Σωτήρης Χατζάκης: Η Φόνισσα είναι η ισχυρότερη καταγγελία για τα πάθη της γυναίκας στον αντρικό κόσμο

Η «Φόνισσα» του Αλέξανδρου Παπαδιαμάντη, μια από τις πιο εμβληματικές θεατρικές μεταφορές, ανεβαίνει ξανά, αυτή τη φορά στο ολοκαίνουριο θέατρο Έργον. Σχεδόν τρεις δεκαετίες μετά την πρώτη παρουσίασή της, η Λυδία Κονιόρδου επιστρέφει στον ρόλο της Φραγκογιαννούς και ο Σωτήρης Χατζάκης αναμετριέται εκ νέου με ένα έργο που άφησε ισχυρό αποτύπωμα στη θεατρική ιστορία.

Όταν παρουσιάστηκε για πρώτη φορά το 1998, η παράσταση χαρακτηρίστηκε φαινόμενο, κερδίζοντας την αποδοχή κοινού και κριτικών στην Ελλάδα αλλά και στις διεθνείς περιοδείες της. Σήμερα, η επιστροφή της δεν αποτελεί μια απλή επανάληψη, αλλά μια νέα συνάντηση με τον κόσμο του Παπαδιαμάντη: ένα σκοτεινό σύμπαν όπου η προσωπική τραγωδία συναντά την κοινωνική ασφυξία, η ενοχή τη λύτρωση και η ανθρώπινη απελπισία την ανάγκη για κατανόηση.

Στο επίκεντρο βρίσκεται η Φραγκογιαννού, η «Χαδούλα» του Παπαδιαμάντη, μια γυναίκα που γεννήθηκε μέσα στη φτώχεια, την καταπίεση και τους αυστηρούς κοινωνικούς περιορισμούς της εποχής της. Μια ηρωίδα δύσκολη να κατηγοριοποιηθεί, που κινείται ανάμεσα στην ενοχή και την οδύνη, στο έγκλημα και στο τραύμα, αναγκάζοντας τον θεατή να κοιτάξει όχι μόνο τις πράξεις της, αλλά και τον κόσμο που τη διαμόρφωσε.

Ο Σωτήρης Χατζάκης επιστρέφει σε ένα έργο που, όπως ο ίδιος λέει, «διαβάζει» τον δημιουργό του όσο εκείνος το προσεγγίζει. Η νέα εκδοχή της παράστασης επιχειρεί να αναδείξει τη διαχρονία του παπαδιαμαντικού λόγου και τις κοινωνικές ρωγμές που εξακολουθούν να υπάρχουν: τη θέση της γυναίκας, τη βία, την περιθωριοποίηση, την ανθρώπινη μοναξιά.

Τα μεγάλα κείμενα, σε διαβάζουν, δεν τα διαβάζεις.

Η «Φόνισσα» επιστρέφει στη σκηνή σχεδόν τρεις δεκαετίες μετά την πρώτη σας παρουσίαση. Τι έχει αλλάξει στον τρόπο που κοιτάζετε σήμερα τη Φραγκογιαννού και τι παραμένει ίδιο;

Είναι σαν να γέννησα ένα παιδί και τώρα μετά από είκοσι οκτώ χρόνια αντικρύζω το εγγονάκι μου. «Τίποτα δεν έχει αλλάξει και τίποτα δεν είναι όπως παλιά», έλεγαν ο Χάρης και ο Πάνος (Κατσιμίχας). Το κείμενο είναι πάλι εδώ, κείται και εμείς θα πρέπει να το ζωντανέψουμε ξανά, να του δώσουμε ζωή, κίνηση, αισθήσεις. Όταν σε καλεί ο Παπαδιαμάντης, αναλαμβάνεις κρίσιμη ευθύνη επί του καλλιτεχνικού αλλά και του πνευματικού πεδίου.

