ΦΥΛΑΚΕΣ, ΣΟΝΙΑ, ΤΟ “ΘΗΡΙΟ”: ΟΙ ΙΣΤΟΡΙΕΣ ΠΙΣΩ ΑΠΟ ΤΑ ΟΝΟΜΑΤΑ ΣΤΑΣΕΩΝ ΛΕΩΦΟΡΕΙΟΥ

Πόσοι από όσους κατεβαίνουν καθημερινά στη στάση «Αλυσίδα» ή στη στάση «Σόνια» γνωρίζουν από πού πήραν το όνομά τους; Αυτό ακριβώς το ερώτημα στάθηκε η αφορμή για το πρότζεκτ «Επόμενης Στάση» από την ομάδα ΑΝΟΜΙΑ που ερευνά τις άγνωστες ιστορίες πίσω από τα ονόματα στάσεων λεωφορείου στον Δήμο Αθήνας, και τις μετατρέπει σε αφορμή για σύγχρονη τέχνη.

Η ιδέα, όπως εξηγεί στο NEWS 24/7, η Μαριλένα Κουκούλη, μέλος της ομάδας ΑΝΟΜΙΑ, γεννήθηκε όταν η ομάδα εντόπισε ότι οι στάσεις των λεωφορείων έχουν συχνά «περίεργα ονόματα, ή κάποια σημαντικά ονόματα, για τα οποία, όμως, δεν γνωρίζαμε αρκετές πληροφορίες». Το ενδιαφέρον, σημειώνει, είναι ότι πρόκειται για ονοματοδοσία «από τα κάτω». Σε αντίθεση με τους δρόμους, που περνούν από δημοτικό συμβούλιο, ή τους σταθμούς του μετρό, που αποφασίζονται κεντρικά, οι στάσεις των λεωφορείων ονοματίστηκαν ιστορικά μέσα από την προφορική συνεννόηση της γειτονιάς. «Όταν ξεκίνησαν οι γραμμές, βρίσκανε ένα τοπόσημο και έλεγαν “πάμε στο Σχολείο”, “κατέβασε μας στη Μαρίκα”», περιγράφει. Γι’ αυτό και επαναλαμβάνονται σε όλη την πόλη ονόματα όπως Σχολείο, Στροφή, Βενζινάδικο, ΙΚΑ ή Περίπτερο, απόηχοι μιας εποχής όπου το τοπόσημο αυτό όντως υπήρχε εκεί.

Σήμερα, την αρμοδιότητα ονοματοδοσίας των στάσεων έχει ο ΟΑΣΑ, ο οποίος, σύμφωνα με όσα μεταφέρει η ομάδα από συνεργασία τους, επιλέγει τοπόσημα γνωστά στη γειτονιά, αποφεύγοντας όμως οτιδήποτε θα μπορούσε να εκληφθεί ως διαφήμιση. Αυτό δεν ίσχυε πάντα, καθώς παλαιότερα, στάσεις πήραν το όνομά τους από καταστήματα που είχαν γίνει σημεία αναφοράς για ολόκληρη την πόλη.

Χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι η στάση «Σόνια», η οποία «δεν υπάρχει πια, αλλά όλοι ξέρανε πού ήταν η Σόνια και ήταν σημαντική για τους Αθηναίους για πολλές δεκαετίες». Το περίφημο καφέ-ζαχαροπλαστείο της λεωφόρου Αλεξάνδρας ένωνε κάθε λογής ανθρώπους, προσφέροντας καφέ, γλυκό, πάστα σεράνο και τη σπεσιαλιτέ: μακαρονάδα με κορν-μπιφ. Την ιστορία του καταστήματος βοήθησαν να ανασυνθέσουν τα εγγόνια του ιδιοκτήτη, Αντώνη Πούμπουρα, που συνεργάστηκαν με την ερευνητική ομάδα της «Επόμενης Στάσης».

Η έρευνα ξεκίνησε από τον πλήρη κατάλογο στάσεων του ΟΑΣΑ ανά λεωφορειακή γραμμή, τον οποίο η ομάδα κατέγραψε, αναζητώντας ασυνήθιστα ή ενδιαφέροντα ονόματα, αφότου αποφάσισε να επικεντρωθεί για αρχή στον Δήμο Αθήνας. Η μεθοδολογία συνδύασε αναζήτηση στο διαδίκτυο, έρευνα σε αρχεία και επιτόπιες επισκέψεις με ερωτήσεις σε περαστικούς και κατοίκους. Το αποτέλεσμα ήταν αποκαλυπτικό. «Έχει ενδιαφέρον ότι στις στάσεις που ρωτήσαμε σχεδόν κανείς δεν γνώριζε καμία πληροφορία σχετική με το όνομα της κάθε στάσης», λέει η Μαριλένα Κουκούλη, μια διαπίστωση που, αν μη τι άλλο, επιβεβαιώνει τον λόγο ύπαρξης του ίδιου του πρότζεκτ.

Ανάλογη λογική με τη στάση «Σόνια» έχει και η στάση «Αλυσίδα». Το όνομα προέρχεται από την αλυσίδα που έβαζε παλιά ένας υπάλληλος για να σταματά τους πεζούς όταν περνούσε το τρένο. Πρόκειται για το «Θηρίο», «το ατμήλατο τρένο, που ένωνε τα Πατήσια με την Κηφισιά, όταν και οι δύο περιοχές ήταν ακόμη καταπράσινοι προορισμοί αναψυχής στα όρια της πόλης».Το Θηρίο» εγκαινιάστηκε την Καθαρά Δευτέρα του 1885. Ένα τρένο που έσερνε μέχρι και 12 βαγόνια, με 300 επιβάτες και μέγιστη ταχύτητα 40 χλμ/ώρα, έκανε το τελευταίο του δρομολόγιο τον Αύγουστο του 1938.

