Τι κρύβεται πίσω από τις οργισμένες διαδηλώσεις στη Γαλλία;

Από τα τέλη Σεπτεμβρίου, η Γαλλία παρακολουθεί μια γνώριμη, αλλά πάντα ηλεκτρισμένη εικόνα: χιλιάδες μαθητές πλημμυρίζουν τους δρόμους, διαμαρτυρόμενοι για την υποχρηματοδότηση της παιδείας, ενώ αποκλείουν την πρόσβαση σε εκατοντάδες λύκεια σε ολόκληρη τη χώρα.

Το κύμα των κινητοποιήσεων δεν άργησε να πάρει βίαιη τροπή. Εκατοντάδες μαθητές, εκπαιδευτικοί αλλά και αστυνομικοί έχουν τραυματιστεί στις συγκρούσεις, ενώ οι συλλήψεις αριθμούν πλέον χιλιάδες – ανάμεσα στους συλληφθέντες και ένας αδιευκρίνιστος αριθμός εξωθεσμικών στοιχείων που παρεισέφρησαν στις διαδηλώσεις.

Στην καρδιά των διεκδικήσεων των μαθητών (15 έως 18 ετών) βρίσκεται η οξεία έλλειψη προσωπικού και η εικόνα εγκατάλειψης των σχολικών υποδομών.

«Υπάρχουν φορές που καθηγητές μας λείπουν για εβδομάδες χωρίς να αντικαθίστανται», εξομολογήθηκε στο BBC η Μαδαλένα, μαθήτρια από το Παρίσι, την ώρα που οι διαδηλώσεις έβγαζαν στους δρόμους εκατοντάδες χιλιάδες πολίτες.

Η ίδια συμπλήρωσε πως στα πρόσφατα κύματα καύσωνα, τα σχολικά κτίρια μετατράπηκαν σε πραγματικά “καζάνια που έβραζαν”.

Τα παράπονα όμως δεν σταματούν εκεί. Πολλοί εξοργίζονται με την απαγόρευση των κινητών τηλεφώνων ή με τα εξαντλητικά ωράρια που κρατούν τους μαθητές στα θρανία μέχρι τις 6 το απόγευμα.

«Φτάνεις σπίτι στις 7 το βράδυ και δεν έχεις χρόνο ούτε να κοιμηθείς ούτε να διαβάσεις», δήλωσε χαρακτηριστικά ένας μαθητής λυκείου στο κανάλι France 2.

Την ίδια ώρα, η ψηφιακή πλατφόρμα Parcoursup, που διαχειρίζεται την εισαγωγή στην τριτοβάθμια εκπαίδευση, αποτελεί μια διαρκώς ανοιχτή πληγή. Με απλά λόγια, είναι το γαλλικό απολυτήριο Λυκείου.

Η ματαιοπονία έχει βαθιές ρίζες. Σχεδόν το 80% κάθε γενιάς αποφοιτά πλέον με το baccalauréat, το οποίο εξασφαλίζει μια θέση στο πανεπιστήμιο – όχι όμως απαραίτητα στη σχολή της επιλογής τους.

Αυτό πυροδοτεί έναν αδίστακτο ανταγωνισμό για τα “δημοφιλή” τμήματα και καταδικάζει τους μαθητές σε ένα διαρκές άγχος απέναντι στο αδιαφανές, κατά πολλούς, σύστημα του Parcoursup.

Γιατί το κίνημα πήρε πρωτοφανείς διαστάσεις

Τα αιτήματα αυτά είναι πέρα για πέρα υπαρκτά. Αρκούν όμως από μόνα τους για να ερμηνεύσουν την ορμή και τη μορφή που έχει λάβει αυτό το ξέσπασμα; Και πώς στέκεται η Γαλλία συγκρινόμενη με τον υπόλοιπο κόσμο;

Σύμφωνα με πρόσφατη έκθεση του ΟΟΣΑ, η γαλλική κυβέρνηση δαπανά ανά μαθητή λυκείου περισσότερα από τον μέσο όρο της Ευρωπαϊκής Ένωσης.

Οι ελλείψεις εκπαιδευτικών είναι πράγματι οξείες, αλλά όχι χειρότερες από ό,τι σε άλλες χώρες – βάσει των δεικτών του ΟΟΣΑ θεωρούνται μάλιστα ηπιότερες, καθώς μένουν λιγότερες κενές θέσεις, παρότι οι αμοιβές των εκπαιδευτικών στη χώρα παραμένουν σχετικά χαμηλές.

