ΤΙΑΓΚΟ ΡΟΝΤΡΙΓΚΕΣ: “ΠΡΟΤΙΜΩ ΝΑ ΑΓΓΙΞΩ ΤΙΣ ΖΩΕΣ 300 ΑΝΘΡΩΠΩΝ, ΠΑΡΑ ΝΑ ΚΑΤΑΝΑΛΩΘΩ ΑΠΟ 3000”

Όσες φορές και να συναντήσει κανείς τον Τιάγκο Ροντρίγκες, μάλλον ποτέ δεν είναι αρκετό. Και το λέω αυτό γιατί τον συνάντησα για τέταρτη φορά μέσα σε τρία χρόνια και πάλι βίωσα τα ίδια συναισθήματα θαυμασμού και δέους απέναντι σε όλα όσα έλεγε με τρόπο απλό και χειμαρρώδη. Αυτή τη φορά, η συνάντησή μας ήταν διαδικτυακή, καθώς ως καλλιτεχνικός διευθυντής του Φεστιβάλ της Αβινιόν, ετοιμάζεται πυρετωδώς γι΄αυτό.

Η Στέγη του Ιδρύματος Ωνάση τον υποδέχεται εκ νέου, αυτή τη φορά με δύο παραστάσεις, και τον ίδιο ως ερμηνευτή στη μία από αυτές. “La Distance” και “By Heart”, λοιπόν, δύο έργα τα οποία, μαζί με τον “Χορό των Εραστών”, συνθέτουν μια άτυπη τριλογία γύρω από την οικογένεια και τη σημασία των δεσμών που δημιουργούνται και καταστρέφονται μέσα στον χρόνο.

Ο 49χρονος Πορτογάλος σκηνοθέτης είναι φύσει και θέσει ένας από τους τελευταίους ρομαντικούς και συνάμα πολιτικούς στοχαστές της εποχής μας, ένα σπάνιο είδος καλλιτέχνη, του οποίου η τέχνη δεν περιορίζεται απλά σε αυτό που βλέπουμε στη σκηνή, αλλά ανοίγει δρόμους για βαθύτερη σκέψη και αναστοχασμό.

Με τα δύο του έργα που θα δούμε τώρα στην Αθήνα μάς καλεί να αναστοχαστούμε τις σχέσεις που καθορίζουν την ύπαρξή μας, την απόσταση που χωρίζει ή ενώνει τους ανθρώπους και τη διαρκή μας ανάγκη για επιβίωση, αντίσταση και μνήμη.

Στη συνέντευξη που μας έδωσε μίλησε για τη μνήμη ως μία δυναμική διαδικασία που συνδέει το παρελθόν με το παρόν. Όπως ανέφερε, “η μνήμη είναι κάτι που συνεχώς δημιουργούμε, παίρνουμε το υλικό του παρελθόντος και το διαμορφώνουμε. Όταν παράγεις μνήμη, ασχολείσαι με το τι ξέρεις και με το τι δεν ξέρεις, με το τι θυμάσαι και με το τι ξέχασες.” Όσον αφορά τα social media, τόνισε πως και αυτά λειτουργούν ως εργαλεία παραγωγής μνήμης αμέσως μετά το γεγονός. Στον ψηφιακό κόσμο, η μνήμη παράγεται με τη στιγμή που συμβαίνει κάτι, και αυτή η άμεση αναπαραγωγή των γεγονότων είναι “τρομερά ανθρώπινη“. Παράλληλα, σημείωσε ότι, ενώ τα εργαλεία που έχουμε στη διάθεσή μας είναι υπέροχα, δεν πρέπει να συγχέουμε τη μνήμη με το αρχείο. Η διαφορά είναι καθοριστική: η μνήμη είναι αυτό που κάνουμε με το παρελθόν, είναι το αποτέλεσμα της αναδιαμόρφωσης του αρχείου.

