Τέχνη και σινεμά για έναν καλύτερο κόσμο

Όταν το Εθνικό Μουσείο Σύγχρονης Τέχνης και το Διεθνές Φεστιβάλ Κινηματογράφου Ολυμπίας για Παιδιά και Νέους ενώνουν τις δυνάμεις τους, τότε ναι, τα παιδιά μπορούν να αναπτύξουν τις πιο ευαίσθητες πτυχές τους και να γίνουν εκείνοι που, πράγματι, θα δημιουργήσουν έναν καλύτερο κόσμο.

Το KIDS CINEMA @ΕΜΣΤ αξίζει της προσοχής μας αν έχουμε παιδιά 8-12 ετών και όχι μόνο. Για δύο Κυριακές τέχνη, τεχνολογία και κινηματογράφος συμπράττουν μέσα από τα όνειρα των υπευθύνων τους και προσφέρουν μια σειρά ξεχωριστών προβολών και δράσεων που θα αγγίξουν τις ψυχές των παιδιών.

Το Τμήμα Εκπαίδευσης του Εθνικού Μουσείου Σύγχρονης Τέχνης συνεργάζεται με το Διεθνές Φεστιβάλ Κινηματογράφου Ολυμπίας για Παιδιά και Νέους και έτσι η κινηματογραφική θέαση συναντά τη δημιουργία, η οθόνη γίνεται αφετηρία για παιχνίδι, φαντασία και δράση και η ενσυναίσθηση ανθίζει. Αφυπνίζεται με κινηματογραφικές ταινίες μικρού μήκους και οπτικοακουστικές δημιουργίες παιδιών και εφήβων από την Ελλάδα και το εξωτερικό, από την ταινιοθήκη της Camera Zizanio, που συνυπάρχουν σε ένα θεματικό πρόγραμμα με κοινό άξονα τη στάση απέναντι στην ομοιομορφία και τη διαφορετικότητα.

Ο Δημήτρης Καννάς, Εμψυχωτής Παιδικών Εργαστηρίων του Τμήματος Εκπαίδευσης του ΕΜΣΤ Και ο Παντελής Παντελόγλου, καλλιτεχνικός διευθυντής του Διεθνούς Φεστιβάλ Κινηματογράφου Ολυμπίας για Παιδιά και Νέους μας αναλύουν το όραμά τους.

Δημήτρης Καννάς: «Η ενσυναίσθηση δεν διδάσκεται – καλλιεργείται»

Με ποιο τρόπο και κυρίως με ποιον μακροχρόνιο στόχο προσαρμόζει το Τμήμα Εκπαίδευσης του ΕΜΣΤ τα εκπαιδευτικά προγράμματα και τις δράσεις του στις διαφορετικές ανάγκες και ενδιαφέροντα των μαθητών, των ευάλωτων ομάδων αλλά και των ηλικιωμένων – κάτι που δεν συναντάμε συχνά στη χώρα μας;

Οι δράσεις του Τμήματος Εκπαίδευσης του ΕΜΣΤ, εντάσσονται στο ευρύτερο πρόγραμμα του Μουσείου, λαμβάνοντας υπόψη την αποστολή του.

Έτσι τα προγράμματα και οι δράσεις μας αναπροσαρμόζονται πάντα με βάση την εκάστοτε εκθεσιακή δραστηριότητα του Μουσείου, ώστε τα άτομα που συμμετέχουν σε αυτά να έρθουν σε επαφή με τη Σύγχρονη τέχνη. Αξιοποιώντας συμμετοχικές και βιωματικές μεθόδους, στόχος είναι να εμπνευστούν από τα έργα που παρουσιάζονται, να ερεθιστεί η φαντασία τους να στοχαστούν, να εκφραστούν δημιουργικά. Μας ενδιαφέρει να δίνουμε χώρο στην αυτοέκφραση, στην κριτική σκέψη, να νιώθουν όλοι ότι έχουν φωνή που ακούγεται ανεξάρτητα από το αν είναι μαθητές, ευάλωτες κοινωνικά ομάδες, ηλικιωμένοι κλπ.

