Τα σχολικά βιβλία και η “κανονική” οικογένεια

Πριν από 22 χρόνια μετείχα στη συγγραφική ομάδα που ετοίμαζε ένα σχολικό βιβλίο για μεγάλη τάξη του δημοτικού. Σε τακτά διαστήματα ένας υπεύθυνος του Παιδαγωγικού Ινστιτούτου έβλεπε τα νέα κεφάλαια που ετοιμάζαμε και έκανε κριτικές παρατηρήσεις. Αρκετές ήταν χρήσιμες.

Θυμάμαι όμως τη σφοδρή διαφωνία για ένα κείμενο που περιέγραφε τις μορφές οικογένειας μέσα από απλές ιστοριούλες παιδιών. Το κείμενο κατέληγε ότι το βασικό είναι η αγάπη και ο αλληλοσεβασμός, άσχετα αν μιλάμε για πυρηνική, εκτεταμένη, μονογονεϊκή ή ανασυγκροτημένη οικογένεια. Ο υπεύθυνος μάς δήλωσε κατηγορηματικά ότι «δε μπορεί σχολικό βιβλίο Ελληνικής Γλώσσας να προβάλλει άλλο πρότυπο πλην της παραδοσιακής ελληνικής οικογένειας (sic)» και ζήτησε να αντικαταστήσουμε το κείμενο. Μείναμε έκπληκτοι, κατηγορηματικά κι εμείς αρνηθήκαμε, απαιτήσαμε να μείνει στο βιβλίο, όπως τελικά έγινε.

Παράλληλα έμπαινα σε τάξεις και δούλευα πιλοτικά με το υλικό αυτό σε ομάδες παιδιών. Έβλεπα με τα μάτια μου πόσο ευεργετικά επιδρούσε στα παιδιά (ιδίως αν περνούσαν οικογενειακά «ζόρια») η ευκαιρία να αναγνωρίζουν τον εαυτό τους στο σχολικό τους βιβλίο. Έβλεπα δηλαδή ότι ακόμα και ένα κείμενο ή μια συμπεριληπτική εκπαιδευτική δραστηριότητα μπορούσε να γίνει η γέφυρα της αποδοχής. Έβλεπαν εκεί τα παιδιά τη δική τους μικρή προσωπική ιστορία, την αναγνώριζαν σαν μια από τις πολλές πιθανές όψεις της πραγματικότητας.

Το βιβλίο γινόταν ένας ευρύχωρος καθρέφτης που περιλάμβανε (και αναγνώριζε ως κανονική) τη δική τους ζωή. Αυτή η βιωμένη σχολική πραγματικότητα έδειχνε πόσο ανόητη ήταν η ιδεοληψία που απαιτούσε «οικογενειακή καθαρότητα».

Θυμάμαι λοιπόν τότε ένα συνηθισμένο μας αστείο στη συγγραφική ομάδα. Σκέψου, λέγαμε, πόσα εγκεφαλικά θα πάθαινε ο υπεύθυνος του Παιδαγωγικού Ινστιτούτου αν στο κείμενο περιλαμβάνονταν παιδιά που μεγάλωναν με ομόφυλα ζευγάρια. Φάνταζε πολύ μακρινό τότε κάτι τέτοιο.

Τα χρόνια πέρασαν, ήρθαν σύμφωνα συμβίωσης και γάμοι ομόφυλων ζευγαριών. Αργήσαμε πολύ, αλλά ήρθε ο καιρός κι αυτές οι μορφές οικογένειας να βρουν τη θέση τους στο δημόσιο λόγο και την εκπαίδευση.

Τα θυμήθηκα αυτά μαθαίνοντας την επίθεση βουλευτή της Νίκης εναντίον των εκδόσεων Νήσος. Είπε πως έχουν «woke ατζέντα» και βγάζουν «βιβλία που αποδομούν την ελληνική οικογένεια, το φύλο και την έννοια της κανονικότητας». Αφορμή για την επίθεση είναι σχολικό βιβλίο Ελληνικής Γλώσσας που ετοίμασε επιστημονική συγγραφική ομάδα στο πλαίσιο του πολλαπλού βιβλίου. Ποια είναι η κατηγορία; Ότι παιδιά δημοτικού θα διαβάσουν στο βιβλίο πως υπάρχουν οικογένειες με δυο μητέρες ή δυο πατέρες και πως όλες οι μορφές οικογένειας είναι απολύτως ισοδύναμες(!).

Σκέφτηκα πως η ζωή κάνει κύκλους. Το έχουμε ξαναδεί το έργο, ξέρουμε πως τα τρολ του διαδικτύου θα προσπαθήσουν να ξεσηκώσουν έναν ηθικό πανικό. «Θέλουν να κάνουν τα παιδιά μας γκέι», θα λένε και κάποιοι θα τους πιστεύουν. Θα μπορούσε να το προσπεράσει κανείς, να πει πως είναι η αφόρητη μπαναλιτέ της αντιδραστικής σκοταδιστικής σκέψης. Είναι η κακόγουστη συνέχεια της ακροδεξιάς μέσα στο χρόνο, η αλυσίδα των ηθικών πανικών.

