Ψηφιακό “μπλόκο” σε ανηλίκους για αλκοόλ και καπνό: Στοιχεία – σοκ για την Ελλάδα

Όταν τον περασμένο χρόνο ψηφιζόταν ο Νόμος 5216/2025, πολλοί στην αγορά πίστεψαν ότι επρόκειτο για ακόμη μία «νομοθετική άσκηση επί χάρτου». Η ελληνική νομική πραγματικότητα, άλλωστε, βρίθει διατάξεων που παραμένουν «κενό γράμμα» ελλείψει ελεγκτικών μηχανισμών.

Ωστόσο, η παρουσίαση στις 18 Μαρτίου 2026 του Οδικού Χάρτη και του Επιχειρησιακού Σχεδίου για την Καθολική Εφαρμογή της Απαγόρευσης Πώλησης Καπνικών και Αλκοόλ σε Ανηλίκους από τα συναρμόδια Υπουργεία Υγείας, Προστασίας του Πολίτη, Ψηφιακής Διακυβέρνησης και Τεχνητής Νοημοσύνης, ήρθε να ανακοινώσει το τέλος της ανοχής. Από την αποσπασματική εποπτεία περνάμε πλέον σε ένα ολιστικό σύστημα που «παντρεύει» τη νομική αυστηρότητα με την ψηφιακή καινοτομία.

Το ευρωπαϊκό πλαίσιο που η Ελλάδα άργησε να ακολουθήσει

Ο Ν. 5216/2025 αποτελεί το αποκορύφωμα μιας μακράς πορείας διεθνούς συμμόρφωσης που εγκαινιάστηκε το 2003 με τη Σύμβαση-Πλαίσιο του Π.Ο.Υ. για τον Έλεγχο του Καπνού (FCTC) και συνέχισε με την Ευρωπαϊκή Οδηγία 2014/40/ΕΕ, η οποία ήδη από το 2016 επέβαλλε αυστηρά συστήματα επαλήθευσης ηλικίας. Στην Ελλάδα, λοιπόν, ο νέος αυτός νόμος συνιστά εν πολλοίς την καθυστερημένη αλλά αποφασιστική απάντηση της χώρας στις ευρωπαϊκές της δεσμεύσεις.

Η διεύρυνση του νομικού οπλοστασίου: Από τον καπνό στα pouches

Η πρώτη μεγάλη τομή του Ν. 5216/2025 υπήρξε η τροποποίηση των προγενέστερων νόμων 3730/2008 και 4419/2016. Ο νομοθέτης αντιλήφθηκε ότι με μια αγορά που διαρκώς αλλάζει, το απαγορευτικό πλαίσιο δεν μπορεί πλέον να εξαντλείται στο παραδοσιακό τσιγάρο. Έτσι, στο πεδίο εφαρμογής του εντάσσονται πλέον ρητά και τα μη καπνικά προϊόντα, όπως τα ηλεκτρονικά τσιγάρα, τα ηλεκτρονικά θερμαινόμενα προϊόντα χωρίς καπνό, αλλά και τα «νικοτινούχα σακουλάκια» (pouches), τα οποία εφεξής εξομοιώνονται νομικά με τα κλασικά καπνικά προϊόντα. Για πρώτη φορά, μάλιστα, ο ΕΟΔΥ αναλαμβάνει την εποπτεία της κυκλοφορίας τους, με δικαίωμα ακόμη και ανάκλησης προϊόντων.

Η ψηφιακή επιτήρηση: Alto.gov.gr και το τέλος της ανωνυμίας

Κομβικό στοιχείου του νέου πλαισίου αποτελεί και η πλήρης ενεργοποίηση του Ψηφιακού Μητρώου Ελέγχου Προϊόντων Καπνού, Αλκοόλ & λοιπών προϊόντων χωρίς καπνό (alto.gov.gr), στο οποίο πρέπει να εγγράφονται υποχρεωτικά πλέον όλοι οι πωλητές και όλα τα σημεία πώλησης. Από νομικής άποψης, η εγγραφή σε αυτό το μητρώο αποτελεί προϋπόθεση νομιμότητας για κάθε επιχείρηση και σημείο πώλησης, από πρακτικής δε άποψης για πρώτη φορά καθίσταται δυνατή η πλήρης χαρτογράφηση της αγοράς και ο στοχευμένος έλεγχός της με ενισχυμένη τη διαλειτουργικότητα μεταξύ των αρμοδίων αρχών.

