Οι ξεχασμένοι εθελοντές των Διεθνών Ταξιαρχιών

Την ίδια χρονιά που ο Μεταξάς επέβαλε δικτατορία στην Ελλάδα, εκατοντάδες Έλληνες αντιφασίστες ταξίδεψαν στην Ισπανία για να πολεμήσουν στο πλευρό της Δημοκρατίας. Μια ιστορία διεθνισμού που έμεινε σχεδόν άγραφη — κι ένα ταξίδι που για πολλούς δεν είχε επιστροφή.

Τον Δεκέμβριο του 1936 ο Στέφανος Τσερμέγκας, Ελληνοαμερικανός κομμουνιστής, μπαρκάρει στη Νέα Υόρκη στο υπερωκεάνιο «Νορμανδία». Φτάνει στην Ισπανία στις αρχές του επόμενου χρόνου, με ισπανικό διαβατήριο, μέσω Γαλλίας. Στο ίδιο γκρουπ των 96 Αμερικανών εθελοντών βρίσκονται, κατά τη μαρτυρία του, άλλοι τρεις Ελληνοαμερικανοί: ο Ηλίας Αργίτης, ο Στέλιος Τοπολιάνος και ο Σωκράτης Μόντης. Κατατάσσεται στη 15η Διεθνή Ταξιαρχία, στο Τάγμα Λίνκολν, πολεμά στο μέτωπο της Μαδρίτης και στη μάχη της Χαράμα, και τραυματίζεται. Δεν τον έστειλε κανένα κράτος. Πήγε μόνος του, να πολεμήσει έναν πόλεμο που δεν ήταν, τυπικά, δικός του.

Δεν ήταν, όμως, η μοναδική περίπτωση. Από τις πρώτες κιόλας εβδομάδες του Ισπανικού Εμφυλίου — που ξέσπασε στις 17–18 Ιουλίου 1936 και κράτησε ως την 1η Απριλίου 1939 — Έλληνες αντιφασίστες άρχισαν να φτάνουν στην Ισπανία. Οι πρώτοι ξεκίνησαν από τη Γαλλία ήδη τον Οκτώβριο του 1936, μέσα σε μια πολυεθνική ροή εθελοντών. Πολλοί ήταν εργάτες και ναυτεργάτες της ελληνικής διασποράς, από τη Γαλλία και τις ΗΠΑ· άλλοι, αντιφασίστες που έφυγαν από την Ελλάδα.

Και εδώ κρύβεται μια πικρή ειρωνεία της ιστορίας. Τον Αύγουστο του 1936, λίγες μόνο εβδομάδες μετά την έναρξη του πολέμου στην Ισπανία, ο Ιωάννης Μεταξάς επέβαλε δικτατορία στην Ελλάδα. Οι άνθρωποι που θα πολεμούσαν τον φασισμό στην πατρίδα τους βρέθηκαν στις φυλακές, την εξορία ή το κυνήγι. Κάποιοι από εκείνους που μπόρεσαν, πήγαν να τον πολεμήσουν αλλού — εκεί όπου ακόμη μπορούσαν να κρατήσουν όπλο. Το «No pasarán», το σύνθημα της υπεράσπισης της Μαδρίτης, το φώναξαν και σε ελληνικά στόματα.

Οι Έλληνες δεν ήταν μόνοι σ’ αυτό. Από τις Διεθνείς Ταξιαρχίες πέρασαν συνολικά περίπου 32 με 35 χιλιάδες εθελοντές, από περισσότερες από 50 χώρες. Οργανώθηκαν κατά γλώσσα, σε τάγματα με ονόματα αντιφασιστών: Γκαριμπάλντι (Ιταλοί), Τέλμαν (Γερμανοί και Αυστριακοί, από το όνομα του φυλακισμένου Γερμανού κομμουνιστή Ερνστ Τέλμαν), Ντομπρόφσκι (Πολωνοί), Λίνκολν (Αμερικανοί). Πολλοί έρχονταν από χώρες όπου ο φασισμός είχε ήδη επικρατήσει: από την Ιταλία του Μουσολίνι από το 1922, από τη Γερμανία του Χίτλερ από το 1933. Στερημένοι την ιθαγένειά τους, παράνομοι ή εξόριστοι, βρήκαν στην Ισπανία τον μόνο τόπο όπου μπορούσαν ακόμη να πολεμήσουν τον εχθρό που τους είχε ήδη νικήσει στην πατρίδα τους. Η Ελλάδα του Μεταξά, από τον Αύγουστο του 1936, μπήκε στον ίδιο κατάλογο.