Αν τον βάζαμε σε μηχανή του χρόνου, ο ίδιος γραφικός βουλευτής που σήμερα μιλάει για κανονικό και μη κανονικό σχήμα οικογένειας στα 80s θα φώναζε υπέρ του ιερού παραδοσιακού θεσμού της προίκας. Θα ήθελε να σέρνουν τους μοιχούς με τα σεντόνια στα αστυνομικά τμήματα. Τι έλεγε τότε; Πως ο πολιτικός γάμος και η αποποινικοποίηση της μοιχείας έβαζαν βόμβα στα θεμέλια της οικογένειας, πως θα γινόμασταν Σόδομα και Γόμορρα. Ο ίδιος αυτός μετά θα φώναζε πως η κατάργηση της σχολικής ποδιάς τραυμάτιζε το κύρος του σχολείου: η νεολαία θα βουλιάξει, οι μαθήτριες θα καλλωπίζονται, τα αγόρια θα ξεμυαλίζονται.

Ο ίδιος μετά θα φώναζε πως ερχόταν το τέλος του κόσμου χωρίς το θρήσκευμα στις ταυτότητες: αφελληνισμός, προδοσία, 666, Ελλάς σημαίνει Ορθοδοξία, να κι ο Χριστόδουλος με το λάβαρο της Αγίας Λαύρας. Ο ίδιος αυτός βουλευτής θα έλεγε πως το έθνος κινδύνευε από τον αλλοδαπό σημαιοφόρο μαθητή που κρατούσε τα εθνικά σύμβολα. Και μετά όταν ήρθε ο νόμος για την ιθαγένεια, τον φαντάζομαι να φωνάζει «Έλληνας γεννιέσαι δε γίνεσαι» και «Δε θα γίνεις Έλληνας ποτέ». Και μετά «Μην παραχαράσσετε την Ιστορία, η Μακεδονία είναι Ελληνική». Εκεί να δεις καταστροφολογία. Και μετά ήρθε η ταυτότητα φύλου και ο ίδιος φώναζε «Θα μας κάνουν όλους γκέι» και έλεγε πως θα αλλάζουν τα αγόρια φύλο για να γλιτώνουν το στρατό ή γιατί τους το είπαν οι εξωγήινοι στον Υμηττό (που έλεγε και μια άλλη φιλελεύθερη ψυχή πριν γίνει πρωθυπουργός).

Γιατί αυτή η μικρή αναδρομή; Για να θυμόμαστε πως πάντα οι πατριδέμποροι και οι πλασιέδες των ιερών παραδόσεων κυνηγάνε τέτοιες αφορμές. Είναι το οξυγόνο τους να φουσκώνουν στερεότυπα, να κατασκευάζουν μια φαντασιακή συλλογική απειλή, να ποντάρουν στην άγνοια και την άνοδο του φόβου, να πουλάνε τζάμπα κινδυνολογία. Και όλα αυτά τα χρόνια, όλες οι προφητείες της καταστροφής διαψεύστηκαν, κανένας από τους ηθικούς πανικούς που καλλιέργησαν δεν επιβεβαιώθηκε. Κι αυτοί συνεχίζουν τη σπέκουλα.

Συνεχίζουν με πάθος να πολεμάνε την ανοιχτή κοινωνία. Θέλουν τις διακρίσεις, τους διαχωρισμούς, τους αποκλεισμούς. Σε καιρούς συντηρητικής αναδίπλωσης έχει διπλή σημασία να στηρίζουμε κάθε προσπάθεια που κοιτάζει προς το ανοιχτό σχολείο της συμπερίληψης και μάχεται τις διακρίσεις. Να γιατί η στήριξη προς καθέναν και καθεμιά που γίνεται στόχος των σκοταδιστικών επιθέσεων (σήμερα οι εκδόσεις Νήσος και η συγγραφική ομάδα) πρέπει να είναι σαφής και απροϋπόθετη.

Έχει σημασία να έχουμε διαρκώς στο μυαλό μας κάθε παιδί που γυρεύει να δει τη δική του οικογένεια και τη δική του προσωπικότητα, τη δική του ετερότητα, να καθρεφτίζεται με σεβασμό και αποδοχή στο δημόσιο λόγο, στα λόγια της δασκάλας του, στο σχολικό του βιβλίο, στα παραμύθια και στις αληθινές ιστορίες. Είναι η ανάγκη να κρατήσουμε ανοιχτό τον ορίζοντα των παιδιών μας που τον σκιάζουν οι φωνές του φόβου και του μίσους.

Αυτή η ανάγκη είναι πολύ σημαντικότερη από τα πολιτικά παιχνίδια κάθε πονηρού ακροδεξιού πολιτευτή.