“Σήμερα, έχουμε πρόσβαση σε όλη αυτή την πληροφορία σε πραγματικό χρόνο“, συνεχίζει, “μπορούμε να μάθουμε σχεδόν τα πάντα, αλλά τώρα πρέπει να αρχίσουμε να αμφιβάλλουμε για το αν αυτά που διαβάζουμε είναι αληθινά.” Η εύκολη πρόσβαση στην πληροφορία απαιτεί επανεξέταση της αυθεντικότητάς της, κάτι που γίνεται ιδιαίτερα κρίσιμο καθώς τα σύγχρονα μέσα αναπαράγουν πληροφορίες και κατασκευάζουν μνήμες.

Τιάγκο Ροντρίγκες: Από το “By Heart” στο “La Distance”

Τα έργα του “By Heart” και “La Distance” αποτελούν δύο παραδείγματα της μνήμης και της σχέσης με το παρελθόν. Στο “By Heart”, η μνήμη μεταδίδεται μέσω της λογοτεχνίας και της αποστήθισης μέσω της σχέσης ανάμεσα σε μια γιαγιά και τον εγγονό της. “Είναι για το τι σου έδωσε κάποιος και το κρατάς”, εξηγεί ο σκηνοθέτης.

Η μετάβαση από τη δημιουργία του “By Heart” στο “La Distance” αντανακλά τον ίδιο του τον εαυτό. Και τα δύο έργα συνδυάζουν προσωπικά βιώματα και πολιτικά μηνύματα, εστιάζοντας στις ανθρώπινες ανάγκες για επιβίωση, αντίσταση και μνήμη. Ο ίδιος τα χαρακτήρισε μάλιστα ποιήματα που εξετάζουν τη σημασία της μνήμης και της λήθης στο σύγχρονο κόσμο. Όταν δημιούργησε το By Heart, ήταν νέος πατέρας και η γιαγιά του ήταν ακόμα ζωντανή, κάνοντάς τον να αισθάνεται σαν «αποδέκτης ιστοριών». Σήμερα, η γιαγιά του έχει πεθάνει και ο ίδιος έχει πλέον μετατραπεί σε «δότη» ιστοριών και αξιών για τη νέα γενιά.

Το La Distance εστιάζει στη σχέση ενός πατέρα με την κόρη του, η οποία ακολουθεί έναν διαφορετικό δρόμο και βρίσκεται κυριολεκτικά σε έναν άλλο «πλανήτη». Ασχολείται με το τι θέλουμε να ξεχάσουμε και την ανάγκη να αποδεχτούμε το παρελθόν και να απαλλαγούμε από ό,τι δεν μπορούμε πια να αντιμετωπίσουμε. Κεντρικό θέμα η απόσταση που μπορεί να δημιουργηθεί μεταξύ των γενεών, η διαφορετική πορεία τους, αλλά και οι ανησυχίες του Ροντρίγκες για το μέλλον. Η έννοια της «ελευθερίας» και του «σεβασμού» κυριαρχεί στην αναφορά του στην κόρη του, καθώς αυτή ακολουθεί τη δική της πορεία, κάτι που ο ίδιος σέβεται, παρά τις διαφορές στις επιθυμίες τους.

Ο Πορτογάλος σκηνοθέτης δηλώνει ότι η ανησυχία του για τον κόσμο που θα κληρονομήσουν οι επόμενες γενιές είναι κάτι που αισθάνεται πιο έντονα, καθώς μεγαλώνει. Ο ίδιος νιώθει πιο υπεύθυνος για τον κόσμο τώρα από ό,τι πριν από 20 χρόνια. Παρά τις δυσκολίες που αντιμετωπίζει η ανθρωπότητα, προσπαθεί να προσδώσει μια αίσθηση αισιοδοξίας μέσω του θεάτρου, αναζητώντας τρόπους να συμβάλει σε έναν καλύτερο κόσμο για τις επόμενες γενιές.

