ΡΟΜΕΝ ΓΑΒΡΑΣ ΣΤΟ NEWS 24/7: “ΕΝΑ ΒΙΝΤΕΟΚΛΙΠ ΤΗΣ ΚΕΙΤΙ ΠΕΡΙ ΕΙΝΑΙ ΠΙΟ ΠΟΛΙΤΙΚΟ ΑΠΟ ΟΠΟΙΑΔΗΠΟΤΕ ΤΑΙΝΙΑ ΤΟΥ ΠΑΤΕΡΑ ΜΟΥ”

«Αν έχεις τόσο ξεκάθαρη αντίληψη για το τι είναι η ηθική και ο κόσμος, τότε γράψε ένα γαμημένο tweet!», λέει ο Ρομέν Γαβράς, υπερασπιζόμενος απόλυτα την αξία και την αποστολή της τέχνης να εξερευνά, να τσιγκλάει, να ανοίγει συζητήσεις.

Δεν είναι εξάλλου άνθρωπος που θα φοβηθεί να τα πει ευθέως ο Ρομέν Γαβράς – φαίνεται κι από τη νέα ταινία του, Θυσία, και το πώς τα βάζει με τον κάθε λογής “ελίτ ακτιβισμο”. Πλούσιους που μαζεύονται «για να επιδείξουν την καλοσύνη τους», όπως το περιγράφει ο ίδιος, και εν τέλει το ίδιο το Χόλιγουντ που «έχουν τόσο μεγάλη ιδέα για τον εαυτό τους, που πιστεύουν ότι οι ιστορίες μπορούν να αλλάξουν τον κόσμο».

Το σινεμά του Γαβρά, και σε αυτό συνυπολογίζουμε τα σπουδαία βιντεοκλίπ του – το Born Free της Μ.Ι.Α, το Stress των Justice –, πάντα είχε μια επιθετική πολιτική διάσταση μέσα στις επιβλητικές του εικόνες. Και μια αίσθηση ρυθμού που ως θεατή σε παρασύρει μέχρι να χτυπάει η καρδιά σου από την ένταση. Από το απίστευτο εναρκτήριο 15λεπτο του Athens ως την φλογισμένη κορύφωση της Θυσίας, το χέρι, το νεύρο, η υπογραφή του ίδιου δημιουργού είναι εμφανής.

Η πολιτική διάσταση ενός αγνού entertainment είναι εξάλλου κάτι που φαίνεται πως έχει ταξιδέψει ανάμεσα στις γενιές: Ο πατέρας του Ρομέν, ο θρυλικός Κώστας Γαβράς, πάντα έλεγε πως θέλει με το σινεμά του να διασκεδάζει, και πως στην πραγματικότητα όλα είναι πολιτικά.

Όπως και στη Θυσία, μια περιπέτεια που ξεκινά ως κλασική σάτιρα της ελίτ, για ένα φιλανθρωπικό γκαλά στην Ελλάδα που διακόπτεται από ένα ριζοσπαστικό γκρουπ (του οποίου ηγείται η Τζόαν της Άνια Τέιλορ-Τζόι) που πιστεύει πως μόνο θυσιάζοντας τρεις ανθρώπους θα μπορέσουν να σώσουν τον κόσμο. Στο μέσον των διαδικασιών βρίσκονται ένας ηθοποιός σε υπαρξιακή κρίση (Κρις Έβανς), ο πλουσιότερος άνθρωπος του κόσμου (Βενσάν Κασέλ) και μια διάσημη ποπ σταρ (Σάλμα Χάγιεκ).