Ανάλογα, λοιπόν, me τα χαρακτηριστικά της εκάστοτε ομάδας σχεδιάζουμε προγράμματα που έχοντας ως αφορμή τις εκθέσεις του Μουσείου, όπως προ είπα, να ικανοποιούν τα ενδιαφέροντα και τις προσδοκίες των συμμετεχόντων σε αυτά. Είτε σχεδιάζοντάς τα εξολοκλήρου εσωτερικά, είτε κάνοντας πολύτιμες και ενδιαφέρουσες συνεργασίες με φορείς όπως για παράδειγμα συμβαίνει αυτή την περίοδο με το Διεθνές Φεστιβάλ Κινηματογράφου Ολυμπίας για παιδιά και νέους.

Είναι σημαντικό για εμάς να χτίζουμε με τις ομάδες μας σχέσεις εμπιστοσύνης που αποτελούν τη βάση για μακροπρόθεσμες συνεργασίες, συνεργασίες που δεν εξαντλούνται στη μια μόνο επίσκεψη. Αυτό, σε μεγάλο βαθμό, επιτυγχάνεται όταν οι φορείς και τα άτομα που συνεργαζόμαστε νιώθουν ότι τους σεβόμαστε. Για αυτό, όποτε είναι δυνατό, σχεδιάζουμε από κοινού προγράμματα και δράσεις, ώστε να έχουν το μεγαλύτερο δυνατό νόημα για τους ίδιους.

Έτσι, ο μακροπρόθεσμος στόχος μας θα λέγαμε ότι δεν είναι μόνο η εξοικείωση με τη σύγχρονη τέχνη. Είναι η καλλιέργεια πολιτών που είναι σε θέση να απολαμβάνουν την τέχνη και τον πολιτισμό, να σκέφτονται δημιουργικά και κριτικά, να ακούν και να σέβονται τη γνώμη του άλλου, αλλά και να διατυπώνουν τη δική τους με αυτοπεποίθηση, και, τέλος, να νιώθουν ότι μπορούν να συμμετέχουν ενεργά στη διαμόρφωση μιας πιο ανοιχτής κοινωνίας με αποδοχή και σεβασμό στο διαφορετικό.

Με ποιον τρόπο το ΕΜΣΤ ενισχύει την καλλιέργεια της ενσυναίσθησης μέσα από τις δράσεις του και την αξιοποίηση της τέχνης και του πολιτισμού; Πόσο σημαντικές είναι αυτές οι ενέργειες για την ουσιαστική αλλαγή της πολιτιστικής ταυτότητας μιας κοινωνίας;

Μέσα από την επαφή με τη σύγχρονη τέχνη, στο πλαίσιο ενός μουσειακού προγράμματος ή δράσης, φροντίζουμε να δημιουργούνται οι συνθήκες ώστε οι συμμετέχοντες να εμπλέκονται συναισθηματικά και προσωπικά, να εκφράζονται με τον λόγο ή και με την εικαστική γλώσσα, να συνεργάζονται και να επικοινωνούν ουσιαστικά με τα υπόλοιπα μέλη της ομάδας.

Τόσο τα ίδια τα έργα όσο και τα θέματα που επεξεργαζόμαστε στα προγράμματά μας αφορούν κρίσιμα ζητήματα όπως, για παράδειγμα, η ταυτότητα, η μετακίνηση, η συνύπαρξη, τα δικαιώματα της μη ανθρώπινης ζωής. Αυτό που μας ενδιαφέρει δεν είναι να δώσουμε απαντήσεις, αλλά να ανοίξουμε έναν χώρο όπου οι άνθρωποι, κάθε ηλικίας και πολιτισμικού υπόβαθρου, να μπορούν να μοιραστούν εμπειρίες, να ακούσουν διαφορετικές οπτικές και να δουν τον κόσμο μέσα από τα μάτια του άλλου.

Η ενσυναίσθηση, επομένως, δεν διδάσκεται. Καλλιεργείται μέσα από συμμετοχικές διαδικασίες, μέσα από τη βιωματική επαφή με την τέχνη, τον διάλογο, την έκφραση συναισθημάτων, την ανταλλαγή εμπειριών και τον αναστοχασμό. Η δημιουργική συνεργασία μέσα στο μουσείο ενισχύει την κοινωνική νοημοσύνη και την ουσιαστική συνάντηση με τον άλλον. Έτσι, η ενσυναίσθηση βιώνεται μέσα από την αισθητική εμπειρία.