Παράλληλα, τα σχολικά ωράρια που εκτείνονται έως αργά το απόγευμα αποτελούν πράγματι βάσανο για τους Γάλλους μαθητές. Αυτό όμως οφείλεται κυρίως στα μεγάλα διαλείμματα για μεσημεριανό και τα περίπλοκα προγράμματα, παρά σε προσπάθεια αναπλήρωσης των διακοπών, οι οποίες δεν είναι ιδιαίτερα μικρές σε σχέση με την υπόλοιπη Ευρώπη.

Το μακρύ σχολικό ωράριο αποτελούσε ανέκαθεν μια θλιβερή πραγματικότητα της γαλλικής εκπαιδευτικής καθημερινότητας και δύσκολα μπορεί να αιτιολογήσει τη σημερινή έκρηξη. Ούτε η πίεση ενός δυσλειτουργικού συστήματος τριτοβάθμιας εκπαίδευσης αρκεί ως ερμηνεία.

Στις περισσότερες ευρωπαϊκές χώρες, το 80-90% των νέων ολοκληρώνει τη δευτεροβάθμια εκπαίδευση και ο ανταγωνισμός για μια καλή θέση στο πανεπιστήμιο γεννά παντού το ίδιο στρες.

Κι ενώ η υποχρηματοδότηση, τα ρημαγμένα κτίρια και ο φόβος για το αύριο τροφοδοτούν τη μαθητική οργή, τα παράπονα αυτά δεν εξηγούν από μόνα τους γιατί το κίνημα έλαβε “πρωτοφανείς” διαστάσεις σε αριθμό σχολείων, μαθητών και βαθμό βίας, όπως συνοψίζει ο υπουργός Εσωτερικών, Λοράν Νουνιέζ.

Η κλίμακα των διαμαρτυριών είναι ακόμη πιο εντυπωσιακή αν αναλογιστεί κανείς το ρίσκο που αναλαμβάνουν οι συμμετέχοντες.

Ο αποκλεισμός σχολείων ή πανεπιστημίων με τη χρήση βίας ή απειλών συνιστά παράνομη πράξη, προσελκύοντας τόσο τις δυνάμεις της αστυνομίας όσο και ομάδες βανδαλιστών, με αποτέλεσμα οι μαθητές να εγκλωβίζονται συχνά σε σκληρές επιχειρήσεις καταστολής.

Ο Πρωθυπουργός Σεμπαστιάν Λεκορνί, στο τελευταίο του μήνυμα, επέμεινε ότι οι δυνάμεις ασφαλείας δεν έχουν λάβει εντολή να “συγκρουστούν με τους μαθητές”, αλλά μόνο να επιβάλουν το νόμο.

Η βαριά κληρονομιά του δρόμου και οι νίκες των μαθητικών κινημάτων

Για να αποκωδικοποιήσει κανείς την τακτική των μαθητών, πρέπει να κοιτάξει πίσω από τις αμπαρωμένες καγκελόπορτες των σχολείων, προς μια βαθιά πολιτική παράδοση.

Στη Γαλλία, η πραγματική εξουσία κατοικούσε ανέκαθεν στον δρόμο, όσο και στα θεσμικά όργανα. Και οι μαθητές το γνωρίζουν αυτό καλύτερα από τον καθένα.

Τον Οκτώβριο του 1990, ο βιασμός μιας μαθήτριας σε σχολείο του Σεν-Σεν-Ντενί -μια περιοχή βόρεια του Παρισιού που βρίσκεται και σήμερα στο επίκεντρο των ταραχών- αποτέλεσε τη σπίθα για μαζικές πορείες ενάντια στην υποχρηματοδότηση και τις ελλείψεις προσωπικού. Το αποτέλεσμα; Η κυβέρνηση δεσμεύτηκε τότε για κονδύλια ύψους 1,2 δισ. ευρώ (σε σημερινή αξία) για τα λύκεια.

Τον Οκτώβριο του 1998, 500.000 μαθητές πραγματοποίησαν πορεία σε όλη τη Γαλλία με παρόμοια αιτήματα, αποσπώντας σχεδόν 1 δισ. ευρώ για ανακαινίσεις σχολείων και 14.000 νέες προσλήψεις.