Για τον Γαβρά η Θυσία ήταν ένα μεγάλο βήμα κι ένα ρίσκο ταυτόχρονα, καθώς στο αγγλόφωνο ντεμπούτο του δεν πήγε να κάνει κάτι συμβατικό ή ασφαλές. Κι αυτό ακόμα που ξεκινά ως “eat the rich” σάτιρα, εξελίσσεται τελείως απρόσμενα. «Κάποια στιγμή γράφαμε και κοίταξα τον Γουίλ και του είπα: “Ξέρεις, ουσιαστικά γράφουμε τον Άρχοντα των Δαχτυλιδιών. Είναι η ίδια ιστορία. Είναι σαν να πρόκειται να ρίξουν το Δαχτυλίδι της Δύναμης στο ηφαίστειο”.», μας λέει ο Γαβράς γελώντας όταν τον συναντάμε τη μέρα της πανελλήνιας πρεμιέρας της ταινίας του. (Η οποία κυκλοφορεί στις αίθουσες την Πέμπτη 15 Οκτωβρίου.)

Εκεί, μας μίλησε για την πολιτική διάσταση της ποπ κουλτούρας, για το πόσο χολιγουντιανό είναι να πιστεύεις πως θα εξαλείψεις τον ρατσισμό με μια ταινία, για τον πατέρα του, και για την Ελλάδα.

Θέλω να ξεκινήσω με κάτι που έγραψε η Charli XCX [σσ. εμφανίζεται στην ταινία ως ερμηνεύτρια στο γκαλά] για την ταινία στο Letterboxd και κράτησα μια φράση. Λέει: «Έχοντας παρευρεθεί σε αρκετά ενοχλητικά φιλανθρωπικά γκαλά στη ζωή μου, μπορώ να πω με βεβαιότητα ότι η ατμόσφαιρα αποδόθηκε τέλεια». Μπορείς, λοιπόν, να μου πεις λίγα πράγματα για αυτή την ατμόσφαιρα και την προσέγγιση αυτού του τύπου γκαλά;

Η ιδέα, αρχικά, προέκυψε από το ότι βρισκόμουν σε ένα τέτοιο γκαλά και ένα κακό, ή λίγο άτακτο, κομμάτι του μυαλού μου σκεφτόταν: «Είναι απαίσιο. Αυτοί οι άνθρωποι είναι απαίσιοι». Και επιδεικνύουν την καλοσύνη τους, κάνουν virtue signalling και όλα αυτά. Ένα κομμάτι του μυαλού μου ήθελε να εμφανιστεί μια ένοπλη ομάδα και να πει: «Οι διακοπές τελείωσαν».

Και κάπως έτσι ξεκίνησε, από μια τέτοια ιδέα που συνδεόταν με μια θυσία και ένα ηφαίστειο. Μετά τηλεφώνησα σε αυτόν τον υπέροχο σεναριογράφο, τον Γουίλ Όμπρεϊ, και γίναμε πραγματικά φίλοι και αρχίσαμε να γράφουμε αυτή την τρελή ταινία, γιατί, ξέρεις, του είπα ότι στη ζωή ενός σκηνοθέτη υπάρχουν αυτές οι στιγμές όπου… [σκέφτεται]

Μετά το Athena και κάποιες από τις άλλες δουλειές που έχω κάνει, το Χόλιγουντ ήταν σε φάση: «Τι θέλεις να κάνεις; Θες να κάνεις Captain America; Θες να κάνεις Marvel; Θες να…;» Κι εγώ ήμουν σε φάση: «Όχι. Θέλω να κάνω μια τρελή ταινία με πασίγνωστους ηθοποιούς, όπου θα τους πετάξω σε ένα ηφαίστειο». [γελάμε]

Και, ξέρεις, είναι δύσκολο να κάνεις μια indie ταινία, γιατί είναι εντελώς ανεξάρτητη. Αλλά αντί να κάνω τη μετάβαση – γιατί έχω δει πάρα πολλούς σκηνοθέτες να πηγαίνουν στο Χόλιγουντ και να κάνουν σκατά ταινίες. Οπότε σκέφτηκα: «Θέλω τουλάχιστον να προσπαθήσω να κάνω μια ταινία που να είναι δική μου. Και να είναι τρελή».