Τέτοιες πρακτικές μπορούν να επηρεάσουν ουσιαστικά τον τρόπο με τον οποίο αντιλαμβανόμαστε τον εαυτό μας και τους άλλους. Το μουσείο σήμερα λειτουργεί ως πεδίο διαλόγου, όπου διαφορετικές φωνές ακούγονται και συνυπάρχουν. Μέσα από τις δράσεις μας επιχειρούμε να συμβάλουμε, έστω και σταδιακά, στην αποδόμηση στερεοτύπων και προκαταλήψεων, στην ενίσχυση της αποδοχής της διαφορετικότητας, στην καλλιέργεια κριτικής σκέψης και δημοκρατικών αξιών.

Έτσι η τέχνη και το Μουσείο μπορεί να λειτουργήσει ως πεδίο κοινωνικού μετασχηματισμού, επηρεάζοντας όχι μόνο το άτομο αλλά και τις συλλογικές στάσεις και αντιλήψεις. Αυτή η διαδικασία είναι αργή, αλλά είναι βαθιά και ουσιαστική. Και, τελικά, αφορά τον ίδιο τον πυρήνα της πολιτιστικής ταυτότητας μιας κοινωνίας.

Παντελής Παντελόγλου: «Στο κέντρο της προσοχής των παιδιών, η προσωπική ελευθερία»

Πώς το εργαστήριο «Από την οθόνη στα χέρια σου» συνδυάζει την κινηματογραφική θέαση με τη δημιουργία και ποιες δεξιότητες αποκτούν τα παιδιά μέσα από την εμπειρία του stop motion animation;

Π.Π. Η κεντρική παιδαγωγική ιδέα του εργαστηρίου είναι η υπέρβαση της απλής κατανάλωσης οπτικοακουστικού περιεχομένου, η οποία είναι προφανώς δεδομένη σήμερα για τα παιδιά της ηλικιακής ομάδας που απευθύνεται το εργαστήριο. Αντί της διασπασμένης και ατελείωτης κατανάλωσης εικόνων, προτείνουμε την εμβάθυνση σε αυτές, διεκδικώντας την όξυνση της προσοχής των παιδιών. Το stop motion animation έχει το σημαντικό πλεονέκτημα ότι είναι το απλούστερο σημείο εισόδου προς τη δημιουργία κινούμενων εικόνων, μια που προαπαιτεί πολύ βασικές δεξιότητες τις οποίες όλα τα παιδιά διαθέτουν (ζωγραφίζω, κόβω, κολλάω κοκ). Όμως όταν αρχίζουμε να παράγουμε κίνηση πάνω στο ταμπλό, προκύπτουν μια σειρά τεχνικά και δημιουργικά ζητήματα σε σχέση με τους βασικούς μηχανισμούς της κινούμενης εικόνας (πλάνο, κάδρο, ρυθμός), αλλά και την υπομονή που απαιτείται για να τα λύσεις. Μέσα στη διαλεκτική σχέση της θέασης ολοκληρωμένων έργων (αυτών που θα προβληθούν) και της προετοιμασίας νέων έργων (αυτών που θα δημιουργηθούν από τα παιδιά), κρύβονται τα θεμελιώδη ερωτήματα του δημιουργού (τι θέλω να πω και πώς μπορώ να το πω καλύτερα;). Το εργαστήριο στοχεύει σε μια πρώτη διατύπωση αυτών των ερωτημάτων και πιθανών απαντήσεων από τα ίδια τα παιδιά που συμμετέχουν σ’ αυτό.

