Το οικολογικό άγχος είναι η νέα ασθένεια της Gen Z

“Δεν καταλαβαίνω πώς όλοι συνεχίζουν τη ζωή τους σαν να μην συμβαίνει τίποτα ενώ κυριολεκτικά καταστρεφόμαστε”. Μια εύλογη απορία που ακόμα δεν έχει βρει απάντηση. Καμία εξήγηση δεν δόθηκε πριν από χρόνια, όταν έθεσε μια παρόμοια ερώτηση η Greta Thunberg, η νεαρή ακτιβρίστρια για το κλίμα που έγινε παγκόσμιο σύμβολο, η οποία σε ακόμα πιο μικρή ηλικία είχε δηλώσει πως την έθλιβε η κλιματική κρίση και φυσικά καμία απάντηση δεν δίνεται και σήμερα που μέλη μιας ολόκληρης γενιάς αγωνιούν τόσο για το αύριο του πλανήτη που “φορτώνονται” ένα νέο είδος άγχους: το οικολογικό.

Για τους νέους της Gen Z, η κλιματική κρίση ειναι το παρόν τους. Με βεβαιότητα ξέρουν – γιατί το βλέπουν γύρω τους καθημερινά – πως τα πράγματα μόνο χειρότερα μπορούν να γίνουν, ότι ο πλανήτης που “έχουν παραλάβει” είναι πιο αφιλόξενος από αυτόν που γνώρισαν οι προηγούμενες γενιές, και το πιο σημαντικό: Οι μεγαλύτεροι ενήλικες που είχαν την ευθύνη να αποτρέψουν την κρίση απέτυχαν παταγωδώς. 

Όλα τα παραπάνω, μαζί με κάποια άλλα στοιχεία, πυροδοτούν το λεγόμενο οικολογικό άγχος (eco anxiety).

ΤΙ ΕΙΝΑΙ ΤΟ ΟΙΚΟΛΟΓΙΚΟ ΑΓΧΟΣ

Η UNICEF ορίζει το κλιματικό ή οικολογικό άγχος είναι ένα αναδυόμενο πρόβλημα ψυχικής υγείας, πράγμα που σημαίνει ότι ως κατάσταση αλλάζει και εξελίσσεται παράλληλα με την κλιματική κρίση.

Για να κατανοήσουμε το κλιματικό άγχος, πρέπει να εξετάσουμε δύο πράγματα:

Πρώτον, πρόκειται για άγχος και άλλα συναισθήματα όπως λύπη, θυμό και θλίψη ως αντίδραση σε όσα βλέπουμε να συμβαίνουν σήμερα στον κόσμο, εξαιτίας της πίεσης που ασκεί η κλιματική αλλαγή στον πλανήτη μας.

Δεύτερον, και εξίσου σημαντικό, αφορά το πώς αισθανόμαστε σε σχέση με τις αντιδράσεις των άλλων ανθρώπων, ιδιαίτερα εκείνων που έχουν τη δύναμη να δράσουν ώστε να αποτραπούν τα χειρότερα, αλλά πολύ συχνά αρνούνται, υποβαθμίζουν ή αγνοούν τη δυσφορία που βιώνουν οι ευάλωτες κοινότητες.

Αυτή η δεύτερη μορφή δυσφορίας είναι συχνά πιο δύσκολο να αντιμετωπιστεί από το ίδιο το άγχος για την κλιματική αλλαγή. Αυτό συχνά παρεξηγείται. Η αδικία, η ανισότητα και η έλλειψη φροντίδας μπορούν να γίνουν βαθιά οδυνηρές για πολλές κοινότητες, συμπεριλαμβανομένων νέων ακτιβιστών σε όλο τον κόσμο.

“Η Gen Z είναι η πρώτη γενιά που αρνείται απλά να επιβιώσει. Αναγνωρίζει δηλαδή αυτό το άγχος γιατί δεν παίρνει ως δεδομένη την επιβίωση, όπως έκαναν οι προηγούμενες γενιές. Οι μιλενιαλς ας πουμε που έχουν μάθει να επιβιώνουν λες και δεν υπάρχει άλλη επιλογή δεν θα πάει συνειδητά ο νους των περισσοτέρων σε αυτό, εκτός από μεμονωμένες περιπτώσεις. Είναι δηλαδή ένα λογικό στρες που εμφανίζεται αλλά είναι πολύ εξειδικευμένο”, εξηγεί στο NEWS 24/7 η Ελένη Σαμπάνη, ψυχολόγος, συστημική ψυχοθεραπεύτρια και συγγραφέας.

“Νιώθουν ότι δεν υπάρχει τίποτα ασφαλές, ούτε καν η ίδια η γη, που τη θεωρούμε δεδομένη. Οπότε υπάρχει ανάγκη για περισσότερη ασφάλεια και σταθερότητα και αυτό με τη σειρά του μπορεί να οδηγήσει κάποιον να προσπαθήσει να ελέγξει περισσότερο τα πράγματα προκειμένου να νιώσει ασφαλής. Είτε αυτό σημαίνει να οργανωθεί κινηματικά κάπου ή και να το αγνοήσει”, συμπληρώνει.

