Συναίνεση: Επτά ηθοποιοί μιλούν για όσα ανεχόμαστε, όσα συγχωρούμε και όσα μας πληγώνουν

Υπάρχει συναίνεση όταν δεν υπάρχει αντίδραση; Πότε η οικειότητα μετατρέπεται σε εξουσία; Πόσο εύκολα μπορούμε να διακρίνουμε το σωστό από το λάθος όταν εμπλεκόμαστε συναισθηματικά σε μια κατάσταση; Και, τελικά, είναι η αλήθεια μία ή διαμορφώνεται ανάλογα με τη θέση από την οποία την κοιτάζουμε;

Ερωτήματα που μοιάζουν θεωρητικά, μέχρι τη στιγμή που εισβάλλουν στην προσωπική μας ζωή. Στις ερωτικές σχέσεις, στις φιλίες, στον γάμο, στον εργασιακό χώρο. Εκεί όπου τα όρια δεν είναι πάντοτε ευδιάκριτα, η σιωπή μπορεί να παρερμηνευθεί ως συγκατάθεση και η βεβαιότητα πως έχουμε δίκιο μάς εμποδίζει να ακούσουμε πραγματικά τον άλλον.

Αυτή ακριβώς τη σύνθετη και συχνά άβολη περιοχή των ανθρώπινων σχέσεων εξερευνά η «Συναίνεση» (Consent) της βραβευμένης Βρετανίδας συγγραφέως Νίνα Ρέιν, που επιστρέφει για δεύτερη χρονιά στο Σύγχρονο Θέατρο, από τις 16 Οκτωβρίου, σε σκηνοθεσία Τάκη Τζαμαργιά.

Ένα έργο που δεν προσφέρει εύκολες απαντήσεις, ούτε επιτρέπει στον θεατή να παραμείνει ασφαλής πίσω από τις βεβαιότητές του. Αντιθέτως, τον φέρνει αντιμέτωπο με μια πραγματικότητα στην οποία το δίκαιο δεν ταυτίζεται πάντοτε με το ηθικό, η αλήθεια μπορεί να έχει περισσότερες από μία όψεις και οι άνθρωποι που αγαπιούνται είναι συχνά εκείνοι που πληγώνουν βαθύτερα ο ένας τον άλλον.

Στο επίκεντρο της ιστορίας βρίσκεται μια ομάδα δικηγόρων που εμπλέκονται σε μια υπόθεση σεξουαλικής επίθεσης. Καθώς καλούνται να υπερασπιστούν τις θέσεις τους στο δικαστήριο, οι ίδιοι έρχονται αντιμέτωποι με τις αντιφάσεις της προσωπικής τους ζωής. Οι επαγγελματικές βεβαιότητες συγκρούονται με τις προσωπικές επιλογές και ο νόμος συναντά την ανθρώπινη ευαλωτότητα.

Το έργο παρουσιάστηκε για πρώτη φορά το 2017 στο National Theatre του Λονδίνου και έναν χρόνο αργότερα μεταφέρθηκε στο West End, ενώ απέσπασε, μεταξύ άλλων, το βραβείο Susan Smith Blackburn.

Επτά ηθοποιοί, επτά διαφορετικές οπτικές για τη συναίνεση

Με αφορμή την επιστροφή της παράστασης, το NEWS 24/7 έθεσε στους επτά ηθοποιούς της «Συναίνεσης» την ίδια ερώτηση.
«Η “Συναίνεση” μιλά για σχέσεις, όρια, εξουσία, δικαιοσύνη και διαφορετικές εκδοχές της αλήθειας. Ποιο από τα ερωτήματα που θέτει το έργο σας αφορά περισσότερο προσωπικά και τι σας έκανε να σκεφτείτε διαφορετικά μέσα από αυτή την παράσταση;»
Οι απαντήσεις τους δεν κινούνται όλες προς την ίδια κατεύθυνση. Και ίσως αυτό να είναι το πιο ενδιαφέρον.