Όταν έγραψα τότε την διασκευή, πρυτάνευσε ο σεβασμός στην νουβέλα. Εκεί βρίσκεται το όλον. Κι ένας από τους στόχους του εγχειρήματος, είναι να διαβαστεί ξανά το έργο του Παπαδιαμάντη. Οι διαφορές του τότε με το σήμερα αφορούν και σε μας τους «παλιούς» και στα καινούρια παιδιά που συμπλήρωσαν την ομάδα.

Κοινός στόχος είναι η καταβύθιση σε περιοχές χοϊκές, ενστικτικές, πρωτογενείς, η βαθύτερη κατανόηση της φύσης του ανθρώπου, της καταγωγής των συμπεριφορών, η επαφή με το χώμα, την πέτρα, το νερό, όχι σαν στοιχεία που πλαισιώνουν τον κυρίαρχο άνθρωπο, αλλά σαν οντότητες που ζουν ισότιμα μαζί μας. Δεν κυριαρχούμε στην φύση, αυτό είναι αλαζονική ψευδαίσθηση και μας εκδικείται. Ζούμε με τη φύση γύρω μας και μέσα μας. Όλα αυτά έπρεπε να εμβιωθούν από την ομάδα μας με μια εργασία επίπονη, ανθεκτική, με ψυχική και σωματική υγεία.

Αρκετοί έως πολλοί λειτουργούν στο θέατρο όπως στην ψυχοθεραπεία. Λάθος. Ο θεατής δεν υποχρεούται να διακρίνει τις παθολογίες. Έρχεται να δει ένα ρόλο από έναν υγιή ηθοποιό που παίζει με μεγάλα πάθη και παθήματα. Με λίγα λόγια, έπρεπε να «θυμηθούμε» το έργο με την ψυχή και το σώμα και να μπάσουμε και τους καινούριους σε αυτή την κατάνυξη, στην τελετουργία των παθών της Φόνισσας τότε, τώρα και μες στη διαχρονία.

Το 1998 η παράσταση χαρακτηρίστηκε «φαινόμενο». Τι σημαίνει για έναν σκηνοθέτη να επιστρέφει σε ένα έργο που έχει ήδη αφήσει τόσο ισχυρό αποτύπωμα; Είναι περισσότερο πρόκληση ή ευθύνη;

Τα μεγάλα κείμενα, σε διαβάζουν, δεν τα διαβάζεις. Αναζητούν στον οργανισμό σου στοιχεία επαφής με το υλικό του έργου. Σε φυλές που ασκούν την ομοιοπαθητική μαγεία, όταν γεννάει μια γυναίκα, ένας άντρας, ο ιατρός-μάγος πίσω από τον τοίχο έχει μια βαριά πέτρα στην κοιλιά του και την σπρώχνει προς τα κάτω όπως το παιδί κατεβαίνει από την μήτρα προς την έξοδο, στο φως της δημιουργίας.

Η στιγμή που επιλέχτηκε τότε Η Φόνισσα, είναι και τώρα για μένα μια ευθύνη πνευματική πρωτίστως και αισθητική. Όσα προστέθηκαν στην ζωή μου μα και όσα αφαιρέθηκαν από αυτήν, τα είκοσι οκτώ αυτά χρόνια, θα αναμετρηθούν τώρα με τις αξίες του έργου, υπό την κρίση του Παπαδιαμάντη. Έχω το ίδιο σφίξιμο στο στομάχι, όπως όταν πήγαινα για εξετάσεις στο σχολείο, αλλά και την ίδια χαρά της εκδρομής, όταν φτάσουμε στην πρεμιέρα, ανοίξει το θέατρο και οι ηθοποιοί παίξουμε το παιχνίδι των μεταμορφώσεων που αλαφραίνει και ομορφαίνει τις ζωές μας.