ΕΝΑ “ΤΩΡΑ” ΠΟΥ ΤΡΟΜΑΖΕΙ

Μια από τις μεγαλύτερες έρευνες που έχουν γίνει ποτέ για το κλιματικό άγχος των νέων δημοσιεύτηκε στο επιστημονικό περιοδικό The Lancet Planetary Health και περιλάμβανε 10.000 νέους ηλικίας 16-25 ετών από 10 χώρες.

Τα αποτελέσματα ήταν αποκαλυπτικά: σχεδόν 60% των νέων δήλωσαν ότι αισθάνονται «πολύ» ή «εξαιρετικά» ανήσυχοι για την κλιματική αλλαγή, ενώ το 75% χαρακτήρισε το μέλλον «τρομακτικό». Ακόμη πιο ανησυχητικό είναι ότι το 45% είπε πως το άγχος για το κλίμα επηρεάζει αρνητικά την καθημερινότητά του.

Η ίδια έρευνα κατέγραψε και κάτι βαθύτερο: μια διάχυτη αίσθηση προδοσίας απέναντι στις κυβερνήσεις και τους θεσμούς. Πολλοί νέοι δήλωσαν ότι αισθάνονται εγκαταλελειμμένοι από τους πολιτικούς ηγέτες, πιστεύοντας ότι γνωρίζουν τη σοβαρότητα της κρίσης αλλά δεν κάνουν αρκετά για να την αντιμετωπίσουν.

Αυτό είναι ίσως που διαφοροποιεί το οικολογικό άγχος από άλλες μορφές άγχους, δεν βασίζεται σε “σκέψεις” που τρομάζουν αλλά πραγματικά δεδομένα που επιβεβαιώνουν τους χειρότερους φόβους μας: Οι φωτιές που πνίγουν και τους τελευταίος πνεύμονες πρασίνου κάθε καλοκαίρι, οι πλημμύρες στη Θεσσαλία, οι καύσωνες στην Ευρώπη, οι εικόνες από πόλεις που “βράζουν” τους θερινούς μήνες. Η Gen Z δεν φοβάται κάτι φανταστικό αλλά αυτό που ήδη βλέπει να συμβαίνει.

ΤΟ ΑΓΧΟΣ ΘΡΕΦΕΤΑΙ ΑΠΟ ΤΟΝ ΑΛΓΟΡΙΘΜΟ

Η Gen Z είναι ίσως η πρώτη γενιά που μεγάλωσε μέσα σε μια αδιάκοπη ροή πληροφορίας.

Τα social media μετατρέπονται πολύ εύκολα σε ένα σκοτεινό timeline όπου μέσα σε δευτερόλεπτα ο χρήστης μπορεί να δει εικόνες από τις φωτιές στην Καλιφόρνια, τις πλημμυρισμένες πόλεις της Γερμανίας και την διψασμένη γη στην Αφρική. Εντωμεταξύ, ο ίδιος ο αλγόριθμος προωθεί ό,τι μπορεί να σοκάρει καθώς αυτά τραβούν την προσοχή, δημιουργώντας έναν φαύλο κύκλο καταστροφής.

Έρευνα που δημοσιεύτηκε στο arXiv για τη σχέση της Gen Z με την online πληροφορία έδειξε ότι οι νέοι μαθαίνουν πολύ περισσότερα πράγματα τυχαία – γιατί βρέθηκαν στο feed τους – παρά επειδή αναζήτησαν συνειδητά πληροφορίες για ένα θέμα. Αυτό σημαίνει ότι εκτίθενται σχεδόν αναπόφευκτα σε περιεχόμενο που μπορεί να εντείνει το αγχος.

ΕΝΑ ΧΑΟΣ ΜΕ ΤΗΝ ΥΠΟΓΡΑΦΗ ΑΛΛΩΝ

Μέσα σε αυτό το συνεχές κύμα εικόνων καταστροφής ανησυχίας αρχίζουν να επηρεάζονται βαθύτερες, υπαρξιακές αποφάσεις για το μέλλον.

Δεν είναι τυχαίο ότι όλο και περισσότεροι νέοι δηλώνουν πως διστάζουν να κάνουν παιδιά λόγω της κλιματικής αλλαγής. Σύμφωνα με στοιχεία που δημοσίευσε το TIME, περίπου το 39% των νέων εκφράζει φόβους για το αν είναι σωστό να φέρει παιδιά σε έναν κόσμο που αλλάζει τόσο δραματικά.

Το οικολογικό άγχος επηρεάζει ακόμη και τις πιο απλές, καθημερινές επιλογές: πού θα ζήσει κάποιος, τι θα σπουδάσει, σε ποια εταιρεία θα εργαστεί, τι προϊόντα θα αγοράζει, αν θα ταξιδέψει με αεροπλάνο ή πόσο «βιώσιμη» είναι η κάθε επιλογή του.

