NAZA: Στις αμερικανικές αίθουσες το ντοκιμαντέρ – Αναζωπυρώνει τη συζήτηση για τον πόλεμο στη Γάζα

Η προβολή στις αμερικανικές κινηματογραφικές αίθουσες του ντοκιμαντέρ «NAZA», στο οποίο στελέχη του ισραηλινού στρατού περιγράφουν δολοφονίες αμάχων στη Γάζα, αναμένεται να αναζωπυρώσει την οξύτατη συζήτηση στις ΗΠΑ για τη στρατιωτική στήριξη προς το Ισραήλ, ενόψει των εκλογών για το Κογκρέσο.

Η πολεμική δράση του Ισραήλ έχει προκαλέσει παγκόσμια κατακραυγή, όπως και τα δισεκατομμύρια δολάρια αμερικανικής στρατιωτικής βοήθειας που δόθηκαν από τις κυβερνήσεις Μπάιντεν και Τραμπ. Ο πόλεμος έχει διχάσει βαθιά τους Δημοκρατικούς, αλλά και μέρος των Ρεπουμπλικανών.

Η ταινία απέσπασε χειροκρότημα διάρκειας 25 λεπτών στην πρεμιέρα της στο Φεστιβάλ Κινηματογράφου της Βενετίας, σημειώνοντας ρεκόρ. Η αντίδραση στο Ισραήλ, όπου διεξάγονται εκλογές στο τέλος του μήνα, υπήρξε εξίσου έντονη.

Το «NAZA», τίτλος που προέρχεται από το εβραϊκό ακρωνύμιο για τις «παράπλευρες απώλειες», υποστηρίζει ότι το Ισραήλ χρησιμοποίησε εξελιγμένα συστήματα —ορισμένα από τα οποία λειτουργούσαν με Τεχνητή Νοημοσύνη— για τον εντοπισμό και την εξόντωση υπόπτων για συμμετοχή σε ένοπλες οργανώσεις, πραγματοποιώντας επιθέσεις για τις οποίες ο στρατός γνώριζε ότι θα προκαλούσαν μεγάλο αριθμό θυμάτων μεταξύ αμάχων.

Ο ισραηλινός στρατός έχει απορρίψει «κατηγορηματικά» τα συμπεράσματα των δημιουργών και έχει απειλήσει ότι θα εντοπίσει τους στρατιώτες που μίλησαν στους δημιουργούς. Ο πρωθυπουργός του Ισραήλ, Μπενιαμίν Νετανιάχου, χαρακτήρισε την ταινία αντισημιτική, ενώ υπουργός της κυβέρνησης απείλησε τους δημιουργούς με αφαίρεση της υπηκοότητας. Ο Γιουβάλ Αμπραάμ, ένας από τους δύο σκηνοθέτες, φοβάται ότι δεν θα μπορέσει να επιστρέψει στην πατρίδα του.

Στην πρεμιέρα της ταινίας στο Φεστιβάλ Κινηματογράφου της Νέας Υόρκης τον περασμένο μήνα, μερικές δεκάδες διαδηλωτές συγκεντρώθηκαν έξω από τον χώρο, κρατώντας εικόνες από την επίθεση της Χαμάς στις 7 Οκτωβρίου 2023, η οποία πυροδότησε τον πόλεμο. Ο Αμπραάμ αναγνώρισε τη «σφαγή» και δήλωσε ότι ήταν «εντελώς αδικαιολόγητη».

«Αλλά ούτε αυτό μπορεί να δικαιολογήσει όσα είδατε στην ταινία (…) τη σφαγή τόσων αμάχων στη Γάζα, τις σφαγές σε σημεία διανομής τροφίμων», είπε.

Στρατιώτες περιγράφουν θηριωδίες

Ο Αμπραάμ και η συν-σκηνοθέτρια Ρέιτσελ Σορ γνώριζαν ότι το ντοκιμαντέρ θα προκαλούσε αντιδράσεις. Η προηγούμενη ταινία τους, «No Other Land», που δημιουργήθηκε μαζί με δύο Παλαιστίνιους κινηματογραφιστές και αφορούσε τις δυσκολίες που αντιμετωπίζουν οι Παλαιστίνιοι στην κατεχόμενη Δυτική Όχθη, είχε επίσης προκαλέσει αντιδράσεις: κέρδισε Όσκαρ, αλλά εξόργισε πολλούς στο Ισραήλ.

Παρά τους έντονους ισχυρισμούς που έχουν διατυπωθεί γύρω από την ταινία, το «NAZA» είναι ιδιαίτερα λιτό στη φόρμα του. Δεν υπάρχουν παρουσιαστές, ούτε αρχειακά πλάνα από αεροπορικές επιδρομές — μόνο συνεντεύξεις, τη νύχτα, σε ταράτσες του Τελ Αβίβ, με ανθρώπους των οποίων τα πρόσωπα και οι φωνές έχουν αλλοιωθεί. Κάποιοι χρησιμοποιούν χαρτί και μολύβι για να σχεδιάσουν όσα περιγράφουν.