Όταν θολώνουν οι γραμμές ανάμεσα στο κοινό και τον ερμηνευτή

Στην παράσταση By Heart θολώνει η γραμμή μεταξύ κοινού και ερμηνευτή, καθώς ο Τιάγκο Ροντρίγκες προσκαλεί το κοινό να συμμετέχει ενεργά στην αφήγηση. Η ιδέα του να ανεβαίνουν θεατές στη σκηνή δεν είναι μια προσέγγιση που χρησιμοποιεί συχνά, αλλά στην περίπτωση της παράστασης αυτής, την θεωρεί έναν τρόπο να αποκαλύψει κάτι που πιστεύει ότι συμβαίνει διαρκώς στο θέατρο: την αόρατη διαδικασία της μετάδοσης της μνήμης από τον σκηνοθέτη στον θεατή. Αντί να βλέπουμε το θέατρο ως μια παθητική εμπειρία, ο Ροντρίγκες μετατρέπει την παράσταση σε ένα πείραμα μνήμης, δημιουργώντας μια κοινή αφήγηση που εξελίσσεται μπροστά στα μάτια του κοινού.

Η αποστήθιση ενός σονέτου του Σαίξπηρ από το κοινό και η συμμετοχή του στη σκηνή αποτελεί, για αυτόν μια πράξη μεταφοράς του λόγου από το παρελθόν στο παρόν, που καταλήγει να ανήκει στον ίδιο τον θεατή. Η παράσταση δεν αφορά μόνο την αφήγηση ιστοριών, αλλά τη δημιουργία μιας νέας μορφής μνήμης, η οποία χτίζεται από κοινού. Αυτό, όπως λέει, είναι μία μορφή αγάπης και σεβασμού για το έργο του άλλου, μετατρέποντας τη γνώση σε κάτι προσωπικό και εσωτερικό.

Ιδιαίτερα ενδιαφέρον αποτελεί το ότι το έργο αυτό το εμπνεύστηκε από την ιστορία της Ναδέζντα Μαντελστάμ, η οποία δίδασκε τα ποιήματα του συζύγου της σε ανθρώπους έξω από το σπίτι της. Εξηγεί μάλιστα πως αυτή η διαδικασία αντίστασης μέσω της μνήμης επαναφέρει την αξία των λέξεων ακόμα και κάτω από συνθήκες καταπίεσης και απώλειας. Είναι, για αυτόν, ένας τρόπος να διατηρηθεί η μνήμη ζωντανή και να ξεπεραστεί η καταπίεση της ιστορίας, ακόμη και αν ο κόσμος γύρω μας προσπαθεί να την διαγράψει.

Μπορεί η μνήμη να λειτουργήσει ως πράξη αντίστασης σήμερα;

“Ποιητικά και πρακτικά, μπορεί ” απαντά ο καλλιτεχνικός διευθυντής της Αβινιόν και εξηγεί “έχουμε πολλές ιστορίες από τον 20ό αιώνα, είτε από γκούλαγκ είτε από στρατόπεδα συγκέντρωσης, όπου η μνήμη θεατρικών έργων, ποιημάτων, βιβλίων και ζωγραφικών έργων έγινε τρόπος επιβίωσης. Υπάρχει η όμορφη ιστορία δύο αντρών, οι οποίοι κράτησαν την ψυχική τους υγεία σε στρατόπεδο συγκέντρωσης, επειδή περιέγραφαν ο ένας στον άλλον τις μνήμες τους από όλους τους πίνακες του Λούβρου. Δημιούργησαν μια φανταστική εκδοχή του Λούβρου στο μυαλό τους και συνεχώς θυμίζονταν ο ένας στον άλλον τους πίνακες που μπορούσαν να θυμηθούν. Υπάρχει επίσης η ιστορία της Charlotte Delboux, η οποία σκηνοθέτησε το έργο Don Juan του Μολιέρου σε στρατόπεδο συγκέντρωσης, παίζοντας το έργο σχεδόν από μνήμης. Όταν απελευθερώθηκε, συνειδητοποίησε ότι η εκδοχή της ήταν αρκετά διαφορετική από την αυθεντική, αλλά το έκαναν έτσι κι αλλιώς. Πιστεύω ότι αυτό δείχνει πόσο ισχυρή μπορεί να είναι η μνήμη ως πράξη αντίστασης”.