Τα τελευταία χρόνια υπάρχει ένα κύμα ταινιών που κινούνται σε όλο αυτό το πεδίο του «eat the rich». Και αισθάνομαι ότι αυτό μάλλον σημαίνει κάτι για όλη την ατμόσφαιρα γύρω μας, του κόσμου στον οποίο ζούμε και για τις εντάσεις που υπάρχουν. Νιώθεις ότι υπάρχει κάτι στον αέρα;

Νομίζω ότι η ταινία ξεκινάει από εκεί, και από εκεί ξεκινάει και ο προβληματισμός, όπου, ξέρεις, προφανώς είναι τόσο κατάμουτρα και τόσο έντονο όλο αυτό που, ναι, υπάρχει αυτή η ανάγκη για το αίσθημα εναντίον των πλουσίων.

Αλλά νομίζω ότι αυτό για το οποίο μιλούσαμε με τον Γουίλ είναι ότι, σε κάποιο σημείο, η ταινία αλλάζει λίγο και γίνεται περισσότερο ενδοσκόπηση και περισσότερο για το εγώ και περισσότερο για την πορεία ενός ανθρώπου, μια εσωτερική διαδρομή.

Οπότε ξεκινάει έτσι, αλλά μετά ακολουθούμε μια διαφορετική διαδρομή, που είναι πιο κοντά στον Άρχοντα των Δαχτυλιδιών παρά σε μια ταινία «eat the rich», ξέρεις; Κάποια στιγμή γράφαμε και κοίταξα τον Γουίλ και του είπα: «Ξέρεις, ουσιαστικά γράφουμε τον Άρχοντα των Δαχτυλιδιών. Είναι η ίδια ιστορία. Είναι σαν να πρόκειται να ρίξουν το Δαχτυλίδι της Δύναμης στο ηφαίστειο».

Αλλά αυτό που εννοώ είναι ότι ξεκινάει από αυτό το σημείο, όμως δεν θέλαμε απλώς να κάνουμε μια σάτιρα. Θέλαμε να το χρησιμοποιήσουμε ως αφετηρία και μετά να πάμε κάπου αλλού.

Και ειδικά στο δεύτερο μισό γίνεται κάπως συγκεκριμένο, και εσωτερικό και βαρύ, η κορύφωση στο τέλος… με τον ρυθμό και τη μουσική, χτυπούσε η καρδιά μου.

Ναι. Εννοώ, είναι ρίσκο, αλλά αισθάνομαι ότι εκεί πρέπει να πας. Νομίζω ότι όταν η αφετηρία σου είναι, ας πούμε, να πετάξεις ανθρώπους σε ένα ηφαίστειο, είτε το πας τελείως προς Monty Python είτε ξεκινάς από κάπου όπου είναι αστείο και θέτεις αυτόν τον τόνο και όλα αυτά. Και η πρόκληση και η φιλοδοξία της ταινίας είναι να πάρει αυτή την σαχλή ιστορία και να την αντιμετωπίσει με απόλυτη σοβαρότητα προς το τέλος, κάτι που, για μένα, είναι επίσης πιο αστείο.

Αλλά επίσης, ξέρεις, η ζωή μπορεί να ξεκινήσει με ένα αστείο και να γίνει λίγο βαθύτερη και λίγο, ας πούμε, πιο βαριά προς το τέλος, έτσι δεν είναι;

Και νομίζω ότι αυτή είναι η πρόκληση της ταινίας. Νομίζω ότι αυτό που αισθάνομαι ότι μπορεί να συμβεί είναι ότι, σε ταινίες σαν κι αυτή, είτε κάθεσαι και απολαμβάνεις τη διαδρομή και την αντιμετωπίζεις κάπως σαν συναισθηματικό τρενάκι του λούνα παρκ, από άποψη συναισθήματος και, ας πούμε, αισθήσεων, είτε μένεις έξω από αυτήν και λες: «Αυτό είναι μπερδεμένο. Τι βλέπω; Είναι αστείο; Δεν είναι αστείο;»

Νομίζω ότι αυτές είναι οι ταινίες που μου αρέσουν. Και νομίζω ότι ήταν μια ευκαιρία για μένα να το κάνω σε αυτή την κλίμακα, ξέρεις, και να φέρω αυτούς τους Αμερικανούς ηθοποιούς στην Ελλάδα, έξω από τη ζώνη άνεσής τους, σε πραγματικές τοποθεσίες που μοιάζουν τρελές.

