Σκουριές: Το στοίχημα του ορυκτού πλούτου με περιβαλλοντική ασφάλεια – Από τη Χαλκιδική στη Θράκη

Το ερώτημα αν ο ορυκτός πλούτος της Ελλάδας μπορεί να μετατραπεί σε μοχλό ανάπτυξης, χωρίς να τίθεται σε δεύτερη μοίρα η προστασία του περιβάλλοντος, βρέθηκε στο επίκεντρο των επίσημων εγκαινίων του μεταλλείου χαλκού και χρυσού στις Σκουριές, στη Βορειοανατολική Χαλκιδική, την Πέμπτη 8 Οκτωβρίου. Η ολοκλήρωση της επένδυσης της Ελληνικός Χρυσός, ύψους άνω των 2 δισ. δολαρίων, δεν σηματοδοτεί μόνο τη μετάβαση ενός μεγάλου μεταλλευτικού έργου από την κατασκευή στην παραγωγή. Επαναφέρει στο προσκήνιο μια ευρύτερη συζήτηση για τη θέση της Ελλάδας στον ευρωπαϊκό χάρτη των κρίσιμων πρώτων υλών και για το κατά πόσο ο φυσικός της πλούτος μπορεί να στηρίξει ένα νέο παραγωγικό υπόδειγμα.

Το μήνυμα που εκπέμφθηκε από την τελετή, παρουσία του πρωθυπουργού Κυριάκου Μητσοτάκη, ήταν ξεκάθαρο, μάλιστα, και συμπυκνώνεται στο ότι η αξιοποίηση του ορυκτού πλούτου μπορεί να αποτελέσει αναπτυξιακή επιλογή, υπό την προϋπόθεση ότι συνοδεύεται από σύγχρονη τεχνολογία, αυστηρούς περιβαλλοντικούς όρους, ασφάλεια στην εργασία και ουσιαστικά ανταποδοτικά οφέλη για τις περιοχές που φιλοξενούν τη δραστηριότητα.

Σε αυτή την εξίσωση, οι Σκουριές καλούνται να λειτουργήσουν ως ένας «πιλότος» για το πώς μπορεί να οργανωθεί η υπεύθυνη αξιοποίηση του ελληνικού ορυκτού πλούτου. Ταυτόχρονα, αποτελούν ένα έργο στρατηγικής σημασίας για την Ευρώπη, σε μια περίοδο κατά την οποία η ενεργειακή μετάβαση, η ανάπτυξη των δικτύων και των ψηφιακών υποδομών και οι γεωπολιτικές ανακατατάξεις αυξάνουν τη σημασία της ασφαλούς προμήθειας μετάλλων.

Από τις Σκουριές στην ευρωπαϊκή εφοδιαστική ασφάλεια

Η σημασία του έργου υπερβαίνει, πάντως, τα όρια της Χαλκιδικής. Ο χαλκός αποτελεί βασική πρώτη ύλη για τα ηλεκτρικά δίκτυα, τις ανανεώσιμες πηγές ενέργειας, την ηλεκτροκίνηση και τα data centers, ενώ ο χρυσός εντάσσεται σε ένα ευρύ φάσμα βιομηχανικών και τεχνολογικών εφαρμογών. Σε μια Ευρώπη που επιδιώκει να περιορίσει τις εξαρτήσεις της από εξωτερικούς προμηθευτές, η δυνατότητα παραγωγής κρίσιμων πρώτων υλών εντός της ηπείρου αποκτά ιδιαίτερη βαρύτητα.

Αυτό ακριβώς ανέδειξε ο πρωθυπουργός Κυριάκος Μητσοτάκης, επισημαίνοντας ότι, σε μια εποχή γεωπολιτικών αναταράξεων, η Ευρώπη επανεξετάζει τις αλυσίδες αξίας της και χρειάζεται να παράγει τις πρώτες ύλες που είναι απαραίτητες για την ανταγωνιστικότητα της βιομηχανίας της.

«Οι Σκουριές συμμετέχουν ενεργά σε αυτή την όχι απλά εθνική, αλλά και ευρωπαϊκή προσπάθεια», ανέφερε χαρακτηριστικά, συνδέοντας την επένδυση με την ευρύτερη ανάγκη ενίσχυσης της παραγωγικής αυτονομίας της Ευρώπης.