ΒΑΓΓΕΛΗΣ ΑΜΠΑΤΖΗΣ

Ένα από τα ζητήματα του έργου νομίζω ότι είναι τα όρια της ηθικής. Ποια ακριβώς είναι; Τι είναι ηθικό και τι όχι; Ποιος το ορίζει; Η κοινωνία; Οι νόμοι; Οι συγγενείς; Η συγκυρία; Δεν είμαι σίγουρος ούτε εγώ για την απάντηση. Ούτε και το ίδιο το έργο “Συναίνεση” θεωρώ πως δίνει μια αυστηρά ορισμένη απάντηση και για αυτό πρόκειται για ένα σπουδαίο κείμενο. Δε νομίζω πως άρχισα να σκέφτομαι διαφορετικά μέσω της παράστασης. Τα ερωτήματά μου έγιναν περισσότερα. Μάλλον καλύτερα με πολλά ερωτήματα πάρα με γρήγορες απαντήσεις.

ΠΑΝΑΓΙΩΤΗΣ ΓΑΒΡΕΛΑΣ

Υπάρχει συναίνεση στις καθημερινές πράξεις; Στη σχέση μας; Έχουμε δώσει τη συναίνεσή μας στο να υπάρχουν αυτές οι ισορροπίες σε μια σχέση μας; Εργασιακή, σεξουαλική ή ό,τι άλλο.
Στο έργο μας βλέπουμε την Κίττυ να έχει αφεθεί μέσα σε μια σχέση και να έχει χάσει τον εαυτό της. Να είναι έρμαιο του δυναμικού της άνδρα και να μην διεκδικεί εκείνη ό,τι χρειάζεται. Υπομένει και καταπιέζεται.
Δεν περιγράφω κάποια ακραία συνθήκη, κάποιον ιδιαίτερα κακοποιητικό άνθρωπο. Περιγράφω έναν μέσο άνθρωπο, μια μέση σχέση, αλλά δυστυχώς μια σχέση που όλοι ξέρουμε. Όλοι μας έχουμε ίσως ζήσει μια σχέση που έχει σταματήσει να επαναδιαπραγματεύεται τις ισορροπίες της και έχει ήδη ξεκινήσει η αντίστροφη μέτρηση για το τέλος της.
Ένα τέλος που θα έρθει αναπόφευκτα, εκτός κι αν αλλάξει κάτι ριζικά.
Αν δεν υπάρχει η καθημερινή μας αναρώτηση: «Είμαι ευτυχισμένος με αυτά που κάνω; Με τους ανθρώπους που έχω γύρω μου; Με τον τρόπο που υπάρχουμε; Με τη ζωή μου;», είναι πολύ πιθανό να έχουμε βαλτώσει κάπου και να μην το έχουμε καν καταλάβει.

ΒΑΛΕΡΙΑ ΔΗΜΗΤΡΙΑΔΟΥ

Αυτό που με αφορά περισσότερο στη «Συναίνεση» είναι το ερώτημα του κατά πόσο μπορούμε να είμαστε βέβαιοι ότι έχουμε κατανοήσει πραγματικά την αλήθεια του άλλου. Συχνά πιστεύουμε ότι η δική μας οπτική είναι η πιο σωστή, όμως οι σχέσεις, οι επιθυμίες, τα όρια και οι εμπειρίες μας είναι πολύ πιο σύνθετα απ’ όσο θέλουμε να παραδεχτούμε.
Ομολογώ ότι εγώ, ως άνθρωπος, έχω συχνά την τάση να θέλω να καταλήγω γρήγορα σε κάποιο συμπέρασμα. Η γκρίζα ζώνη με αποσταθεροποιεί, με κάνει να νιώθω ανασφάλεια. Έχω την ανάγκη τα πράγματα να είναι ξεκάθαρα, να μπορώ να διακρίνω το σωστό από το λάθος. Η «Συναίνεση», όμως, με έφερε αντιμέτωπη με το πόσο δύσκολο είναι να υπάρξει μια απόλυτη βεβαιότητα σε τέτοια ζητήματα και με το πόσο σημαντικό είναι να αντέχουμε την αμφισημία, χωρίς να σπεύδουμε να δώσουμε απαντήσεις. Νομίζω, δηλαδή, ότι η παράσταση ενέτεινε έναν προβληματισμό που ούτως ή άλλως είχα: το πόσο πραγματικά ακούμε ο ένας τον άλλον και πόσο συχνά ακούμε μόνο όσα επιβεβαιώνουν τη δική μας αλήθεια.

