Μπέτιε Σάαρ: Πέθανε η καταξιωμένη καλλιτέχνιδα λίγες μέρες πριν κλείσει τα 100

Η εικαστικός Μπέτι Σαρ, το έργο της οποίας αποτύπωσε την ταυτότητα, τον πολιτισμό και τη πνευματικότητα των Μαύρων, έφυγε από τη ζωή το πρωί της Κυριακής στο Λος Άντζελες, σε ηλικία 99 ετών.

Ο θάνατός της επιβεβαιώθηκε τη Δευτέρα από συγγενείς της. Αυτή την εβδομάδα θα συμπλήρωνε το 100ό έτος της ηλικίας της.

Κεντρική μορφή του Κινήματος Αφροαμερικανικής Τέχνης (Black Arts Movement) τη δεκαετία του 1960, η Σαρ υπήρξε πρωτοπόρος της τεχνικής του ασαμπλάζ (συνθέσεις/γλυπτά από καθημερινά βρεθέντα αντικείμενα), μετατρέποντας αναμνηστικά της εποχής των φυλετικών διακρίσεων (Jim Crow) σε ισχυρά σύμβολα για την απελευθέρωση των Μαύρων.

«Το πλούσιο σε συμβολισμούς έργο της εξελίχθηκε με την πάροδο του χρόνου, αποτυπώνοντας το περιβαλλοντικό, πολιτισμικό, πολιτικό, φυλετικό, τεχνολογικό, οικονομικό και ιστορικό πλαίσιο μέσα στο οποίο δημιουργήθηκε», ανέφερε η γκαλερί Roberts Projects του Λος Άντζελες, που την εκπροσωπεί.

Η διαδρομή και οι πηγές έμπνευσης

Η Σαρ ξεκίνησε την καριέρα της από τον σχεδιασμό και στράφηκε στην τέχνη στα 35 της, συνεχίζοντας να δημιουργεί μέχρι τα βαθιά της γεράματα. Μεγάλωσε στην Πασαντίνα και ήταν μέλος μιας κοινότητας Αφροαμερικανών καλλιτεχνών στη γειτονική Αλταντίνα, ενώ συχνά ανέφερε τους πύργους «Watts Towers» του Σάιμον Ρόντια ως πρώιμη πηγή έμπνευσης.

«Η οικειοποίηση από μέρους της συλλεκτικών αντικειμένων, οικογενειακών κειμηλίων και χρηστικών ειδών της αφροαμερικανικής κουλτούρας μετασχηματίζεται μέσα από την ανατροπή», σημείωσε η γκαλερί. «Ανάμεσα στους γηραιότερους Αφροαμερικανούς καλλιτέχνες, η Σαρ χαίρει αδιαμφισβήτου σεβασμού».

Η εικαστική της πρακτική περιλάμβανε τη ζωγραφική, τη χαρακτική, τη γλυπτική και τη χρήση βρεθέντων αντικειμένων, όπως κούκλες, σκάφες πλυσίματος και άλλες αντίκες.

Το έργο της «Black Girl’s Window», που δημιουργήθηκε το 1969, υπήρξε πρωτοποριακό. Ωστόσο, αναγνωρίστηκε ευρέως δεκαετίες αργότερα, ενώ αποκτήθηκε από το Μουσείο Μοντέρνας Τέχνης της Νέας Υόρκης (MoMA) το 2019. «Δεν υπήρχαν πολλές γκαλερί στο Λος Άντζελες εκείνη την εποχή και σίγουρα καμία για Μαύρους καλλιτέχνες», είχε δηλώσει η ίδια σε συνέντευξή της.

Το «The Liberation of Aunt Jemima» που φιλοτεχνήθηκε το 1972, αποτελεί ένα ακόμη από τα σημαντικότερα έργα της. Περιλαμβάνει αναμνηστικά αντικείμενα που είχε συλλέξει τα οποία διαπόμπευαν τους Μαύρους, συμπεριλαμβανομένης της «mammy» — ενός χαρακτήρα από τις παραστάσεις μινστρέλων του 19ου αιώνα, που χαμογελούσε ενώ υπηρετούσε Λευκούς ιδιοκτήτες σκλάβων.

Στα χέρια της Σαρ, όμως, η φιγούρα αυτή επαναπροσδιορίζεται: συνεχίζει να χαμογελά, αλλά κρατά ένα τουφέκι και μια χειροβομβίδα.

«Αυτό έγινε ως απάντηση στη δολοφονία του Δρ Κινγκ», δήλωσε η Άντζελα Ρόμπινσον Γουίδερσπουν, αναφερόμενη στη δολοφονία του Μάρτιν Λούθερ Κινγκ το 1968 στο Μέμφις του Τενεσί. «Ανέτρεφε τις τρεις μικρές της κόρες και ήθελε να είναι μέρος του Κινήματος για τα Πολιτικά Δικαιώματα».

Το brand «Aunt Jemima» ανήκε στην Quaker Oats για περισσότερα από 130 χρόνια. Η εταιρεία ανακοίνωσε το 2020 ότι θα αποσύρει το εμπορικό σήμα, αναγνωρίζοντας ότι η προέλευση του λογότυπου «βασιζόταν σε ένα φυλετικό στερεότυπο».

Αστείρευτη ενέργεια και καθυστερημένη αναγνώριση

«Πιστεύω ότι είχε αστείρευτη ενέργεια για τη δημιουργία τέχνης. Είχε πολλά να πει και είχε κουραστεί από έναν κόσμο της τέχνης που κυριαρχούνταν από Λευκούς άνδρες», δήλωσε η Ρόμπινσον Γουίδερσπουν, η οποία το 2023 σκηνοθέτησε και παρήγαγε ένα ντοκιμαντέρ για εκείνη. Το «Betye Saar: Ready to Be A Warrior» περιλαμβάνει συνεντεύξεις με τον Τζον Λέτζεντ, την Τίνα Νόουλς και άλλες εξέχουσες προσωπικότητες.

Αν και το έργο της Σαρ παρουσιάστηκε σε ατομική έκθεση στο Μουσείο Γουίτνεϊ το 1975, τα μεγάλα ιδρύματα εξέθεταν τη δουλειά της μόνο σποραδικά με την πάροδο των δεκαετιών. Το 2019, ωστόσο, το Μουσείο Τέχνης της Κομητείας του Λος Άντζελες και το MoMA διοργάνωσαν ταυτόχρονες ατομικές εκθέσεις.

Η Σαρ δίδαξε και υπήρξε μέντορας για μια ολόκληρη γενιά Αφροαμερικανών καλλιτεχνών, συμπεριλαμβανομένου του ζωγράφου Κέρι Τζέιμς Μάρσαλ, ενώ θεωρείται εδώ και καιρό ηγετική μορφή στο εικαστικό τοπίο της Δυτικής Ακτής.

Την άνοιξη του 2026, η Σαρ έγινε δεκτή στην Αμερικανική Ακαδημία Τεχνών και Γραμμάτων.

Η έκθεση «Let’s Get It On: The Wearable Art of Betye Saar», η οποία εστιάζει στον σχεδιασμό κοστουμιών, φιλοξενείται αυτή την περίοδο στην γκαλερί Roberts Projects.