Με την έναρξη της λειτουργίας του, το μεταλλείο αναμένεται να παράγει κατά μέσο όρο περίπου 140.000 ουγκιές χρυσού και 67 εκατομμύρια λίβρες χαλκού ετησίως, ποσότητα που αντιστοιχεί σε περίπου 30.000 μετρικούς τόνους χαλκού. Η αρχική διάρκεια ζωής του έργου εκτιμάται σε 20 χρόνια, με δυνατότητα επέκτασης εφόσον το επιβεβαιώσουν οι συνεχιζόμενες μεταλλευτικές έρευνες.

Για την Eldorado Gold και την Ελληνικός Χρυσός, η μετάβαση στην παραγωγή αποτελεί το επιστέγασμα μιας πολυετούς προσπάθειας και την αφετηρία μιας νέας περιόδου οικονομικής δραστηριότητας. Όπως σημείωσε ο διευθύνων σύμβουλος της Eldorado Gold, Christian Milau, οι Σκουριές αποτελούν ένα από τα σημαντικότερα έργα στην ιστορία της εταιρείας, δημιουργώντας μακροπρόθεσμη αξία μέσω της απασχόλησης, των επενδύσεων και της υπεύθυνης αξιοποίησης των ορυκτών πόρων.

Το ζητούμενο, επομένως, δεν είναι μόνο η εξόρυξη ενός κοιτάσματος, αλλά η δημιουργία ενός σταθερού παραγωγικού πυλώνα, ο οποίος θα συνδέει την ελληνική μεταλλευτική δραστηριότητα με τις ανάγκες της ευρωπαϊκής βιομηχανίας.

Το περιβαλλοντικό στοίχημα και η κοινωνική αποδοχή

Η αναπτυξιακή διάσταση, ωστόσο, δεν μπορεί να αποσυνδεθεί από το περιβαλλοντικό αποτύπωμα. Αντίθετα, αποτελεί βασική προϋπόθεση για τη συνέχιση και την επέκταση αντίστοιχων επενδύσεων. Αυτό υπογράμμισε ο Κυριάκος Μητσοτάκης, υπενθυμίζοντας ότι, κατά την τροποποίηση της επενδυτικής συμφωνίας, η κυβέρνηση ζήτησε αυστηρότερους περιβαλλοντικούς όρους και πρόσθετες παρεμβάσεις στη διαχείριση των μεταλλευτικών καταλοίπων. Ουσιαστικά έστειλε, έτσι, το σχετικό μήνυμα στις τοπικές κοινωνίες, που σε ένα ποσοστό τους αντιμετωπίζουν με σκεπτικισμό τέτοιες επενδύσεις. Ακόμη και στην περιοχή της Κασσάνδρας όπου τα έργα είναι ολοκληρωμένα, με περιβαλλοντικά έχέγγυα.

«Η μεταλλευτική δραστηριότητα μπορεί να συνυπάρχει με την ανάγκη να προστατέψουμε αυτό το φυσικό περιβάλλον», ανέφερε, προσθέτοντας ότι η σύγχρονη τεχνολογία πρέπει να αποδεικνύει στην πράξη ότι μπορεί να διασφαλίζει την ασφάλεια και την προστασία της φύσης.

Πειστικές απαντήσεις

Ο ίδιος έθεσε ως απαραίτητη προϋπόθεση για την αξιοποίηση και άλλων κοιτασμάτων την πειστική απάντηση προς τις τοπικές κοινωνίες σχετικά με τα οφέλη και τις εγγυήσεις που συνοδεύουν κάθε επένδυση. «Θα πρέπει να πειστούν οι τοπικές κοινωνίες ότι αυτό είναι πράγματι προς όφελός τους», σημείωσε, δίνοντας έμφαση στην ανάγκη διαλόγου με τους κατοίκους, τους εργαζομένους και τους εκπροσώπους της αυτοδιοίκησης.