Ένας από αυτούς θυμάται επιθέσεις εναντίον ανθρώπων που κατευθύνονταν σε σημείο διανομής τροφίμων, ενώ άλλος παρομοιάζει τις εξ αποστάσεως δολοφονίες με βιντεοπαιχνίδι. Οι δημιουργοί αναφέρουν ότι οι πηγές μίλησαν ανώνυμα από φόβο αντιποίνων και ότι οι ισχυρισμοί τους ελέγχθηκαν διεξοδικά.

«Θέλαμε να είναι μια απλή ταινία», δήλωσε η Σορ. «Υπάρχει κάτι πολύ τρομακτικό στο να βλέπεις κάποιον να σχεδιάζει συστήματα που προκαλούν μαζικές δολοφονίες».

Οι μαρτυρίες αναφέρονται στην ανάπτυξη και χρήση ενός εργαλείου Τεχνητής Νοημοσύνης για την επεξεργασία υλικού παρακολούθησης στη Γάζα και την πρόταση στόχων με διασυνδέσεις με τη Χαμάς, δημιουργώντας μια βάση δεδομένων με δεκάδες χιλιάδες ονόματα. Ένα άλλο εργαλείο ΤΝ πρότεινε, σύμφωνα με τις μαρτυρίες, κτίρια και άλλες δομές ως στόχους.

Οι συνεντευξιαζόμενοι υποστηρίζουν ότι τα συστήματα αυτά κάνουν λάθη. Μία πηγή δήλωσε ότι εγκρίθηκε επιχείρηση εναντίον ενός μέλους της Χαμάς, παρότι υπολογιζόταν ότι θα σκοτώνονταν 500 άμαχοι. Ο στρατός έχει αρνηθεί τον συγκεκριμένο ισχυρισμό, ωστόσο ισραηλινές επιθέσεις εναντίον υψηλόβαθμων στελεχών ένοπλων οργανώσεων έχουν συχνά προκαλέσει μεγάλο αριθμό θυμάτων και συγκεκριμένα αμάχων.

Το μεγαλύτερο μέρος της βασικής δημοσιογραφικής έρευνας που αξιοποιήθηκε από τους δημιουργούς του «NAZA» είχε δημοσιευθεί ήδη από το ισραηλινοπαλαιστινιακό +972 Magazine, το εβραϊκό Local Call και τον Guardian, που συμμετείχε στην παραγωγή της ταινίας.

Το Associated Press έχει επίσης δημοσιεύσει έρευνες για τη χρήση μοντέλων Τεχνητής Νοημοσύνης, ανεπτυγμένων από αμερικανικούς τεχνολογικούς κολοσσούς, από το Ισραήλ στον πόλεμο στη Γάζα και στην κατοχή της Δυτικής Όχθης. Η σχετική ερευνητική δουλειά τιμήθηκε με Πούλιτζερ Διεθνούς Ρεπορτάζ. Η Microsoft περιόρισε αργότερα την πρόσβαση του ισραηλινού στρατού στα προϊόντα της.

Η εκτενής απάντηση του ισραηλινού στρατού

Ο ισραηλινός στρατός έχει καταδικάσει την ταινία. Υποστηρίζει ότι οι εντολές «διακρίνουν ρητά, ολοκληρωμένα και με σαφήνεια» μεταξύ μαχητών και αμάχων και ότι καταβάλλονται προσπάθειες για την ελαχιστοποίηση των απωλειών μεταξύ αμάχων «στον μεγαλύτερο δυνατό βαθμό».

Παραδέχθηκε ότι χρησιμοποιεί Τεχνητή Νοημοσύνη, αλλά ανέφερε ότι η επιλογή στόχων γίνεται από αξιωματικούς πληροφοριών και ότι η τελική απόφαση για ένα πλήγμα λαμβάνεται από επιχειρησιακούς διοικητές. Επίσης υποστήριξε ότι πολλοί από τους συνεντευξιαζόμενους δεν φαίνεται να γνώριζαν τη συνολική διαδικασία επιλογής στόχων.

Η συνολική έρευνα βασίζεται σε συνεντεύξεις με περισσότερες από 100 πηγές και πραγματοποιήθηκε σε συνεργασία με το ερευνητικό τμήμα του Guardian από το 2023 έως το 2025.

«Αφού δεις την ταινία, γίνεται πολύ πιο δύσκολο να αμφιβάλλεις ότι πρόκειται για πραγματικούς ανθρώπους», δήλωσε ο Αμπραάμ στην πρεμιέρα της Νέας Υόρκης. «Όλα είναι αληθινά, όλα έχουν ελεγχθεί και έχουμε πολύ, πολύ μεγάλη εμπιστοσύνη σε αυτά».