Και συνεχίζει: “Σε προσωπικό και εσωτερικό επίπεδο, η μνήμη μπορεί να γίνει ένας τρόπος επιβίωσης και αντίστασης. Ένας τρόπος να έχεις κάτι μέσα σου που κανείς δεν μπορεί να σου το πάρει όσο ζεις. Όπως λέει ο George Steiner: «Έχουμε μάθει ότι μπορούν να μας πάρουν τις οικογένειές μας, τα σπίτια μας, τα εισοδήματά μας, αλλά υπάρχουν πράγματα που κρατάμε μέσα μας και δεν μπορούν να μας τα πάρουν». Αυτό το βλέπω ως μια μορφή αντίστασης, αλλά κυρίως ως έμπνευση”.
Όταν η ελευθερία μας απειλείται, η πίστη μας στην ελευθερία μπορεί να αντέξει ακόμα και σε μια δικτατορία. “Η ιδέα ότι το να μάθεις κάτι απ’ έξω σημαίνει ότι κρατάς τις ιδέες σου και την ελευθερία σου, ακόμη κι αν δεν μπορείς να τις εκφράσεις επειδή σου το απαγορεύουν, είναι κάτι που παραμένει βαθιά μέσα σου. Αυτό είναι κάτι που βρίσκω πολύ εμπνευσμένο και τοποθετείται στην καρδιά του έργου By Heart” τονίζει.

Η γιαγιά του Ροντρίγκες, η οποία είναι μία από τις κεντρικές φιγούρες του έργου, χρησιμοποίησε την αποστήθιση ως τρόπο να αντισταθεί στη γήρανση και τη φθορά του σώματος, που είναι μια μορφή δικτατορίας, η «δικτατορία της βιολογίας», όπως και ο θάνατος ή η τύφλωση, όπως χαρακτηριστικά είπε.

Η σιωπή των ευρωπαίων ηγετών και ο Τιάγκο Ροντρίγκες

Καλλιτέχνης με πολιτική φωνή και έντονη πολιτική τοποθέτηση ο Τιάγκο Ροντρίγκες πιστεύει πως ζούμε σε μια εποχή διεθνούς αυταρχισμού.
Η σιωπή των Ευρωπαίων ηγετών είναι ενοχλητική και αποκαλυπτική γι΄αυτόν. “Ζούμε σε μια εποχή όπου η συντριπτική πλειοψηφία των ηγετών αυτών – πρωθυπουργοί, πρόεδροι και κυβερνήσεις – εξακολουθούν να πιστεύουν ότι μπορούν να παίζουν παιχνίδια με τον Τραμπ, τους ολιγάρχες και τους αυταρχικούς ηγέτες, αποδεχόμενοι το ψέμα και την υποκρισία για χάρη της πολιτικής επιβίωσης. Αυτή η τάση να διαπραγματεύονται με το «κακό» χωρίς να θέτουν ερωτήματα για τις βασικές αξίες της δημοκρατίας είναι επικίνδυνη και εξαιρετικά απογοητευτική” σχολιάζει.

“Η Ευρώπη βρίσκεται πλέον σε μια κατάσταση όπου είναι ανίκανη να αντισταθεί στον αυταρχισμό και στη γεωπολιτική στρατηγική των μεγάλων δυνάμεων, όπως η Ρωσία και η Κίνα. Και αυτό γιατί οι ηγέτες της ζουν σε μια αυταπάτη ότι μπορούν να διαπραγματευτούν και να αποδεχτούν παραχωρήσεις, χωρίς να αντιμετωπίσουν το κρίσιμο ζήτημα των αξιών που πρέπει να καθορίζουν τις δημοκρατίες. Αντί να υπερασπίζονται την ελευθερία, τα ανθρώπινα δικαιώματα και την κοινωνική δικαιοσύνη, οι Ευρωπαίοι ηγέτες σιωπούν ή συμβιβάζονται με τη λογική της επιβίωσης μέσω της συμφωνίας και της πολιτικής συναλλαγής” συνεχίζει.

