Οι τρεις Μητροπολίτες του ΕΑΜ

Στην Εθνική Αντίσταση συμμετείχαν πολλοί ιερείς. Από την ανώτατη ιεραρχία της Εκκλησίας της Ελλάδος, τρεις.

Ο Ιωακείμ Αποστολίδης, μητροπολίτης Σερβίων και Κοζάνης. Ο Αντώνιος Πολίτης, μητροπολίτης Ηλείας. Ο Ιωακείμ Στρουμπής, μητροπολίτης Χίου, Ψαρών και Οινουσσών.

Και οι τρεις κηρύχθηκαν έκπτωτοι.

Ποια ήταν η δράση τους

Ο Κοζάνης Ιωακείμ ανέβηκε στο βουνό όταν οι Γερμανοί είχαν πλέον αποδείξεις για τη δράση του, και εντάχθηκε στον ΕΛΑΣ. Συμμετείχε σε συνέδρια και συγκεντρώσεις, έκανε διαφωτιστικές περιοδείες, και εκλέχθηκε εθνοσύμβουλος και αντιπρόεδρος του Εθνικού Συμβουλίου της ΠΕΕΑ — της «κυβέρνησης του βουνού». Παρέμεινε στην έδρα της, στους Κορυσχάδες, μέχρι την απελευθέρωση. Έμεινε γνωστός ως πνευματικός αρχηγός του ΕΑΜ.

Ο Ηλείας Αντώνιος έφυγε από τον Πύργο για το βουνό αιφνιδιάζοντας τους πάντες. Όταν οι Γερμανοί κατάλαβαν τι είχε συμβεί, άρχισαν συλλήψεις ιερέων και ιεροδιδασκάλων της μητροπόλεώς του. Εκλέχθηκε και αυτός εθνοσύμβουλος της ΠΕΕΑ.

Ο Χίου Ιωακείμ ήρθε σε επαφή με την Αντίσταση τον Δεκέμβριο του 1943. Στη Χίο οργάνωσε λαϊκές επιτροπές ανά συνοικία και χωριό για τα συσσίτια, συντηρούσε τις οικογένειες των εκτελεσμένων και των ομήρων, και ανακρίθηκε τρεις φορές από τους Γερμανούς. Ο ίδιος το διατύπωσε ως εξής, σε επιστολή του τον Νοέμβριο του 1944: «Στο ΕΑΜ με εμύησεν ο μακαρίτης ο Ιάσονας Καλαμπόκας και άλλος ανώτερος αξιωματικός των οποίων την Εθνική δράσιν δεν μπορεί κανείς να αρνηθή.»

Πώς τους αντιμετώπισε η επίσημη Εκκλησία

Η πρώτη κίνηση έγινε πριν καν τελειώσει η Κατοχή. Τον Νοέμβριο του 1943 η Εκκλησία της Ελλάδος έθεσε τον Κοζάνης Ιωακείμ εκτός της Διαρκούς Ιεράς Συνόδου. Η αιτιολογία: απουσία από τις συνεδριάσεις. Καμία αναφορά στο πού βρισκόταν, ποια ήταν η δράση του και ίσως λόγω αυτών των συνθηκών δεν παρεβρίσκονταν στις συνεδριάσεις.

Οι εκπτώσεις ήρθαν αμέσως μετά τη Βάρκιζα. Μέσα στο 1945 ο Κοζάνης Ιωακείμ έχασε τον θρόνο του — πρώτα με έκπτωση και κατόπιν με καθαίρεση. Τον Απρίλιο του 1945, έκπτωτος και ο Ηλείας Αντώνιος.

Στη Χίο η δίωξη είχε ξεκινήσει νωρίτερα, και είναι η μόνη για την οποία σώζονται τα πρακτικά εκείνων που την οργάνωσαν. Τον Δεκέμβριο του 1944 ιδρύεται στη Χίο η Εθνική Οργάνωση Χίου. Στα πρακτικά της, που φυλάσσονται στη Βιβλιοθήκη «Κοραής», η υπόθεση της απομάκρυνσης του μητροπολίτη συζητείται σε διαδοχικές συνεδριάσεις. Ο ίδιος ο νομάρχης εισηγήθηκε να μη συγκρουστούν μαζί του, αλλά να τον αποσπάσουν από την ΕΑΜική παράταξη — και μειοψήφησε. Η οργάνωση αποφάσισε «παμψηφεί» να αναφερθεί στην Ιερά Σύνοδο και στο υπουργείο Εκκλησιαστικών.

Τι έγραψαν στα ίδια τους τα πρακτικά: η επιτροπή που θα συνέτασσε το κατηγορητήριο εντέλλεται να μην αναφέρει «ωρισμένα σημεία των οποίων η απόδειξις δεν θα είνε ευχερής».