Πώς πιστεύετε ότι ενισχύουν την καλλιτεχνική έκφραση και την κατανόηση της διαδικασίας δημιουργίας οι ταινίες που προβάλλονται στο εργαστήριο «Από την οθόνη στα χέρια σου»;

Οι τέσσερις μικρού μήκους ταινίες που θα προβληθούν στο πλαίσιο του εργαστηρίου δεν είναι συνηθισμένα «μίκυ μάους», όπως έχουμε συνηθίσει να αποκαλούμε αδιακρίτως και υποτιμητικά τις ταινίες animation. Πρόκειται για υψηλής αισθητικής ταινίες από ανήσυχους δημιουργούς, οι οποίοι παίρνουν τα παιδιά στα σοβαρά ως κοινό των καλλιτεχνικών τους έργων. Ως εκ τούτου, κερδίζουν την εγρήγορση των μικρών θεατών και συμβάλλουν στην ενεργοποίηση τους όταν έρθει η ώρα να κάνουν κι αυτοί το δικό τους δημιουργικό έργο – στην κλίμακα, βέβαια, που τους αναλογεί και στο δεδομένο χρονικό διάστημα της παρέμβασης.

Ποιες κοινωνικές και ανθρώπινες αξίες προβάλλονται μέσα από τις ταινίες του προγράμματος «Σπάσε το καλούπι», και πώς αυτές αγγίζουν τις έννοιες ομοιομορφία και διαφορετικότητα σε μια εποχή που αυτό είναι τόσο επίκαιρο;

Ο μοντέρνος κόσμος μάς υποσχέθηκε άπειρες δυνατότητες, αλλά ο άπειρος χαρακτήρας τείνει να αποκρυσταλλώνεται σε αρκετά μασίφ κατηγοριοποιήσεις και εννοιολογήσεις του βίου μας. Οι μικρού μήκους ταινίες του προγράμματος «Σπάσε το καλούπι» αναδεικνύουν τη σημασία της διαφοράς ως κινητήριας δύναμης της ανθρώπινης δημιουργικότητας και υπογραμμίζουν τα αρνητικά όρια της ομοιομορφίας. Βλέπουμε, ας πούμε, ότι η άκριτη ένταξη στο σύνολο δεν σημαίνει απαραιτήτως και ασφάλεια, ενώ και τα κριτήρια του τι είναι καλό και κακό, τι ωραίο και τι άσχημο, τι λειτουργικό και τι όχι, εύκολα μπορούν να ανατραπούν αν αλλάξουμε το σημείο απ’ το οποίο κοιτάμε. Στόχος του προγράμματος είναι, μεταξύ άλλων, η ενίσχυση της ταυτότητας κάθε ατόμου, μέσω της ενίσχυσης της αυτοπεποίθησής του.

Προσωπική ελευθερία: το ζητούμενο σε μια εποχή γενικότερης καταπίεσης και ανελευθεριών. Μια ταινία σαν το «Σπάσε το καλούπι» μπορεί να επηρεάσει σημαντικά ένα παιδί και πόσο αναδεικνύεται η έννοια της «ανυπακοής» με στόχο την αυθεντικότητα και όχι την επανάσταση απλώς ως αντίδραση χωρίς στόχο;

Ως έργο τέχνης, κάθε κινηματογραφική ταινία επηρεάζει τους θεατές της. Έτσι και οι ταινίες του προγράμματος «Σπάσε το καλούπι» έχουν επιλέγει με στόχο να προβληματίσουν και να θέσουν στο κέντρο της προσοχής των παιδιών ακριβώς το ζήτημα της προσωπικής ελευθερίας. Η ελευθερία είναι έννοια παρεξηγημένη στην εποχή μας, καθώς για τους περισσότερους στον δυτικό κόσμο συσχετίζεται με τη δυνατότητα να καταναλώνεις και όχι με τη δυνατότητα να επιλέγεις, πέραν του καταναλωτικού πλαισίου. Επομένως τείνουμε να λέμε «ελευθερία» και να σκεφτόμαστε τους οικονομικούς πόρους που έχουμε (ή δεν έχουμε) για να εξασφαλίσουμε (ή να μην εξασφαλίσουμε) κάποια «πράγματα», συνήθως υλικά. Η παγκόσμια κοινωνία δείχνει ότι το πρόβλημα είναι κάπως πολυπλοκότερο. Σε κάθε περίπτωση, η ανθρώπινη κατάσταση βελτιώνεται δια της αλλαγής, που προϋποθέτει περιέργεια, η οποία περνά απ’ την υπέρβαση των κυρίαρχων οριοθετήσεων, την αμφισβήτηση της κυρίαρχης κατάστασης και την ανυπακοή, στις διάφορες μορφές που μπορεί να πάρει. Κομβικό παραμένει το ζήτημα της χειραφέτησης, που σημαίνει επομένως και τον προσδιορισμό κάποιου στόχου – ο οποίος, αφού μιλάμε για διαφορετικότητα, είναι, τελικά, ο στόχος που βάζει το κάθε άτομο, ο οποίος ορίζει και τη φύση της ελευθερίας του. Οι ταινίες του προγράμματος, απευθυνόμενες βέβαια στη συγκεκριμένη ηλικιακή ομάδα, παρακινούν τον θεατή να προβληματιστεί γύρω από αυτά τα ζητήματα και, φυσικά, να δώσει τη δική του ερμηνεία και να βγάλει το δικό του συμπέρασμα.