Έχετε επιλέξει τη Λυδία Κονιόρδου για έναν από τους πιο απαιτητικούς ρόλους της καριέρας της. Τι διαφορετικό βλέπετε σήμερα στη δική της Φραγκογιαννού;

Η Λυδία είναι μια οικουμενική τραγωδός. Μια παγκόσμια ηθοποιός που διακονεί τα άχραντα της μίμησης πράξεως και ιερουργεί επάνω στη σκηνή. Τώρα, σε αυτή τη φάση της ζωής της, έχοντας μετουσιώσει τις εμπειρίες της σε υλικό εργασίας, έρχεται πιο πλούσια να γεννήσει τη Χαδούλα, να ενσαρκώσει τη Φραγκογιαννού, σε μια ερμηνεία που θα χαραχθεί στην ψυχή και στις μνήμες μας σαν ένα βίωμα και μια συμμετοχή σε μυστήριο.

Η Φραγκογιαννού είναι θύτης, θύμα ή και τα δύο;

Συνήθως, ο θύτης είναι πρώην θύμα, ο κακοποιημένος, κακοποιεί. Δεν είναι γενικός κανόνας, αλλά ισχύει. Η Φραγκογιαννού είναι θήραμα μαζί και κυνηγός. Η φτώχεια, η αδικία, ο ευτελισμός των ανθρώπων και των κοινωνιών, η βία, το μίσος προς την αθωότητα, κυριαρχούν γύρω της και μέσα της. Ξέρετε, ο φασισμός, ο ρατσισμός και γενικά τα -ισμός, δεν είναι μόνο «προνόμια» της πολιτικής. Αναπτύσσονται στον καθένα ξεχωριστά.

Στο έργο του Ο Αγών μου, ο Χίτλερ έλεγε: «σήμερα η Ευρώπη είναι τόσα εκατομμύρια, αύριο θα είναι διπλάσια, μετά τριπλάσια. Δεν χωράμε. Κάποιοι θα πρέπει να φύγουν. Οι Γερμανοί δεν θα φύγουν».
Δείτε το μεταναστευτικό. Οι πρώην πρόσφυγες, προπηλακίζουν τους τωρινούς ανέστιους και πλάνητες. Ποιος περίμενε οι απόγονοι της ανείπωτης τραγωδίας του Ολοκαυτώματος των Εβραίων, να διαπράττουν την φρικώδη γενοκτονία στη Γάζα;

Σήμερα μιλάμε πολύ περισσότερο για την έμφυλη βία, την πατριαρχία και την κοινωνική πίεση. Υπάρχει ο κίνδυνος να διαβάσουμε τη «Φόνισσα» με σημερινούς όρους και να χάσουμε κάτι από την πολυπλοκότητα του Παπαδιαμάντη;

Η πατρογραμμική δομή της κοινωνίας, διαπράττει διαχρονικά εγκλήματα κατά των γυναικών. Η γυναίκα ως μέρος κτηματολογίου, η απαγόρευση της ηδονής και της αυτοδιάθεσης, η μη δυνατότητα ψήφου, η μη ισότιμη συμμετοχή στην κοινωνία, τα «εγκλήματα πάθους», οι γυναίκες ως δοχεία ηδονής, ως «γλάστρες», είναι παθολογίες που υπήρξαν και θα υπάρχουν.

Η Φόνισσα είναι ίσως η ισχυρότερη καταγγελία για τα πάθη της γυναίκας στον αντρικό κόσμο. Όμως η αντίδραση δεν είναι μόδα. Το δικαίωμα στην διαφορετικότητα δεν είναι κακογουστιά και υποβιβασμός του διαφέροντος στον ρόλο της παραβατικής πόρνης.

Οι στρατιές ομοιόμορφων γυναικείων αντίγραφων ενός κυρίαρχου προτύπου, ενός μίζερου life style, παραπέμπει περισσότερο σε ανάδυση στρατευμάτων ενός νέου ρατσισμού, παρά σε άσκηση δικαιώματος. Η βαθιά αγάπη προς την γυναίκα, ο σεβασμός για την φύση της, η ενθάρρυνση της εξέλιξής της, η αρμονία μαζί της, το αρχαίο ταίριασμα αρσενικού και θηλυκού, είναι το ζητούμενο, όχι το μίσος εναντίον των ανδρών ή των γυναικών και ο πόλεμος.