Σε συνδυασμό με την έτερη ψηφιακή πλατφόρμα events.gov.gr, το κράτος αποκτά μια προληπτική δυνατότητα που δεν είχε ποτέ. Η υποχρέωση των καταστημάτων να δηλώνουν ιδιωτικές εκδηλώσεις (όπως τα γνωστά school parties) τουλάχιστον 48 ώρες πριν τη διεξαγωγή τους, δημιουργεί εφεξής ένα «ψηφιακό τεκμήριο» γνώσης. Ο ιδιοκτήτης δεν μπορεί πλέον να ισχυριστεί ότι «αιφνιδιάστηκε» από την προσέλευση ανηλίκων, καθώς η αναγγελία στην Αστυνομία είναι υποχρεωτική εφόσον στην εκδήλωση συμμετέχουν ανήλικοι.

Η υποχρεωτική ταυτοποίηση μέσω του Gov.gr Wallet και του KidsWallet μετατρέπει τον έλεγχο ενηλικότητας από υποκειμενική εκτίμηση του πωλητή σε μια αντικειμενική πράξη μέσω σάρωσης ειδικού QR code, για κάθε σημείο πώλησης, φυσικό ή ψηφιακό. Η ευθύνη ελέγχου της ηλικίας του ανηλίκου για την πώληση, προσφορά και διάθεση προϊόντων καπνού και αλκοόλ, μετατίθεται πια εξ ολοκλήρου στον πωλητή, ενώ παράλληλα θεσπίζεται η πλήρης απαγόρευση πώλησης μέσω αυτόματων πωλητών. Η είσοδος ανηλίκων σε αμιγή μπαρ και κέντρα διασκέδασης απαγορεύεται ρητά, με μοναδική εξαίρεση τις ιδιωτικές εκδηλώσεις που δηλώνονται προκαταβολικά στην ως άνω πλατφόρμα.

Η ακτινογραφία μιας εφηβείας σε κίνδυνο: Τα στοιχεία της ESPAD

Γιατί όμως χρειαζόμασταν τόσο δραστικά μέτρα; Η απάντηση βρίσκεται στην πανευρωπαϊκή έρευνα ESPAD 2024 του Οργανισμού της Ε.Ε. για τα Ναρκωτικά (EUDA). Τα ευρήματα για την Ελλάδα είναι σοκαριστικά: Το 54% των Ελλήνων 16χρονων έχει δοκιμάσει παραδοσιακό ή ηλεκτρονικό τσιγάρο (Ε.Ε. μέσος όρος: 48%), με την πρώτη επαφή να γίνεται συχνά στα 13 έτη. Το 77% δηλώνει ότι η πρόσβαση σε vapes είναι «εύκολη», ενώ το 92% των εφήβων δηλώνει ότι το βρίσκει «πανεύκολα» διαθέσιμο το αλκοόλ (το 86% έχει ήδη καταναλώσει). Ο πλέον ανησυχητικός δείκτης είναι ο λόγος «βαρέως πότη» ανηλίκων προς ενηλίκους στην Ελλάδα, ο οποίος φτάνει το 5,3, όταν ο μέσος όρος στην Ε.Ε. είναι μόλις 2. Τέλος, ένας στους οκτώ 16χρονους έχει ήδη κάνει χρήση παράνομης ουσίας (κυρίως κάνναβης), με την αντίστοιχη χρήση εισπνεόμενων ουσιών (κόλλα, σπρέι) να αγγίζει το 11%, έναντι 7,5% στην Ευρώπη.

Η απάντηση της καταστολής: Τι λένε τα Στοιχεία της ΕΛ.ΑΣ.

Απέναντι σε αυτή τη ζοφερή πραγματικότητα, η ενεργός εμπλοκή της Αστυνομίας (κατ’ άρθρο 8 του Ν. 5216/2025), που μέχρι πρότινος δεν είχε την σχετική προς τούτο αρμοδιότητα, έχει αλλάξει άρδην τα δεδομένα.

Σε επιτελικό επίπεδο, έχει ιδρυθεί η Διεύθυνση Κοινωνικής Αστυνόμευσης (άρθρο 25 Ν. 5187/2025) ως αρμόδια για το σχεδιασμό και την υλοποίηση δράσεων για την προστασία των ανηλίκων, ενώ σε επιχειρησιακό επίπεδο υπάρχουν 2 Υποδιευθύνσεις Προστασίας Ανηλίκων σε Αθήνα και Θεσσαλονίκη και 5 Γραφεία Προστασίας Ανηλίκων σε Αλεξανδρούπολη, Ιωάννινα, Λάρισα, Πάτρα και Ηράκλειο. Στις δε περιοχές όπου δεν υφίστανται εξειδικευμένες υπηρεσίες, οι σχετικές αρμοδιότητες ασκούνται κατά περίπτωση από τις Υποδιευθύνσεις ή τα Τμήματα Δίωξης και Εξιχνίασης Εγκλημάτων ή τα Αστυνομικά Τμήματα γενικής αρμοδιότητας.