Και ενώ φαίνεται πως μέρος της Gen Z ανακυκλώνει περισσότερο από τις προηγούμενες γενιές, υποστηρίζει βιώσιμα brands, απορρίπτει τη fast fashion πιο εύκολα, ταυτόχρονα αισθάνεται ότι κουβαλά ένα τεράστιο βάρος ευθύνης για ένα “χαός” που δεν δημιούργησε η ίδια.

“Νιώθουν αδικία γιατί από τη γέννησή τους έρχονται στον κόσμο με ένα χρέος. Δεν ειναι εύκολα διαχειρίσιμο να έρχεσαι σε έναν κόσμο και να πρέπει να προσαρμόζεις τη ζωή σου σε σχέση με κάτι που δεν έχεις δημιουργήσει και εσύ απλά επωμίζεσαι τις συνέπειες”, προσθέτει η Ελένη Σαμπάνη.

“Η ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΗ ΤΟΥ ΠΛΑΝΗΤΗ ΕΙΝΑΙ ΠΡΟΣΩΠΙΚΗ ΥΠΟΘΕΣΗ”

Όλα τα παραπάνω δημιουργούν μία πίεση στους νέους ενισχύοντας την αίσθηση ότι πρέπει να τα κάνουν όλα τέλεια: να ζουν σκεπτόμενοι το αποτύπωμά τους, να αποφεύγουν τα πλαστικά, να αναζητούν eco friendly λύσεις για όλα, να καταναλώνουν υπεύθυνα και όλα αυτά αδιάκοπα γιατί ήδη το περιβάλλον έχει επιβαρυνθεί πολύ.

«Για εμάς, η καταστροφή του πλανήτη είναι προσωπική υπόθεση», ανέφερε χαρακτηριστικά ένας 16χρονος που συμμετείχε στην έρευνα του Lancet.

Με απλά λόγια, αν οι νέοι δεν κάνουν τις «σωστές» επιλογές, νιώθουν ότι συμβάλλουν οι ίδιοι στην καταστροφή του πλανήτη και αυτό είναι μια αβάσταχτη πίεση.

Ταυτόχρονα, ενώ γνωρίζουν ότι το μεγαλύτερο ποσοστό της περιβαλλοντικής επιβάρυνσης προέρχεται από βιομηχανίες, ενεργειακές εταιρείες και κρατικές πολιτικές προσπαθούν να λύσουν ένα παγκόσμιο πρόβλημα υιοθετώντας ατομικές λύσεις, και το βάρος που πέφτει στις πλάτες τους μοιάζει ακόμα μεγαλύτερο.

Αυτό το αίσθημα εξάντλησης έχει αρχίσει να απασχολεί σοβαρά και την επιστημονική κοινότητα. Η Αμερικανική Ψυχολογική Εταιρεία (APA) ορίζει το eco-anxiety ως έναν «χρόνιο φόβο περιβαλλοντικής καταστροφής». Σε έναν βαθμό, το οικολογικό άγχος θεωρείται φυσιολογική αντίδραση απέναντι σε μια υπαρκτή κρίση. Το πρόβλημα όμως ξεκινά όταν η αγωνία γίνεται τόσο έντονη ώστε παραλύει την καθημερινότητα: κρίσεις πανικού, αϋπνία, απαισιοδοξία, συναισθηματική εξάντληση.

Παράλληλα, πολλοί νέοι νιώθουν ότι τίποτα δεν περνά από το χέρι τους καθώς όσο κι αν προσπαθούν, οι επιστήμονες συνεχίζουν να μιλούν για νέα ρεκόρ θερμοκρασιών και ακραία καιρικά φαινόμενα.

ΟΤΑΝ Ο ΘΥΜΟΣ ΓΙΝΕΤΑΙ ΔΡΑΣΗ

Βέβαια, αυτή η αγωνία δεν οδηγεί μόνο στον φόβο, αλλά και στην κινητοποίηση.

Η Gen Z δεν είναι απλώς μια φοβισμένη γενιά. Θυμώνει και συχνά μετουσιώνει αυτό το αίσθημα σε πράξεις. Από το Fridays for Future μέχρι τις διαδηλώσεις για την κλιματική αλλαγή και την άσκηση πίεσης στις εταιρείες για να υιοθετήσουν πιο βιώσιμες πρακτικές, οι νέοι έχουν βρεθεί στην πρώτη γραμμή του αγώνα, φέρνοντας ξανά την κλιματική κρίση στο επίκεντρο της δημόσιας συζήτησης.

Το φαινόμενο της Greta Thunberg είναι το πιο χαρακτηριστικό παράδειγμα αυτής της γενιάς. Όχι επειδή μια έφηβη έγινε παγκόσμιο σύμβολο, αλλά επειδή κατάφερε να εκφράσει συλλογικά τον φόβο ότι οι ενήλικες δεν κάνουν αρκετά.

Αυτός ο φόβος δεν είναι πια αφηρημένος αλλά το “κλίμα” μέσα στο οποίο μια ολόκληρη γενιά ενηλικιώνεται, νιώθοντας τόσο έντονα ότι ο “πλανήτης τελειώνει”.