Αυτές οι σκέψεις οριοθετούν την ανάγνωση και την ερμηνεία της Φόνισσας σήμερα. Η σχέση γυναίκας και άντρα δεν χρειάζεται selfie και πρόκληση. Χρειάζεται σιωπηλή συγκατάνευση και μια στοργική ματιά αγάπης και ελέους προς τον άλλο. Με τη γέννηση, η ανθρώπινη φύση κριματίζεται ως όλον, όχι ως άντρας ή γυναίκα και γι’αυτό το αμάρτημα, μαρτυρεί στην διάρκεια του περιπετειώδους βίου μας.

Η κοινωνία γεννά τέρατα που την καταστρέφουν

Τι σας τρομάζει περισσότερο στη Φραγκογιαννού: τα εγκλήματά της ή η κοινωνία που τη δημιούργησε;

Και τα δύο. Η κοινωνία γεννά τέρατα που την καταστρέφουν. Μετά τα δικάζει, τα τιμωρεί, τα εξοντώνει. Όμως άλλα τέρατα παίρνουν σειρά. Όσο το θλιβερό πολιτικό προσωπικό της Ελλάδας δεν επιλέγει την παιδεία και τον πολιτισμό ως άμεση προτεραιότητα για την ανάπτυξη της κοινωνίας και του κράτους, αυτό το εγκληματικό μοντέλο μιας αυθαίρετης οικονομίας που στηρίζεται στην κλεψιά, στη διαπλοκή και την αδικία -όπως σήμερα ο νεοφιλελευθερισμός του σάπιου καπιταλιστικού συστήματος- θα γεννάει στρατιές απόκληρων, εξαθλιωμένων, υπεράριθμων, μη ορατών από το κυνικό μάτι της εξουσίας.

Η θρησκευτική σκιά είναι έντονη στη «Φόνισσα». Πώς μπορεί το θέατρο να συνομιλήσει με αυτό το στοιχείο χωρίς ούτε να το εξιδανικεύσει ούτε να το απορρίψει;

Στο έργο του Παπαδιαμάντη συγχρωτίζεται το Αρχαίο Δράμα με τον Χριστιανικό κόσμο. Αυτό το σμίξιμο της αρχαίας ελληνικής σκέψης με το δράμα της Ορθοδοξίας, συνθέτει -είτε ενωσιακά είτε συγκρουσιακά- τον κορμό της ελληνικής ταυτότητας μέσα στη διαχρονία. Επίσης, οι τελετουργικές πράξεις, οι διαβατήριες τελετές, τα μυητικά περάσματα, αποτελούν μέρος και των δύο κόσμων.

Ο μαγικοθρησκευτικός κόσμος του αρχαίου μύθου, της αρχαίας ελληνικής τραγωδίας και η χαρμολύπη της Ορθοδοξίας, είναι ανεξάντλητο υλικό για τον ερευνητή-ηθοποιό που διακονεί την τέχνη του θέατρου. Ένα παράδειγμα: Αρχαίο Δράμα = σκηνικό, δεξί Χορικό αριστερό Χορικό, αποκριτής-ηθοποιός μπροστά ή πίσω πάνω. Εκκλησία: Ωραία Πύλη, αριστερό ψαλτήρι, δεξιό ψαλτήρι, ιερέας.