Σε αρκετές περιπτώσεις, τα μαθητικά κινήματα κατάφεραν να ακυρώσουν ολόκληρες κυβερνητικές μεταρρυθμίσεις – όπως την αναμόρφωση των πανεπιστημίων το 1986 ή τη μείωση του κατώτατου μισθού για τους νέους το 1994.

Η πιο θεαματική επίδειξη της μαθητικής ισχύος ήρθε το 2006, με την απόσυρση του νόμου για τη διευκόλυνση των απολύσεων νέων κάτω των 26 ετών. Μέτρο που είχε ψηφιστεί από το κοινοβούλιο και είχε υπογραφεί από τον τότε πρόεδρο Ζακ Σιράκ, αποσύρθηκε άρον άρον μετά από εβδομάδες καταλήψεων και βίαιων επεισοδίων.

Αλλά και οι μεγαλύτεροι έχουν αποδείξει πώς τα οδοφράγματα μπορούν να επιβληθούν στην εκλεγμένη εξουσία. Η εξέγερση των «Κίτρινων Γιλέκων» το 2018-2019 -με λεηλασίες καταστημάτων και επιθέσεις σε δημόσια κτίρια- ανάγκασε την κυβέρνηση να αποσύρει την αύξηση στους φόρους καυσίμων και να εγκρίνει πακέτο παροχών 10 δισ. ευρώ.

Βέβαια, ο δρόμος δεν νικά πάντα.

Το 1968 -το θρυλικό σημείο αναφοράς κάθε γαλλικού διαμαρτυρόμενου κινήματος- η σπουδαστική εξέγερση έληξε ουσιαστικά στις κάλπες. Ωστόσο, οι σημερινοί μαθητές είναι κληρονόμοι μιας πολιτικής κουλτούρας στην οποία οι διαδηλωτές ανταγωνίζονται τους πολιτικούς για το ποιος εκφράζει την αυθεντική, λαϊκή βούληση.

Εκ πρώτης όψεως, ο συσχετισμός δυνάμεων ευνοεί τους μαθητές. Δημοσκόπηση για το BFMTV δείχνει ότι το 72% των Γάλλων θεωρεί τα αιτήματά τους δίκαια, ενώ το 55% στηρίζει ανοιχτά το κίνημα.

Έχοντας στο πλευρό τους εκπαιδευτικούς, συνδικάτα και την αριστερή αντιπολίτευση, οι διαδηλωτές έχουν το πάνω χέρι, προετοιμάζοντας νέο γύρο κινητοποιήσεων για το απόγευμα της Πέμπτης.

Στον αντίποδα, η κυβέρνηση βρίσκεται στην πιο αδύναμη φάση της. Μετά από εννέα χρόνια στην εξουσία, ο Εμανουέλ Μακρόν είναι ένας βαθιά μη δημοφιλής πρόεδρος χωρίς δυνατότητα παρέμβασης (lame duck), από τη στιγμή που δεν έχει δικαίωμα επανεκλογής στις προεδρικές εκλογές που απέχουν μόλις έξι μήνες.

Η απόφασή του να προκηρύξει πρόωρες εκλογές τον Ιούνιο του 2024 οδήγησε σε μια πλήρως παραλυμένη Εθνοσυνέλευση. Ο ίδιος ο Λεκορνί έχει αυτοπροσδιοριστεί ως ο «πιο αδύναμος πρωθυπουργός» της σύγχρονης ιστορίας, αδυνατώντας να περάσει ακόμη και τον προϋπολογισμό από τη Βουλή.

Αυτή η αδυναμία, όμως, ενδέχεται να αποδειχθεί το μοναδικό του χαρτί στη διαμάχη με τους μαθητές. Αντιμέτωπος με το εκτοξευμένο κόστος δανεισμού, ένα έλλειμμα που αγγίζει το 5,4% του ΑΕΠ και το δημόσιο χρέος στα υψηλότερα επίπεδα από τη δεκαετία του 1940, ο Λεκορνί είναι δεμένος χειροπόδαρα, οικονομικά και πολιτικά.

Σε αντίθεση με τους προκατόχους του, που λύγιζαν κάτω από την πίεση του δρόμου, εκείνος απλώς δεν έχει απολύτως τίποτα να δώσει.