Πόσοι ήταν συνολικά; Οι εκτιμήσεις διίστανται. Άλλες πηγές μιλούν για περίπου τριακόσιους, άλλες για τετρακόσιους έως πεντακόσιους Έλληνες που πέρασαν από τις Διεθνείς Ταξιαρχίες. Η αβεβαιότητα δεν είναι τυχαία: πολλοί ταξίδεψαν παράνομα, με πλαστά χαρτιά, μέσω δικτύων αλληλεγγύης όπως η ελληνική οργάνωση της Μασσαλίας, και ο ακριβής αριθμός όσων πέρασαν ποτέ δεν καταγράφηκε με ασφάλεια.

Όποιο κι αν ήταν το ακριβές νούμερο, το τίμημα υπήρξε βαρύ. Σύμφωνα με τις αφηγήσεις, αρκετές δεκάδες — από εβδομήντα έως κοντά στους εκατό — σκοτώθηκαν, πολλοί προτού προλάβουν καν να δουν αν θα επικρατήσει η Δημοκρατία που υπερασπίζονταν. Στη Μαδρίτη υπήρχαν, λέγεται, οι τάφοι 27 Ελλήνων αντιφασιστών· καταστράφηκαν αργότερα από τους νικητές φρανκιστές. Ακόμη και ο τόπος της ταφής τους δεν τους επιτράπηκε.

Δεν ήρθαν μόνο από την Ελλάδα. Περίπου 60 Κύπριοι κατατάχθηκαν κι αυτοί στις Διεθνείς Ταξιαρχίες — αναλογικά με τον πληθυσμό, μία από τις μεγαλύτερες αποστολές κάθε χώρας. Οι περισσότεροι έφτασαν από το Λονδίνο, ενταγμένοι στον αγγλικό λόχο. Ανάμεσά τους ο Αντώνης Θεοδούλου και ο Εζεκίας Παπαϊωάννου, που τραυματίστηκε σοβαρά στη μάχη της Κόρδοβας και κούτσαινε ως το τέλος της ζωής του. Αργότερα έγινε γενικός γραμματέας του ΑΚΕΛ, από το 1949 ως τον θάνατό του το 1988 — και από τη θέση αυτή έζησε το πραξικόπημα και την εισβολή του 1974.

Με τη νίκη του Φράνκο, στις αρχές του 1939, οι Έλληνες που είχαν απομείνει πέρασαν, μαζί με χιλιάδες άλλους ηττημένους, στο γαλλικό έδαφος. Εκεί δεν τους περίμενε η ελευθερία αλλά τα στρατόπεδα συγκέντρωσης της Γαλλίας. Για πολλούς Έλληνες αγωνιστές, η Ισπανία ήταν μόνο το πρώτο κεφάλαιο: ο ίδιος αντιφασιστικός αγώνας θα τους έβρισκε λίγα χρόνια αργότερα στην Αντίσταση κατά της Κατοχής.

Η ιστορία τους έμεινε, για δεκαετίες, σχεδόν άγραφη — ένα μικρό αλλά εμβληματικό κεφάλαιο διεθνιστικής αλληλεγγύης που δεν χωρούσε εύκολα σε κανένα εθνικό αφήγημα. Ίσως οι κατεστραμμένοι τάφοι της Μαδρίτης να είναι η πιο ακριβής εικόνα της: άνθρωποι που πήγαν να υπερασπιστούν την ελευθερία ενός ξένου λαού σαν να ήταν δική τους, και που στο τέλος τους στέρησαν ακόμη και ένα σημάδι ότι πέρασαν από εκεί.

ΠΗΓΕΣ

Κωστής Καρπόζηλος, «Οι Έλληνες μαχητές των Διεθνών Ταξιαρχιών», Ριζοσπάστης, 30/7/2006

Γιάννης Παντελάκης, Los buenos antifascistas. Η ιστορία των Ελλήνων εθελοντών του ισπανικού εμφυλίου μέσα από τα άγνωστα αρχεία των Διεθνών Ταξιαρχιών, Θεμέλιο, 2018

Δημήτρης Παλαιολογόπουλος, Έλληνες αντιφασίστες εθελοντές στον Ισπανικό Εμφύλιο Πόλεμο (1936-1939), Αθήνα 1979 (επανέκδ. Φιλιππότη 1986)

Στέφανος Τσερμέγκας – Λευτέρης Τσιρμιράκης, No pasarán. Έλληνες αντιφασίστες εθελοντές στην Ισπανία, Σύγχρονη Εποχή, 1987

Antony Beevor, The Battle for Spain, 2006