ΜΑΝΤΑΛΕΝΑ ΚΑΡΑΒΑΤΟΥ

Πολλές φορές οι ανθρώπινες σχέσεις χτίζονται πάνω σε μια αυτονόητη συναίνεση. Η δεδομένη οικειότητα καταπατά τα όρια, η σιωπή εκλαμβάνεται ως συγκατάθεση και ο προσωπικός χώρος γίνεται πεδίο άσκησης εξουσίας από την άλλη πλευρά. Μέσα από την παράσταση, λέξεις όπως συμβιβασμός, προδοσία, εκδίκηση —μεγάλες λέξεις, με πολύ βάρος— έγιναν έννοιες που δεν τολμώ πια να κρίνω όπως παλιότερα. Υπάρχει πάντα ένα «γιατί», ένα όριο που κάποιος εκμεταλλεύτηκε όταν κάτι πήγε στραβά. Εκεί που μια βίαιη συμπεριφορά κερδίζει, ίσως τελικά χρειάζεται να τα πετάξουμε όλα, να κλείσει το σπίτι και να μείνει μόνο το άδειο δωμάτιο, με το περίεργο φως που μπαίνει από το παράθυρο.

ΑΛΕΞΑΝΔΡΟΣ ΜΑΥΡΟΠΟΥΛΟΣ

Αυτό που με αφορά περισσότερο είναι το θέμα των ορίων και του σεβασμού μέσα στις σχέσεις. Η παράσταση με έκανε να σκεφτώ πόσο διαφορετικά μπορεί να αντιλαμβάνεται ο καθένας μια ίδια κατάσταση και πόσο σημαντικό είναι να ακούμε πραγματικά τον άλλον. Με έκανε επίσης να αναρωτηθώ πόσο εύκολο είναι να θεωρούμε ότι έχουμε δίκιο, χωρίς να έχουμε προσπαθήσει να δούμε τα πράγματα και από την πλευρά του άλλου.

ΚΙΤΤΥ ΠΑΪΤΑΖΟΓΛΟΥ

Θα μιλήσω για ένα ερώτημα που άρχισε να εμφανίζεται και να με βασανίζει πέρυσι κατά την διάρκεια των παραστάσεων:

Υπάρχει δρόμος επιστροφής όταν δυο άνθρωποι που υποτίθεται αγαπήθηκαν, φτάνουν να προξενούν τόσο κακό ο ένας στον άλλον; Όταν για οποιονδήποτε σεβαστό ή απαράδεκτο λόγο, προσπάθησαν να εξουσιάσουν ο ένας τον άλλον, να επιβάλουν βίαια την δική τους εκδοχή αλήθειας, ή να απαιτήσουν με κάθε κόστος μια δική τους δικαίωση, μπορεί να υπάρξει επιστροφή;

Όταν η «ενσυναίσθηση» θυσιάστηκε επανειλημμένα στο βωμό της «νίκης», μπορεί να υπάρξει συγχώρεση; Όταν το όριο ξεπεράστηκε τόσο πολύ, όταν φτάνουμε σε τόσο βαθύ σκοτάδι;

Θα θέλαμε αυτούς τους δυο ήρωες, αλήθεια, ξανά μαζί;
Εγώ που σαν άνθρωπος δυσκολεύομαι με τους αποχωρισμούς και τα οριστικά “τέλη”, μου φαινόταν σοκαριστικό πως μια μεγάλη μερίδα του κοινού πέρυσι ήταν τόσο έτοιμη – και συγκινημένη- να τους δει ξανά μαζί. Εγώ δεν έχω απάντηση, το τέλος αυτού του έργου μου φαίνεται και φέτος τρομακτικό.