Από την πλευρά του, ο πρόεδρος της Ελληνικός Χρυσός, Χρήστος Μπαλάσκας, παρουσίασε το σύστημα περιβαλλοντικής παρακολούθησης της εταιρείας, το οποίο, όπως ανέφερε, καταγράφει περίπου 400 παραμέτρους που αφορούν την ποιότητα του αέρα, του εδάφους και των υδάτων, τον θόρυβο, τις δονήσεις και τη βιοποικιλότητα.

Αναφέρθηκε, επίσης, στην αποκατάσταση παλαιών μεταλλευτικών καταλοίπων στην περιοχή της Ολυμπιάδας, σημειώνοντας ότι η εταιρεία έχει επενδύσει 237 εκατ. δολάρια για την απομάκρυνση 2,4 εκατομμυρίων τόνων καταλοίπων και τη μεταφορά τους στον χώρο απόθεσης στον Κοκκινόλακκα.

Οι παρεμβάσεις αυτές εντάσσονται στην επιχειρηματολογία της εταιρείας υπέρ της δυνατότητας συνύπαρξης της μεταλλευτικής δραστηριότητας με την περιβαλλοντική προστασία. Η αποτελεσματικότητά τους, ωστόσο, αποτελεί ζήτημα που απαιτεί διαρκή παρακολούθηση, διαφάνεια και έλεγχο, καθώς η περιβαλλοντική ασφάλεια δεν εξαντλείται στις δεσμεύσεις μιας επένδυσης, αλλά κρίνεται σε όλη τη διάρκεια λειτουργίας της.

Την ανάγκη διαρκούς εγρήγορσης ανέδειξε και ο δήμαρχος Αριστοτέλη, Στέλιος Βαλιάνος, επισημαίνοντας ότι η σχέση της τοπικής κοινωνίας με τη μεταλλευτική δραστηριότητα προϋποθέτει διάλογο και αλληλοσεβασμό. Παράλληλα έθεσε, όπως τόνισε και “το δίκαιο αίτημα για αύξηση του ποσοστού που αποδίδεται στον Δήμο Αριστοτέλη, με τελικό αποδέκτη την τοπική κοινωνία.”  Η κοινωνική αποδοχή δεν αποτελεί, συνεπώς, μια τυπική διαδικασία, αλλά έναν διαρκή όρο για τη βιωσιμότητα της επένδυσης.

Θέσεις εργασίας, ελληνικές επιχειρήσεις και έσοδα για τον τόπο

Η δεύτερη μεγάλη διάσταση των Σκουριών, όπως αναφέρθηκε, αφορά την οικονομική και κοινωνική υπεραξία που μπορεί να δημιουργήσει η μεταλλευτική δραστηριότητα σε βάθος χρόνου.

Με τις Σκουριές σε πλήρη παραγωγική δυναμικότητα, η συνολική δραστηριότητα των Μεταλλείων Κασσάνδρας αναμένεται να υποστηρίζει περίπου 3.000 άμεσες και έμμεσες θέσεις εργασίας. Πρόκειται για ένα μέγεθος με ιδιαίτερη σημασία για τον Δήμο Αριστοτέλη και την ευρύτερη περιοχή, καθώς η διατήρηση σταθερών και καλά αμειβόμενων θέσεων εργασίας μπορεί να ενισχύσει τις προοπτικές παραμονής των νέων στον τόπο τους.

Όπως τόνισε ο πρωθυπουργός, το ζητούμενο είναι οι νέοι άνθρωποι της περιοχής να έχουν τη δυνατότητα να εργάζονται και να προκόβουν στον τόπο τους, εφόσον το επιθυμούν.

Η οικονομική επίδραση δεν περιορίζεται, βεβαίως, στους εργαζομένους. Σύμφωνα με τις εκτιμήσεις που παρουσιάστηκαν για το έργο, η αξία των αγορών από Έλληνες προμηθευτές αναμένεται να ανέλθει σε 6,7 δισ. ευρώ κατά τη διάρκεια λειτουργίας του μεταλλείου, ενώ οι εξαγωγές εκτιμώνται σε 17,5 δισ. ευρώ. Παράλληλα, τα δημόσια έσοδα υπολογίζονται σε περίπου 1,8 δισ. ευρώ, ενώ τα μεταλλευτικά τέλη εκτιμάται ότι θα αποφέρουν επιπλέον περίπου 1,3 δισ. ευρώ, με σημαντικό μέρος αυτών να κατευθύνεται στον Δήμο Αριστοτέλη.