Ειδικοί και μεγάλες οργανώσεις ανθρωπίνων δικαιωμάτων έχουν κατηγορήσει το Ισραήλ για γενοκτονία, επικαλούμενοι τους θανάτους αμάχων, την καταστροφή του μεγαλύτερου μέρους της Γάζας και τους περιορισμούς στην ανθρωπιστική βοήθεια, που προκάλεσαν λιμό. Το Ισραήλ απορρίπτει κατηγορηματικά τις κατηγορίες, υποστηρίζοντας ότι επιχείρησε να προστατεύσει τους αμάχους απαντώντας στην επίθεση της Χαμάς στις 7 Οκτωβρίου και πολεμώντας για την εξάρθρωση των ενόπλων σε πυκνοκατοικημένες περιοχές.

Οι μαχητές υπό την ηγεσία της Χαμάς σκότωσαν περίπου 1.200 ανθρώπους, κυρίως αμάχους, και απήγαγαν άλλους 251 στην επίθεση της 7ης Οκτωβρίου. Όλοι οι όμηροι έχουν έκτοτε εντοπιστεί, ζωντανοί ή νεκροί.

Η ισραηλινή επίθεση έχει στοιχίσει τη ζωή σε περισσότερους από 74.000 Παλαιστίνιους, μεταξύ των οποίων περισσότεροι από 1.400 από τότε που τέθηκε σε ισχύ, πριν από έναν χρόνο, η εύθραυστη εκεχειρία, σύμφωνα με το υπουργείο Υγείας της Γάζας.

Το υπουργείο, το οποίο αποτελεί μέρος της κυβέρνησης υπό τη Χαμάς, τηρεί αναλυτικά αρχεία που θεωρούνται γενικά αξιόπιστα από ανεξάρτητους ειδικούς και υπηρεσίες του ΟΗΕ. Τα στοιχεία του δεν διαχωρίζουν μαχητές από αμάχους, ωστόσο το υπουργείο αναφέρει ότι γυναίκες και παιδιά αποτελούν περίπου τους μισούς νεκρούς.

Περιορισμένη η διανομή της ταινίας

Το «NAZA» φτάνει στις κινηματογραφικές αίθουσες των ΗΠΑ και προβάλλεται ήδη στο IFC Center της Νέας Υόρκης και στο εξωτερικό με τη συνδρομή του ανεξάρτητου κινηματογραφικού στούντιο mk2.

Στις 9 Οκτωβρίου θα κυκλοφορήσει και σε άλλες πόλεις, μεταξύ των οποίων το Όστιν, το Σικάγο, το Λος Άντζελες και το Σιάτλ. Στα τέλη Νοεμβρίου θα είναι διαθέσιμο δωρεάν για streaming στην ιστοσελίδα του Guardian.

Και το «No Other Land» είχε διανεμηθεί ανεξάρτητα στις ΗΠΑ και σημείωσε μέτρια εμπορική επιτυχία μετά τη βράβευσή του με Όσκαρ, ξεπερνώντας τα 2,5 εκατ. δολάρια σε εισπράξεις στην αμερικανική αγορά.

Η Επιτροπή για την Προστασία των Δημοσιογράφων και η International Documentary Association έχουν εκδώσει ανακοινώσεις καταδικάζοντας τις απειλές εναντίον των δημιουργών. Περισσότεροι από 2.000 άνθρωποι, μεταξύ των οποίων και γνωστοί Ισραηλινοί κινηματογραφιστές, έχουν επίσης υπογράψει κείμενο στήριξης προς τη Σορ και τον Αμπραάμ.

Οι δημιουργοί δηλώνουν ότι εξαρχής στόχος τους ήταν η διάδοση των πληροφοριών, γι’ αυτό και δεν κράτησαν τη δημοσιογραφική έρευνα στο συρτάρι μέχρι την κυκλοφορία της ταινίας. Ελπίζουν ότι το ντοκιμαντέρ θα αποκτήσει μεγαλύτερο κοινό στο Ισραήλ, όπου η δημόσια συζήτηση εξακολουθεί να επικεντρώνεται στην επίθεση της 7ης Οκτωβρίου, με πολύ μικρότερη αναφορά στην καθημερινότητα των Παλαιστινίων.

Θέλουν όμως να δουν την ταινία και οι Αμερικανοί και να κατανοήσουν τον ρόλο που διαδραμάτισε η δική τους κυβέρνηση. Ακαδημαϊκή μελέτη που δημοσιεύθηκε πέρυσι διαπίστωσε ότι οι κυβερνήσεις Μπάιντεν και Τραμπ παρείχαν τουλάχιστον 21,7 δισ. δολάρια σε στρατιωτική βοήθεια προς το Ισραήλ κατά τα δύο πρώτα χρόνια του πολέμου.

«Πολλά από όσα περιγράφονται έγιναν με χρήματα των Αμερικανών φορολογουμένων», δήλωσε ο Αμπραάμ. «Η χώρα μου τα έκανε, αλλά δεν θα μπορούσε ποτέ να τα έχει κάνει χωρίς την αμερικανική διπλωματική και στρατιωτική υποστήριξη».