Και μιλώντας για την Ελλάδα, παρακολουθούσα την ταινία και σκεφτόμουν πως η Ελλάδα έχει υπάρξει η ίδια μια θυσία…

[γνέφει έντονα καταφατικά]

Ναι. Οπότε, βλέποντας τη χώρα να εμφανίζεται σε αυτόν τον τύπο ταινίας…

Ήθελα η ταινία να είναι meta σε τόσο πολλά επίπεδα, όπου, ξέρεις, κάποιοι από τους χαρακτήρες υποδύονται ανθρώπους πολύ κοντά σε αυτό που είναι στην πραγματική ζωή. Με διαφορές φυσικά αλλά υπάρχει ένα είδος meta διάστασης σε αυτό. Και υπάρχει μια meta διάσταση και στην ίδια την Ελλάδα, στο να κάνεις κάτι τόσο τραγικό και τόσο, ας πούμε, μυθολογικό και να το γυρίζεις στην Ελλάδα, έτσι δεν είναι;

Ναι, φυσικά. Πώς ήταν αυτή η εμπειρία;

Ήταν καταπληκτική. Φοβόμουν περισσότερο απ’ ό,τι αν το γύριζα οπουδήποτε αλλού στον κόσμο, γιατί, ξέρεις, ο ρομαντισμός μου είναι ελληνικός και η καρδιά μου είναι ελληνική και δεν ήθελα… [σκέφτεται, σταματάει]

Το συνεργείο και η παραγωγή και τα πάντα ήταν καταπληκτικά. Όλοι στο συνεργείο δούλευαν με στόχο να το κάνουν σπουδαίο, σε απίστευτα δύσκολες τοποθεσίες. Γυρίζαμε σε αυτό το ορυχείο κοντά στη Δράμα. Καθάρισαν το ορυχείο για να μοιάζει με κάστρο. Ήταν ενεργό ορυχείο, έτσι;

Να φέρνεις, δηλαδή, τη Σάλμα Χάγιεκ με φόρεμα Gucci στη μέση των βουνών της βόρειας Ελλάδας! Τα πάντα ήταν παράλογα, όπως μπορεί να είναι και η ταινία.

Και νομίζω ότι η εμπειρία ήταν καταπληκτική. Και όλοι ήταν πολύ παθιασμένοι. Επειδή ήταν μια indie ταινία, αλλά ήταν και μια μεγάλη ταινία. Αλλά το σετ έμοιαζε σαν να κάναμε μια φοιτητική ταινία, ως προς την ψυχή που έβαζαν σε αυτήν, ξέρεις. Και αυτό, για έναν σκηνοθέτη όταν έχεις έναν ολόκληρο στρατό πίσω σου… δεν υπάρχει τίποτα καλύτερο.

Μιλώντας για τη meta διάσταση που ανέφερες, είναι επίσης ενδιαφέρον γιατί στην ταινία υπάρχει όλος αυτός ο προβληματισμός του, ξέρεις, πόσο εύκολα κάποιοι άνθρωποι λένε με στόμφο «είναι οι ιστορίες μας που θα αλλάξουν τον κόσμο» και τέτοια πράγματα.

Αυτό είναι που πιστεύει το Χόλιγουντ. Έχουν τόσο μεγάλη ιδέα για τον εαυτό τους, ώστε πιστεύουν ότι οι ιστορίες μπορούν να αλλάξουν τον κόσμο.