Σύμφωνα με τον Χρήστο Μπαλάσκα, μόνο το 2025 καταβλήθηκαν περίπου 26 εκατ. ευρώ σε προμηθευτές του Δήμου Αριστοτέλη, ενώ τα μεταλλευτικά τέλη που έλαβε ο Δήμος ξεπέρασαν τα 7 εκατ. ευρώ. Με την πλήρη ανάπτυξη της παραγωγής, οι σχετικές εισροές αναμένεται να αυξηθούν.

Παράλληλα, η Ελληνικός Χρυσός έχει δεσμεύσει 80 εκατ. δολάρια για πρόγραμμα κοινωνικών επενδύσεων, με δράσεις που αφορούν την εκπαίδευση, την υγεία, τις υποδομές και την τοπική επιχειρηματικότητα. Στο ίδιο πλαίσιο εντάσσεται η Ακαδημία «Προμηθέας», ένα τεχνολογικό και εκπαιδευτικό κέντρο για την ανάπτυξη δεξιοτήτων, καθώς και η συνεργασία με τη Δημόσια Υπηρεσία Απασχόλησης για την εκπαίδευση χειριστών μηχανημάτων έργου.

Για τον δήμαρχο Αριστοτέλη, το πρόγραμμα κοινωνικών επενδύσεων και η αύξηση των μεταλλευτικών τελών αποτελούν σημαντικές διεκδικήσεις της τοπικής κοινωνίας. Όπως υπογράμμισε, τα πρόσθετα έσοδα μπορεί να έχουν περιορισμένη επίδραση στον κρατικό προϋπολογισμό, αλλά για τον Δήμο μεταφράζονται σε περισσότερα έργα υποδομής και καλύτερη ποιότητα ζωής. Παράλληλα, έθεσε το ζήτημα της μόνιμης θεσμοθέτησης της αυξημένης απόδοσης των μεταλλευτικών τελών.

Η τοποθέτησή του αναδεικνύει μια ουσιαστική παράμετρο, ότι δηλαδή, η επιτυχία μιας μεγάλης επένδυσης δεν κρίνεται μόνο από το ύψος του κεφαλαίου που εισρέει ή την παραγωγή που επιτυγχάνεται, αλλά και από το πόσο απτά είναι τα οφέλη για την κοινωνία που τη φιλοξενεί.

Η Θράκη στο κάδρο των επόμενων επενδύσεων

Η συζήτηση για τις Σκουριές αποκτά ευρύτερη διάσταση μέσα από τις αναφορές στη Θράκη, όπου η Ελληνικός Χρυσός εξετάζει τη δυνατότητα ανάπτυξης νέων μεταλλευτικών έργων.

Ο Χρήστος Μπαλάσκας έκανε ειδική αναφορά στο κοίτασμα χρυσού και αργύρου στο Πέραμα, κοντά στην Αλεξανδρούπολη, για το οποίο έχει υποβληθεί Μελέτη Περιβαλλοντικών Επιπτώσεων και βρίσκεται σε διαδικασία αξιολόγησης. Όπως ανέφερε, η σχεδιαζόμενη επένδυση υπερβαίνει τα 500 εκατ. δολάρια και, σύμφωνα με τις εκτιμήσεις της εταιρείας, θα μπορούσε να δημιουργήσει περίπου 700 θέσεις εργασίας και περισσότερα από 500 εκατ. δολάρια σε δημόσια έσοδα.

Παράλληλα, αναφέρθηκε στις Σάπες, όπου η περαιτέρω μεταλλευτική έρευνα αναμένεται να συμβάλει στην αποτίμηση του γεωλογικού δυναμικού της περιοχής.

«Η Θράκη διαθέτει σημαντικό ορυκτό πλούτο που μπορεί να αποφέρει ευημερία στις τοπικές κοινωνίες», σημείωσε, διευκρινίζοντας ότι η αξιοποίησή του προϋποθέτει διάλογο, τεκμηριωμένες απαντήσεις και την εξασφάλιση κοινωνικής αποδοχής.