Για τον Ροντρίγκες, η Ευρώπη δεν μπορεί να καυχιέται για τη δημοκρατία της αν συνεχίζει να επενδύει σε στρατιωτική ισχύ και να αδιαφορεί για την εκπαίδευση, τον πολιτισμό και τις κοινωνικές υπηρεσίες. Αυτό που βλέπουμε σήμερα είναι το εξής: “υπερασπίζονται τα σύνορα και τη γη, όχι όμως τις αξίες της δημοκρατίας. Αυτό δεν είναι υπεράσπιση της δημοκρατίας, είναι υπεράσπιση του εδάφους, με την ελευθερία να παραμένει πίσω από την ασπίδα της καταστολής”.

Και τονίζει “Η ιστορία, μάλλον ο μύθος του Τσώρτσιλ ενσαρκώνει αυτή την απογοητευτική πραγματικότητα. Σύμφωνα με αυτόνν, ο Τσώρτσιλ αρνήθηκε να περικόψει τις δαπάνες για τον πολιτισμό κατά τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο, λέγοντας ότι αν το έκανε, «για ποιον λόγο θα πολεμούσαμε;» Αυτό, ακόμα και αν δεν είναι αληθινό, αναδεικνύει το κεντρικό δίλημμα της σημερινής Ευρώπης: Αν συνεχίσουμε να επενδύουμε στη στρατιωτική ισχύ και την καταστολή, ενώ αποστερούμε από την κοινωνία τα εργαλεία για την εκπαίδευση, την υγεία και τον πολιτισμό, τότε το σχέδιο για τη δημοκρατία είναι καταδικασμένο να αποτύχει.

Η Ευρώπη χρειάζεται να βρει το θάρρος να μιλήσει με ειλικρίνεια και να σταματήσει να διαπραγματεύεται με την αυταρχική εξουσία για να επιβιώσει. Αν δεν προστατέψουμε την αξία της δημοκρατίας και δεν επιμείνουμε στη διασφάλιση των δικαιωμάτων μας, τότε η Ευρώπη δεν θα είναι παρά ένας σκιώδης τόπος χωρίς ουσιαστικό μέλλον για τις επόμενες γενιές”.

O Τιάγκο Ροντρίγκες για το θέατρο και τη δύναμη της συλλογικής εμπειρίας

Ο Τιάγκο Ροντρίγκες ανέφερε στη διαδικτυακή αυτή συνέντευξη πως το θέατρο διατηρεί τη δύναμη της συλλογικής εμπειρίας, αν και αυτή η δύναμη δεν συνδέεται πάντα με την ποσότητα των ατόμων που τη βιώνουν. Τόνισε μάλιστα τη διαφορά ανάμεσα στην ποσότητα και την ποιότητα της εμπειρίας και συνέκρινε την εμπειρία του θεάτρου με άλλες καθημερινές καταναλωτικές εμπειρίες, εξηγώντας πως το θέατρο προσφέρει κάτι άγνωστο και συλλογικό, που ανοίγει τον δρόμο για νέες ιδέες και για την αμφισβήτηση του εαυτού μας.

Η πρόσβαση στον Πολιτισμό δεν είναι κάτι δεδομένο για όλους για αυτόν και εξέφρασε την πεποίθηση ότι η περιέργεια του ανθρώπου για το άγνωστο είναι πιο ισχυρή από την καταναλωτική ανάγκη να επαναλαμβάνουμε ό,τι ήδη γνωρίζουμε. Ειδικά στο θέατρο, αυτή η περιέργεια συνδυάζεται με τη συλλογικότητα, προσφέροντας μεγαλύτερο βάθος και αντίκτυπο, τόσο σε προσωπικό όσο και σε πολιτικό επίπεδο.

Κατέληξε δε πως προτιμά να “αγγίζει τις ζωές 300 ανθρώπων μέσω της θεατρικής εμπειρίας, παρά να γίνεται ένα «προϊόν» που καταναλώνεται από 3.000″