Σήμερα δεν περνάει πια τρένο από την Πατησίων. Όμως, το όνομα όχι μόνο επιβίωσε στη στάση, αλλά επεκτάθηκε και σε ολόκληρη την ευρύτερη περιοχή. Η ομάδα ξεχωρίζει αυτή την περίπτωση, καθώς έχει μια αυτοαναφορικότητα σε σχέση με το ίδιο το πρότζεκτ. «Κάνουμε ένα πρότζεκτ για δημόσια συγκοινωνία και η ιστορία της στάσης αφορά ακριβώς τη μνήμη γύρω από τη συγκοινωνία στην πόλη».

Η στάση λεωφορείων που πήρε το όνομά της από τις φυλακές Αβέρωφ επιλέχθηκε να διερευνηθεί στο πρότζεκτ λόγω της βαρύνουσας ιστορικής σημασίας της. «Ποιο είναι το πιο πρωτότυπο δώρο που σας έχουν κάνει ποτέ; Ο Γεώργιος Αβέρωφ έσπασε το κεφάλι του να βρει τι δώρο να προσφέρει στη βασίλισσα Όλγα, σύζυγο του Γεωργίου Α΄, για την επέτειο των 30 χρόνων γάμου του βασιλικού ζεύγους το 1892 και κατέληξε σε κάτι πραγματικά ασυνήθιστο: φυλακές!» εξηγεί η «Επόμενη Στάση» στη σχετική ιστοσελίδα που έχουν ετοιμάσει.

«Στη Μομφεράτου, καθώς περπατάς στου Γκύζη παράλληλα της Λεωφόρου Αλεξάνδρας, λίγο πριν βγεις στον Άρειο Πάγο, κρυμμένη πίσω από μια νεραντζιά, στέκει η στάση Αβέρωφ / ΙΚΑ. Το κατάπιαμε το “φυλακές” μπροστά από το Αβέρωφ και δίπλα κολλήσαμε το ΙΚΑ. Μήτε φυλακές θα βρεις εκεί, μήτε και ΙΚΑ». Στη σελίδα του προτζεκτ έχουν συλλέξει ιστορικό υλικό που για τις φυλακές Αβέρωφ.

Η προέλευση της στάσης «Ελούλου», στην Πειραιώς, είναι ιδιαίτερα αινιγματική. Βρίσκεται στην καρδιά ενός παλιού βιομηχανικού άξονα που ένωνε την Αθήνα με τον Πειραιά. Η ομάδα αναζήτησε την ετυμολογία του ονόματος περνώντας από αρκετές υποθέσεις -μία εξ αυτών το συνέδεε με την εβραϊκή συνοικία της περιοχής και τον μήνα «Ελούλ» του εβραϊκού ημερολογίου- πριν καταλήξει σε αυτό που τελικά ίσχυε, την Ξυλουργική Α.Ε. ΕΛΛΟΥΛ, ένα από τα μεγαλύτερα ξυλουργικά εργοστάσια της εποχής, που ίδρυσε το 1918 ο Ιωάννης Έλλουλ, Μαλτέζος στην καταγωγή. Το εργοστάσιο, που διαφημιζόταν ως ικανό να φτιάξει «κουφώματα, πατώματα παρκέ, κλίμακες, έπιπλα παντός είδους», έζησε σύντομη ακμή προτού μια πυρκαγιά το 1930 και ο μεγάλος δανεισμός οδηγήσουν σε πτώχευση. Το όνομά του, ωστόσο, επιβίωσε στη στάση, με μία παραλλαγή που ακούγεται σαν το σύγχρονο «Ντελούλου».

Πέρα από την ιστορική έρευνα, ο πυρήνας του εγχειρήματος είναι η καλλιτεχνική μεταγραφή αυτού του υλικού. Καλλιτέχνες από διαφορετικά πεδία -σκηνοθεσία, φωτογραφία, γλυπτική, μουσική- έλαβαν πρόσβαση στο ερευνητικό υλικό κάθε στάσης με πλήρη ελευθερία να δημιουργήσουν ό,τι εμπνευστούν. Στόχος, όπως εξηγεί η ομάδα, είναι η επαφή του επιβατικού κοινού με τη σύγχρονη τέχνη. Μέσα από μια απροσδόκητη συνάντηση,  απευθύνονται σε ένα κοινό πολύ πιο ευρύ και ανομοιογενές από αυτό ενός μουσείου: τους ανθρώπους που περιμένουν στις στάσεις των λεωφορείων.

Κάθε στάση στο site συνοδεύεται από προτροπές προς τον επισκέπτη. Άλλες τον καλούν να «ενεργοποιήσει» το σώμα και τις αισθήσεις του μέσα στην πόλη, άλλες τον προσκαλούν να στείλει ο ίδιος κείμενο, ήχο ή εικαστικό υλικό εμπνευσμένο από μια προσωπική ανάμνηση, το οποίο αναρτάται στη σελίδα της στάσης, μια «αλυσίδα αναγνώσεων της πόλης» που, σύμφωνα με την ομάδα, μπορεί να συνεχίσει να διευρύνεται μέσα από την ίδια την κοινότητα.

Η ομάδα ΑΝΟΜΙΑ υλοποιεί το πρότζεκτ με την αιγίδα και την οικονομική υποστήριξη του Υπουργείου Πολιτισμού και με την υποστήριξη του Οργανισμού Πολιτισμού και Ανάπτυξης ΝΕΟΝ.