Αλλά το έχουμε δει, όταν μεγάλοι ηθοποιοί ή μεγάλες ηθοποιοί λένε «Ψηφίστε αυτόν», άνθρωποι ψηφίζουν τον Τραμπ επειδή λένε «Άντε γαμήσου. Δεν θέλω να ακολουθήσω αυτό που μου λες». Υπάρχει, λοιπόν, αυτή η έπαρση του Χόλιγουντ που το σκέφτεται έτσι, και εκείνη λέει: «Πιστεύω στην εξαγνιστική δύναμη του θανάτου», κάτι που, ξέρεις, είναι μια διαφορετική προσέγγιση.

[σσ. Στην ταινία, ο ηθοποιός που υποδύεται ο Κρις Έβανς λέει πως πιστεύει ότι οι ιστορίες μπορούν να αλλάξουν τον κόσμο, κι η Τζόαν της Άνια Τέιλορ-Τζόι του απαντά την παραπάνω φράση.]

Νομίζω ότι οι ταινίες – και αυτό είναι κάτι που έμαθα από τον πατέρα μου – μάλλον οι ταινίες του προέρχονταν από μια εποχή όπου μπορούσαν να αλλάξουν πράγματα. Αλλά έλεγε ότι οι ταινίες πρέπει πρώτα απ’ όλα να ψυχαγωγούν, ξέρεις; Πρέπει να ψυχαγωγείς τον κόσμο. Δεν μπορείς να κάνεις τον κόσμο να βαριέται και δεν μπορείς να του παραδίδεις ένα μήνυμα που είναι υπερβολικά επιβεβλημένο ή διδακτικό.

Οπότε, η ταινία… νομίζω γενικά ότι οι ταινίες μου, ή τα πράγματα που κάνω, δεν έχουν ξεκάθαρη ηθική, γιατί προσπαθώ κι εγώ να καταλάβω έναν κόσμο που δεν καταλαβαίνω πραγματικά. Ξέρεις, η ίδια η διαδικασία τού να το κάνω είναι μια προσπάθεια να τον καταλάβω.

Νομίζω ότι αν έχεις μια πολύ ξεκάθαρη αντίληψη για το ποια είναι η ηθική, για το τι είναι ο κόσμος, τότε γράψε ένα γαμημένο tweet. Μια ταινία πρέπει να είναι μια εξερεύνηση κάποιου πράγματος που δεν καταλαβαίνεις πραγματικά και προσπαθείς να το κατανοήσεις.

Ο κόσμος είναι γαμημένα μπερδεμένος, ειδικά στις μέρες μας. Δηλαδή, βλέπεις ένα βίντεο και δεν ξέρεις καν αν είναι αληθινό ή όχι. Οπότε, είναι δύσκολο, υποθέτω, να είσαι τόσο σημαντικός στα μάτια σου ώστε να πιστεύεις ότι μια ταινία μπορεί να αλλάξει τον κόσμο. Και νομίζω ότι αν καταφέρεις να ψυχαγωγήσεις τον κόσμο και να τον κάνεις, ξέρεις, να σκεφτεί, επειδή αφήνεις ένα ανοιχτό τέλος, και να κάνει μια συζήτηση, και να περάσει χρόνο βλέποντας με ενδιαφέρον μια ταινία, και να νιώσει ένα συναίσθημα βλέποντας μια ταινία… αυτό από μόνο του είναι τεράστιο.

Μιας και τον ανέφερες, είχα μιλήσει με τον πατέρα σου μερικές φορές και τη στιγμή που ανέφερα τον όρο «πολιτικό σινεμά», αντέδρασε αμέσως. Μου απάντησε: «Όχι, αυτό είναι κάτι που εσείς οι κριτικοί λέτε συνέχεια! Εγώ κάνω θέαμα», και πως «όλα είναι πολιτικά, γενικά».

Και νομίζω ότι έχει δίκιο. Ξέρεις, πάντα χρησιμοποιώ ως παράδειγμα. Ο κόσμος θεωρεί ότι οι ταινίες του είναι πολιτικές ενώ –και το λέει κι εκείνος – για μένα τα πάντα είναι πολιτικά.