Οι κατηγορίες που τελικά κατατέθηκαν αφορούσαν ότι σταμάτησε να πληρώνει τους ιεροκήρυκες της οργάνωσης «Ζωή», ότι έκανε χειροτονίες χωρίς προσόντα, και — στο τελευταίο φύλλο — χαρτοπαιξία και ανηθικότητα.

Πουθενά η πραγματική αιτία.

Τον Ιούλιο του 1946 το Συνοδικό Δικαστήριο αποφασίζει πρωτόδικα την καθαίρεσή του. Η δίκη γίνεται ερήμην, λόγω ασθένειάς του. Ασκεί ανακοπή και στις 26 Σεπτεμβρίου το δικαστήριο μετατρέπει την ποινή και τον κηρύσσει έκπτωτο.

Αυτή η δεύτερη απόφαση είναι που δημοσιεύεται στο επίσημο δελτίο της Εκκλησίας, το περιοδικό «Εκκλησία», στο τεύχος της 1ης Οκτωβρίου 1946, στη στήλη ΧΡΟΝΙΚΑ, ανάμεσα σε άδειες αρχιερέων και διορισμούς ιεροκηρύκων:

«Δι’ αποφάσεως του Πρωτοβαθμίου διά τους Αρχιερείς Συνοδικού Δικαστηρίου, δικάσαντος κατ’ ανακοπήν, εκηρύχθη έκπτωτος του αρχιερατικού θρόνου της ι. Μητροπόλεως Χίου ο Σεβ. Μητροπολίτης Χίου κ. Ιωακείμ.»

Μία πρόταση. Καμία αιτιολογία.

Τι ακολούθησε την έκπτωση

Η απομάκρυνση δεν ήταν το τέλος. Στο τεύχος της 15ης Νοεμβρίου 1946, το ίδιο δελτίο αναδημοσιεύει, με την επιφύλαξη «κατ’ ειδήσεις ανεγράφη», ότι ο Οικουμενικός Πατριάρχης ζητά από τον Αρχιεπίσκοπο Αμερικής να ενεργήσει ώστε να μην επιτραπεί η μετάβαση στις ΗΠΑ του Κοζάνης Ιωακείμ, «λόγω της σκανδαλώδους πολιτείας του». Η δράση του, δηλαδή, πέρασε τα σύνορα και η χριστιανική αγάπη και συγχώρεση δεν βρήκε έδαφος να ανθίσει σε οικουμενικό πλέον επίπεδο.

Ο Χίου Ιωακείμ παρέμεινε σχολάζων αρχιερεύς. Πέθανε στις 28 Μαρτίου 1950, πάμφτωχος.

Η αποκατάσταση

Ο Κοζάνης Ιωακείμ αποκαταστάθηκε στο αξίωμα το 1957. Ο Ηλείας Αντώνιος το 1958.

Τον Νοέμβριο του 2000 η Εκκλησία της Ελλάδος προχώρησε στη μετά θάνατον ηθική αποκατάσταση των δύο, μαζί με κληρικούς που αγωνίστηκαν στο ΕΑΜ και τον ΕΛΑΣ, και εξέδωσε αφιερωματικό τόμο.

Ο Χίου Ιωακείμ δεν ήταν σε εκείνον τον κατάλογο. Είχε πεθάνει πενήντα χρόνια νωρίτερα, χωρίς ποτέ να επιστρέψει σε θρόνο.

Αποκαταστάθηκε στις 25 Αυγούστου 2021, ύστερα από αίτημα του σημερινού μητροπολίτη Χίου. Εβδομήντα πέντε χρόνια μετά την έκπτωση. Εβδομήντα ένα χρόνια μετά τον θάνατό του. Είκοσι ένα χρόνια μετά τους άλλους δύο.

ΠΗΓΕΣ

Η απόφαση για τον μητροπολίτη Χίου δημοσιεύεται στο τεύχος 3-4 του περιοδικού «Εκκλησία», έτος ΚΓ΄ (1946), ελεύθερα προσβάσιμο στο ψηφιακό αρχείο της Εκκλησίας της Ελλάδος. Τα πρακτικά της Εθνικής Οργάνωσης Χίου φυλάσσονται στη Δημόσια Κεντρική Βιβλιοθήκη Χίου «Κοραής» και έχουν δημοσιευτεί αποσπασματικά· η μονογραφία του Ανδρέα Μιχαηλίδη (2009) πραγματεύεται τη δίωξη. Για τον Ιωακείμ Αποστολίδη υπάρχει διδακτορική διατριβή. Η συνοδική απόφαση αποκατάστασης του Ιωακείμ Στρουμπή είναι της 25ης Αυγούστου 2021.