Από την έναρξη ισχύος του νόμου, δηλαδή από τις 07.07.2025 έως και τις 05.03.2026, πραγματοποιήθηκαν συνολικά 82.957 έλεγχοι σε όλη την επικράτεια, συνεπεία των οποίων ακολούθησαν 313 συλλήψεις (αύξηση 341% συγκριτικά με την προ εφαρμογής περίοδο), το 67% των οποίων αφορούσε τη διάθεση αλκοόλ. Σχηματίστηκαν ακολούθως 433 δικογραφίες, γεγονός που σημαίνει μια ποσοστιαία μεταβολή της τάξης του 455% σε σχέση με την περίοδο προ της εφαρμογής του νέου νόμου. Αυτή η ελεγκτική πίεση συμπληρώνεται από μια εξίσου σημαντική παράμετρο: την εκ νέου και σε βάθος ανάδειξη της γονεϊκής ευθύνης. Ενώ από το 2024 στο 2025 είχαμε αύξηση κατά 77% των υποθέσεων παραμέλησης εποπτείας ανηλίκων (κατ’ άρθρο 360 Π.Κ.), η εφαρμογή του νέου νόμου έχει φέρει κι εδώ αισθητή μείωση που αγγίζει, από το 2025 έως το 2026, το -20%.

Κυρώσεις: Το «Λουκέτο» ως Επιχειρησιακή Πραγματικότητα

Για τους παραβάτες, ο νόμος σκληραίνει αισθητά. Σύμφωνα με το άρθρο 10, η πώληση, προσφορά ή διάθεση καπνού ή αλκοόλ σε ανηλίκους αναβαθμίζεται σε ποινικό αδίκημα (πλημμέλημα) και διώκεται με αυτόφωρη διαδικασία (άρθρα 417 έως 427 ΚΠΔ). Όποιος πωλεί, προσφέρει ή με οποιονδήποτε τρόπο διαθέτει προϊόντα καπνού ή αλκοολούχα ποτά σε ανηλίκους, ή επιτρέπει την είσοδο και παραμονή ανηλίκων σε κέντρα διασκέδασης και αμιγή μπαρ χωρίς να το έχει δηλώσει ψηφιακά, τιμωρείται με ποινή φυλάκισης έως 3 έτη και χρηματική ποινή, εκτός αν τιμωρείται βαρύτερα από άλλη διάταξη.

Στο διοικητικό σκέλος, παρόλο που τα πρόστιμα ανέρχονται στα €10.000, η πραγματική απειλή είναι η ίδια η σφράγιση. Βάσει του νέου επιχειρησιακού σχεδίου, η υποτροπή δεν συγχωρείται. Οι μικτές ομάδες ελέγχου (ΕΛ.ΑΣ, Δημοτική Αστυνομία, Εθνική Αρχή Διαφάνειας) έχουν πλέον τη δυνατότητα να εισηγούνται την προσωρινή ή και οριστική ανάκληση της άδειας λειτουργίας της επιχείρησης που παρανομεί.

Συμπέρασμα: Ένα Στοίχημα Δημόσιας Υγείας

Η νομοθετική και επιχειρησιακή παρέμβαση που εισάγει ο Ν. 5216/2025 κρίθηκε επιβεβλημένη όχι μόνο ως ένα μέτρο ρυθμιστικής συμμόρφωσης, αλλά πρωτίστως για ουσιαστικούς δημοσιονομικούς και κοινωνικούς λόγους. Το νέο νομικό πλαίσιο, συνδυάζοντας διεθνείς δεσμεύσεις, ψηφιακές υποδομές και διυπηρεσιακή συνεργασία, στοχεύει στην εμπέδωση μιας κουλτούρας μηδενικής ανοχής. Η επιτυχία αυτού του στοιχήματος δημόσιας υγείας δεν θα κριθεί μόνο από την αυστηρότητα των κυρώσεων, αλλά κυρίως από τη συνέπεια στην εφαρμογή τους, διασφαλίζοντας ότι η Ελλάδα παίρνει πλέον τη θέση που της αναλογεί στον ευρωπαϊκό χάρτη προστασίας των ανηλίκων.

*Η Αναστασία Ακριτίδου είναι δικηγόρος, Ιδρύτρια του Law To Impact. Μπορείτε να τη βρείτε εδώ: Linkedin, Facebook, Instagram