Θυμάμαι ότι υπήρχε ένα μουσικό βίντεο της Κέιτι Πέρι που χρηματοδοτήθηκε από τον αμερικανικό στρατό, όπου υπήρχαν παντού αμερικανικές σημαίες. Και ήταν μαζί με στρατιωτικούς. Ήταν την περίοδο του πολέμου. Αυτό είναι, ας πούμε, τρελά πολιτικό. Oυσιαστικά ωθεί παιδιά να πάνε στον πόλεμο ή να πάνε να ανεμίσουν μια σημαία. Είναι περιτυλιγμένο μέσα στην ποπ κουλτούρα, αλλά είναι πολύ πιο πολιτικό από οποιαδήποτε ταινία του πατέρα μου.

Και, ξέρεις, νομίζω ότι αν ρωτούσες τον πατέρα μου πριν από 40 χρόνια «μπορούν οι ταινίες να αλλάξουν τον κόσμο;», επειδή ο κόσμος ήταν διαφορετικός, ίσως να έλεγε ναι. Αν τον ρωτήσεις τώρα, θα σου έλεγε ότι θα ήσουν ηλίθιος αν πίστευες ότι οι ταινίες μπορούν να αλλάξουν τον κόσμο.

Μπορούν να αλλάξουν την αντίληψη, μπορούν να αλλάξουν πράγματα. Αλλά είναι τόσο χολιγουντιανό να σκέφτεσαι: «Θα εξαλείψουμε τον ρατσισμό με μια ταινία». Όχι, δεν γίνεται. Δηλαδή, ναι, θα εκνευρίσεις περισσότερους ανθρώπους απ’ όσους θα πείσεις να αλλάξουν γνώμη.

Αν μετά λοιπόν το Athena επέλεξες να κάνεις μια ταινία όπως τη Θυσία, τώρα μετά τη Θυσία προς τα πού αισθάνεσαι ότι πρέπει να πας;

Δεν ξέρω. Το θέμα είναι ότι μεγάλωσα με την οικογένειά μου, αλλά και με το MTV. Ήμουν έφηβος τη δεκαετία του ’90. Λατρεύω να κάνω μικρά μουσικά βίντεο. Ο κόσμος θεωρεί ότι, «Α, είναι μια κατώτερη μορφή τέχνης», αλλά για μένα είναι σαν ποιήματα. Λατρεύω να τα κάνω. Και έτσι, με τον φίλο μου τον Surkin, που έκανε τη μουσική του Athena και της Θυσίας, δημιουργήσαμε αυτό το συγκρότημα που λέγεται GENER8ION. Και έτσι κάνουμε μικρές ταινίες. Μου αρέσει πολύ να τις κάνω. Οπότε θα κάνω περισσότερες από αυτές.

Γράφω για την επόμενη ταινία μου. Μου αρέσουν διαφορετικοί τρόποι αφήγησης. Μερικές φορές είναι πιο αποδομημένος, όπως σε ένα μουσικό βίντεο. Μερικές φορές είναι μεγαλύτερος, όπως σε μια ταινία.

Οπότε, για να είμαι ειλικρινής, δεν ξέρω. Ίσως επιστρέψω και κάνω μια γαλλική ταινία. Ίσως. Μου άρεσε πολύ να γυρίζω στην Ελλάδα. Οπότε εξετάζω επίσης την ιδέα να κάνω ελληνικές ιστορίες. Aυτή τη στιγμή, δεν ξέρω.

Και υπάρχουν τόσα πράγματα που συμβαίνουν εδώ και από τα οποία μπορείς να αντλήσεις. Είναι μια πραγματικότητα που πάλλεται.

Ναι! H πραγματικότητα είναι σαν τη θάλασσα αυτή τη στιγμή. Είναι σαν το Αιγαίο Πέλαγος. Κινείται τόσο πολύ. Δεν ξέρεις τίποτα.

Και ξέρεις… υπάρχει κι ένα κομμάτι μου που θέλει να τα παρατήσει όλα και να γίνει βοσκός στην Αρκαδία. Είναι μπερδεμένοι καιροί.