Η αναφορά αυτή μεταφέρει το παράδειγμα των Σκουριών σε μια νέα γεωγραφική και αναπτυξιακή κλίμακα. Η Θράκη διαθέτει μεταλλευτικό δυναμικό, αλλά η μετάβαση από τη γεωλογική προοπτική σε μια βιώσιμη επένδυση δεν είναι αυτόματη. Προϋποθέτει την ολοκλήρωση των θεσμικών και περιβαλλοντικών διαδικασιών, τη διαβούλευση με τις τοπικές κοινωνίες και τη σαφή αποτύπωση των οικονομικών και κοινωνικών ανταποδοτικών οφελών.

Ο πρόεδρος της Ελληνικός Χρυσός υπογράμμισε, άλλωστε, ότι η εταιρεία επιδιώκει να αποδείξει πως η μεταλλευτική δραστηριότητα μπορεί να συνυπάρχει με τη γεωργία, τη μελισσοκομία, τον τουρισμό και τις υπόλοιπες παραγωγικές δραστηριότητες. Πρόκειται για μια κρίσιμη παράμετρο για περιοχές όπως η Θράκη, όπου κάθε νέα επένδυση οφείλει να αξιολογείται σε συνάρτηση με την υφιστάμενη οικονομική και κοινωνική πραγματικότητα.

Ένα μοντέλο που θα κριθεί στην πράξη

Η ολοκλήρωση των Σκουριών δημιουργεί, πάντως, τις προϋποθέσεις για να εξελιχθεί η Χαλκιδική σε σημαντικό κόμβο παραγωγής χαλκού και χρυσού για την ευρωπαϊκή αγορά. Παράλληλα, αναδεικνύει τη δυνατότητα του ελληνικού ορυκτού πλούτου να λειτουργήσει ως μοχλός επενδύσεων, απασχόλησης, εξαγωγών και ενίσχυσης της περιφερειακής οικονομίας.

Το στοίχημα, ωστόσο, δεν τελειώνει με τα εγκαίνια. Αρχίζει ουσιαστικά από τη στιγμή που το μεταλλείο περνά στην παραγωγική λειτουργία και καλείται να αποδείξει στην πράξη ότι μπορεί να συνδυάζει την οικονομική απόδοση με την περιβαλλοντική ασφάλεια, τη διαφάνεια και τη σταθερή ανταπόδοση οφέλους στην τοπική κοινωνία.

Αυτό είναι και το κρίσιμο μήνυμα που προκύπτει από τις τοποθετήσεις τόσο της κυβέρνησης όσο και της εταιρείας και της αυτοδιοίκησης. Συγκεκριμένα,  η αξιοποίηση του ορυκτού πλούτου δεν μπορεί να στηρίζεται αποκλειστικά στην ύπαρξη κοιτασμάτων ή στην προσέλκυση επενδυτικών κεφαλαίων. Χρειάζεται ένα αξιόπιστο πλαίσιο λειτουργίας, διαρκής περιβαλλοντικός έλεγχος, κατάλληλα καταρτισμένο ανθρώπινο δυναμικό και ουσιαστική συμμετοχή των τοπικών κοινωνιών.

Εάν οι προϋποθέσεις αυτές επιβεβαιωθούν στην πράξη, οι Σκουριές μπορούν να αποτελέσουν σημείο αναφοράς για τη μεταλλευτική δραστηριότητα στην Ελλάδα και βάση για μια ευρύτερη συζήτηση γύρω από τις δυνατότητες της Χαλκιδικής, της Θράκης και άλλων περιοχών με ορυκτό δυναμικό.

Σε μια Ευρώπη, δε, που αναζητά ασφαλέστερες αλυσίδες εφοδιασμού και σε μια Ελλάδα που επιδιώκει να διευρύνει την παραγωγική της βάση, ο ορυκτός πλούτος μπορεί να αποτελέσει σημαντικό αναπτυξιακό κεφάλαιο. Η πραγματική του αξία, όμως, θα μετρηθεί όχι μόνο σε τόνους μετάλλων και δισεκατομμύρια επενδύσεων, αλλά και σε θέσεις εργασίας, καλύτερες τοπικές υποδομές, περιβαλλοντικές εγγυήσεις και μακροπρόθεσμη ευημερία για τις κοινωνίες που τον φιλοξενούν.