Υπάρχει κάτι στον Παπαδιαμάντη που θεωρείτε ότι η Ελλάδα του 2026 εξακολουθεί να μην θέλει να κοιτάξει κατάματα;

Η γλώσσα του Παπαδιαμάντη είναι το σπίτι μας. Η γραφή του είναι η ψυχή μας. Είναι ο πατέρας μας. Ο Στάλκερ, ο οδηγός προς την αυτογνωσία και την αρμονία.
Ο σύγχρονος πολεοδομημένος και απολυμασμένος Έλληνας, ένας πουριτανός κρυφο-Προτεστάντης φοβάται να κοιτάξει αυτό ακριβώς: το πλάσμα που θα μπορούσε να ήτανε, χλωρό σαν το δέντρο, ερωτικό και αθώο σαν το ζώο, αραιό όπως τα όνειρα και τα κόκκαλα των αγίων.

Όσοι έχουν δώσει την μονοκατοικία τους αντιπαροχή, ονειρεύονται τις νύχτες τον κήπο τους που χάθηκε. Αν απωλέσουμε τον κήπο μέσα μας, τότε θα αρχίσουμε να μην αναγνωρίζουμε την φύση στους άλλους, γύρω μας και μέσα στην ψυχή μας.

ΣΥΝΤΕΛΕΣΤΕΣ ΠΑΡΑΣΤΑΣΗΣ

Θεατρική διασκευή- Σκηνοθεσία: Σωτήρης Χατζάκης
Μουσική σύνθεση-διδασκαλία: Τάκης Φαραζής
Σκηνικά: Έρση Δρίνη
Κοστούμια: Χάρης Σουλιώτης
Σχεδιασμός φωτισμού: Αντώνης Παναγιωτόπουλος
Γραφίστας: Ιωάννης Τσίγγας
Διεύθυνση παραγωγής: Φαίη Σούκου
Βοηθός σκηνοθέτης: Στέλλα Παπακωνσταντίνου
Διαφήμιση: Renegade- Βασίλης Ζαρκαδούλας
Social Media: Γλυκερία Συμπλικού – Σβέτα Χαλκίδη
Φωτογραφίες παράστασης: Karol Jarek
Στο ρόλο της Φόνισσας η Λυδία Κονιόρδου
Ερμηνεύουν: Ανδριανή Τουντοπούλου,Μίνα Λουίζου,Αμαλία Τσεκούρα,Φανή Λύκου
Μουσικός Α’- ψάλτης: Xρήστος Σύγγελος και Σίμος Παπασπύρου
Μουσικός Β’: Φάνης Μανούσης και Γιώργος Τούμπλαρης
Στο ρόλο του αφηγητή ο Σωτήρης Χατζάκηςhttps://www.ticketservices.gr/event/theatro-ergon-i-fonissa/?lang=el

 

ΝΕΟ ΘΕΑΤΡΟ «ΕΡΓΟΝ»

Στην καρδιά της θεατρικής Αθήνας, ένας σύγχρονος θεατρικός χώρος 300 θέσεων σηκώνει αυλαία για πρώτη φορά φέτος για να στεγάσει το καλλιτεχνικό όραμα του ιδρυτή του, σκηνοθέτη και θεατρικού παραγωγού Γεώργιου Βάλαρη, μέσα από ένα ρεπερτόριο που κινείται ανάμεσα στο σύγχρονο παγκόσμιο θέατρο, τη μουσική, τις υβριδικές σκηνικές φόρμες και τις διεθνείς συνεργασίες. Με αρχιτεκτονική και διακοσμητική επιμέλεια των Ντίνου Λέλου και Αναστασίας Κώτσια, το νέο Θέατρο «ΕΡΓΟΝ» διαμορφώθηκε με μια σύγχρονη ευρωπαϊκή αισθητική , όπου το industrial στοιχείο συναντά τη ζεστασιά και την κομψότητα ενός σύγχρονου πολιτιστικού χώρου. Η πρώτη θεατρική περίοδος 2026-27 σηματοδοτείται από δύο σημαντικές παραγωγές με κοινό θεματικό άξονα «Η θέση της γυναίκας από την παράδοση στη σύγχρονη πραγματικότητα», οι οποίες θα παρουσιάζονται εναλλασσόμενα καθ’ όλη τη διάρκεια της εβδομάδας.