Τι είναι το πικρικό οξύ που εντοπίστηκε σε φιαλίδια στην Καλλιθέα

Συναγερμός σήμανε στην Καλλιθέα το απόγευμα της Τρίτης (6/10), έπειτα από τον εντοπισμό φιαλιδίων με πικρικό οξύ σε κτίριο.

Το πικρικό οξύ είναι μια χημική ουσία με μακρά ιστορία, η οποία χρησιμοποιήθηκε εκτεταμένα ως ισχυρό εκρηκτικό, ιδιαίτερα από τα τέλη του 19ου αιώνα και κατά τη διάρκεια του Α΄ Παγκοσμίου Πολέμου. Σήμερα η χρήση του είναι πολύ πιο περιορισμένη, ωστόσο εξακολουθεί να συναντάται σε ορισμένες εργαστηριακές και επιστημονικές εφαρμογές.

Η χημική ονομασία του είναι 2,4,6-τρινιτροφαινόλη (TNP) και ο μοριακός του τύπος C6H3N3O7. Σε κανονικές συνθήκες εμφανίζεται ως υποκίτρινο κρυσταλλικό στερεό, ενώ ανήκει στις ιδιαίτερα όξινες φαινόλες.

Η ονομασία «πικρικό» προέρχεται από την ελληνική λέξη «πικρός», λόγω της πικρής γεύσης που είχε αποδοθεί στην ουσία. Ωστόσο, πρόκειται για επικίνδυνη χημική ένωση και οποιαδήποτε άμεση επαφή ή δοκιμή της είναι προφανώς εξαιρετικά επικίνδυνη.

Από τη χημεία στα πεδία των μαχών

Η ιστορία του πικρικού οξέος πηγαίνει αρκετούς αιώνες πίσω. Αναφορές που συνδέονται με την ουσία εντοπίζονται ήδη από τον 18ο αιώνα, ενώ κατά τον 19ο αιώνα οι επιστήμονες άρχισαν να κατανοούν καλύτερα τις ιδιότητές της.

Αρχικά, μάλιστα, οι χημικοί δεν θεωρούσαν ότι το ίδιο το πικρικό οξύ μπορούσε να χρησιμοποιηθεί ως εκρηκτικό και πίστευαν ότι εκρηκτικές ιδιότητες παρουσίαζαν μόνο ορισμένα άλατά του.

Αυτό άλλαξε κατά το δεύτερο μισό του 19ου αιώνα, όταν αποδείχθηκε η ισχυρή εκρηκτική δράση του. Το πικρικό οξύ αποτέλεσε στη συνέχεια ένα από τα σημαντικότερα ισχυρά οργανικά εκρηκτικά της εποχής και υιοθετήθηκε για στρατιωτική χρήση από αρκετές χώρες.

Χρησιμοποιήθηκε ιδιαίτερα σε πυρομαχικά και οβίδες πυροβολικού. Στη Γαλλία συνδέθηκε με τον «μελινίτη», ενώ στη Βρετανία χρησιμοποιήθηκε σε εκρηκτικά που έγιναν γνωστά ως «λυδδίτης». Αντίστοιχες εφαρμογές αναπτύχθηκαν στην Ιαπωνία, στη Ρωσία και στις Ηνωμένες Πολιτείες.

Η χρήση του ήταν εκτεταμένη σε πολεμικές συγκρούσεις στα τέλη του 19ου και στις αρχές του 20ού αιώνα, με αποκορύφωμα τον Α΄ Παγκόσμιο Πόλεμο.

Γιατί εγκαταλείφθηκε ως βασικό εκρηκτικό

Παρά την αποτελεσματικότητά του, το πικρικό οξύ παρουσίαζε ένα σοβαρό πρόβλημα ασφαλείας: μπορεί να αντιδράσει με ορισμένα μέταλλα και να δημιουργήσει πικρικά μεταλλικά άλατα.

Οι ενώσεις αυτές μπορεί να είναι ιδιαίτερα ευαίσθητες σε κρούσεις, τριβές και άλλες μηχανικές καταπονήσεις, αυξάνοντας σημαντικά τον κίνδυνο ακούσιας έκρηξης.

Με την ανάπτυξη νεότερων και καταλληλότερων εκρηκτικών υλών, η στρατιωτική χρήση του πικρικού οξέος περιορίστηκε σημαντικά και σε μεγάλο βαθμό αντικαταστάθηκε.

Πού χρησιμοποιείται σήμερα

Παρότι έχει χάσει τον ιστορικό του ρόλο ως βασική εκρηκτική ύλη, το πικρικό οξύ δεν έχει εξαφανιστεί από την επιστημονική χρήση.

Έχει χρησιμοποιηθεί στην οργανική και αναλυτική χημεία, στη μεταλλουργία και σε εργαστηριακές τεχνικές για την εξέταση μετάλλων και κραμάτων.

Παράλληλα, αποτελεί συστατικό του διαλύματος Bouin, ενός παραδοσιακού στερεωτικού που έχει χρησιμοποιηθεί για τη διατήρηση ιστολογικών δειγμάτων.

Εφαρμογές του έχουν υπάρξει και στην κλινική χημεία, μεταξύ άλλων σε μεθόδους προσδιορισμού της κρεατινίνης.

Ιστορικά, οι χρήσεις του ήταν ακόμη περισσότερες. Στις αρχές του 20ού αιώνα είχε χρησιμοποιηθεί ως αντισηπτικό στην αντιμετώπιση εγκαυμάτων και για καυτηριασμό πληγών. Με την πάροδο των ετών, ωστόσο, πολλές από αυτές τις εφαρμογές εγκαταλείφθηκαν εξαιτίας της τοξικότητας και των κινδύνων που συνοδεύουν την ουσία.

Γιατί θεωρείται ιδιαίτερα επικίνδυνο

Το βασικό ζήτημα με το πικρικό οξύ είναι ότι η επικινδυνότητά του αυξάνεται σημαντικά όταν βρίσκεται σε ξηρή κατάσταση.

Το παλιό ή ξεραμένο πικρικό οξύ μπορεί να αποτελέσει σοβαρό κίνδυνο, ιδιαίτερα εάν έχει έρθει σε επαφή με μέταλλα και έχουν δημιουργηθεί ευαίσθητα πικρικά άλατα.

Για τον λόγο αυτό, παλαιά δοχεία της ουσίας που εντοπίζονται σε εργαστήρια ή αποθηκευτικούς χώρους δεν πρέπει να ανοίγονται, να μετακινούνται ή να επιχειρείται η απόρριψή τους χωρίς αξιολόγηση από αρμόδιους ειδικούς.

Σε ορισμένες περιπτώσεις, όταν έχουν εντοπιστεί παλιά και ξεραμένα αποθέματα πικρικού οξέος, έχει απαιτηθεί ακόμη και η επέμβαση ειδικών πυροτεχνουργών για την ασφαλή διαχείρισή τους.

Αντίστοιχος κίνδυνος υπάρχει σε παλιά πυρομαχικά που μπορεί να περιέχουν πικρικό οξύ. Τέτοια πυρομαχικά εξακολουθούν να εντοπίζονται ακόμη και σήμερα σε ναυάγια ή σε περιοχές όπου διεξήχθησαν πολεμικές επιχειρήσεις.