

Χάρη στη φήμη που απέκτησε από στόμα σε στόμα, το εργοστάσιο δέχεται πλέον παραγγελίες από εταιρείες της Silicon Valley. Ακόμη και οι δημιουργοί της σειράς κινουμένων σχεδίων “Rick and Morty” έγραψαν μηνύματα για μια περιορισμένη έκδοση cookies.

Το 2020, κατά τη διάρκεια των διαδηλώσεων του Black Lives Matter, ο Issvoran και η Wong δημιούργησαν «cookies αλληλεγγύης», με φράσεις από ακτιβιστές και ηγέτες των πολιτικών δικαιωμάτων, διαθέτοντας μέρος των εσόδων σε οργανώσεις που στηρίζουν την ισότητα και τη δικαιοσύνη. Το 2022, κυκλοφόρησαν μια σειρά για την καμπάνια Stop Asian Hate

Ένα διαρκώς εξελισσόμενο διαπολιτισμικό σύμβολο

Για τη Nakamachi, το να βλέπει πώς τα fortune cookies εξελίχθηκαν σε ένα απρόσμενο πολιτισμικό σύμβολο σε μια ξένη χώρα αποτέλεσε πηγή έμπνευσης.

«Νιώθω ότι τα αμερικανικά fortune cookies έχουν πάρει μια μορφή αρκετά διαφορετική από τα ιαπωνικά αντίστοιχά τους», λέει.

«Στην Ιαπωνία, τα tsuji-ura senbei ήταν επίσης ένα είδος εργαλείου επικοινωνίας, που μοιραζόταν κανείς με τους γύρω του για διασκέδαση. Νομίζω όμως ότι οι Αμερικανοί το έχουν πάει ένα βήμα παραπέρα, ενσωματώνοντας μηνύματα που επηρεάζουν και απευθύνονται ενεργά στους άλλους. Έχουν χρησιμοποιηθεί με τρόπους που δεν υπήρχαν στην ιαπωνική φαντασία.»

Σε διαφορετικές ηπείρους και γενιές, το fortune cookie έχει ενώσει πολιτισμούς — είτε ως ένα μικρό δώρο στο τέλος ενός γεύματος, είτε ως φορέας σημαντικών κοινωνικών και πολιτικών μηνυμάτων.