Παιδιά, τέχνη, τεχνολογία και κινηματογράφος. Πόσο σημαντική είναι η συνάντησή τους για έναν καλύτερο κόσμο;

Η συνάντηση παιδιών και νέων με την τέχνη, την τεχνολογία και τον κινηματογράφο είναι, κατά τη γνώμη μου, καθοριστική. Ζούμε σε έναν κόσμο όπου η εικόνα και τα ψηφιακά μέσα διαμορφώνουν σε μεγάλο βαθμό τον τρόπο που αντιλαμβανόμαστε την πραγματικότητα. Η μαζική προβολή σύντομων και αποσπασματικών εικόνων επηρεάζει και διαμορφώνει έναν θεατή με δυσκολία στην αφοσίωση, με έλλειμμα στην προσοχή και αδυναμία στην έκφραση.

Γι’ αυτό επιδιώκουμε να δημιουργούμε προγράμματα που δεν περιορίζονται στην επιφανειακή «κατανάλωση» εικόνων, αλλά ενθαρρύνουν τους συμμετέχοντες να γίνουν οι ίδιοι δημιουργοί, να αναπτύξουν τη φαντασία τους, να αφηγηθούν ιστορίες, να εκφραστούν, να πειραματιστούν.

Έτσι ενώ μέσα από την τέχνη καλλιεργείται η φαντασία, η τεχνολογία προσφέρει εργαλεία δημιουργικά και πρόσβαση σε πληροφορία που παλιότερα δεν υπήρχε. Ο κινηματογράφος συνδυάζει τα παραπάνω στοιχεία και με μέσο την εικόνα, τον ήχο και την αφήγηση ζητάει από τον θεατή την προσοχή του και το να αφιερώσει χρόνο και σκέψη σε αυτό που συντελείται μπροστά στα μάτια. Όπως όλες οι τέχνες, του δίνει την αφορμή να στοχαστεί, να ονειρευτεί.
Ενισχύει την κριτική πρόσληψη της εικόνας, ιδιαίτερα σημαντικό σε μια εποχή υπερπληροφόρησης, και, τελικά, συμβάλει στη διαμόρφωση πιο συνειδητοποιημένων και ενεργών με κριτική σκέψη πολιτών. Και αυτό, νομίζω, είναι μια ουσιαστική προϋπόθεση για έναν καλύτερο κόσμο.

Info

KIDS CINEMA @ΕΜΣΤ | Μεσοπάτωμα, Αίθουσα Προβολών

ΚΥΡΙΑΚΗ 10 ΜΑΪΟΥ
Εργαστήριο «Από την οθόνη στα χέρια σου»
Ώρα έναρξης: 11:30 π.μ. | Διάρκεια: 120’

ΚΥΡΙΑΚΗ 31 ΜΑΪΟΥ
Το Cine Zizanio παρουσιάζει «Σπάσε το καλούπι»
Ώρα έναρξης: 11:30 π.μ. | Διάρκεια: 120’

Κόστος συμμετοχής ανά δράση: 4€
Απαραίτητη η κράτηση θέσης μέσω της ιστοσελίδας του ΕΜΣΤ.

ΕΜΣΤ: Λεωφ. Καλλιρρόης και Αμβρ. Φραντζή, Αθήνα, Τηλ. 211 101 9000