ΚΑΛΛΙΟΠΗ ΠΑΝΑΓΙΩΤΙΔΟΥ

Αυτό που με αφορά περισσότερο στο έργο είναι η έννοια του δικαίου. Η δικαιοσύνη είναι θεμέλιος λίθος της δημοκρατίας, οφείλει να είναι τυφλή υπό την έννοια ότι οφείλει να μην υποτάσσει την κρίση της σε τίποτε άλλο πέρα από το δίκαιο. Ποιος καθορίζει όμως το τι είναι δίκαιο και τι άδικο; Καθώς αυτό που σήμερα μπορεί να είναι δίκαιο άλλοτε μπορεί να ήταν άδικο και αντιστρόφως. Η δικαιοσύνη μεταβάλλεται όσο μεταβάλλονται οι ανθρώπινες κοινωνίες. Και ενώ συνιστά τον υπέρτατο και αδιαμφισβήτητο θεσμό της Δημοκρατίας, παράλληλα είναι ένα ανθρώπινο κατασκεύασμα, εφαρμοζόμενο από ανθρώπους, μέλη της κοινωνίας.

Εφόσον άνθρωποι νομοθετούν και άνθρωποι εφαρμόζουν, είναι βέβαιο, ότι και ο θεσμός ολόκληρος αντικατοπτρίζει την κοινωνία και τις αντιλήψεις της για το τι είναι δίκαιο και τι άδικο. Στην πορεία της κοινωνικής μεταβολής, υπάρχουν φορές που άνθρωποι νομοθετούν ακούγοντας ένα κοινωνικό αίτημα, αλλά τα μέλη δεν είναι έτοιμα να ερμηνεύσουν, να εφαρμόσουν και να ενσωματώσουν τους νόμους που νομοθετήθηκαν. Χρησιμοποιώ ένα παράδειγμα για τις αλλαγές, που αφορούσαν το οικογενειακό δίκαιο στην Ελλάδα το 1983. Τότε φαινόταν από μεγάλο μέρος της κοινωνίας αδιανόητη η κατάργηση της προίκας και η διατήρηση του πατρικού επωνύμου από τις γυναίκες που έχουν παντρευτεί.

Σήμερα, ωστόσο, φαντάζει αδιανόητο το ακριβώς αντίθετο. Η Δικαιοσύνη μπορεί, επίσης, να γίνει πράγματι άδικη όταν η κοινωνική μεταβολή έχει ήδη επέλθει αλλά ο θεσμός δεν έχει μετασχηματιστεί για να την εισακούσει. Στο θέμα που διαπραγματεύεται η παράσταση και αφορά τη συναίνεση, είναι εμφανές ότι ο θεσμός αποτυγχάνει να αφουγκραστεί κάθε πλευρά ισότιμα, εγκλωβισμένος σε δικονομικές αγκυλώσεις ή προκαταλήψεις που ουδεμία σχέση έχουν με την αναζήτηση της αλήθειας. Μοιάζει έτσι προκαθορισμένη η κρίση του, η οποία αφού δεν εμπεριέχει τους ισχυρισμούς και των δύο πλευρών με ισότιμο τρόπο δεν είναι ικανή να αποδώσει δικαιοσύνη.

Είναι εξάλλου χαρακτηριστικό το γεγονός ότι στη χώρα μας έως το 1984 βιασμό, νομικά, μπορούσε να υποστεί μόνο γυναίκα (και όχι άνδρας), ενώ ο ενδοοικογενειακός βιασμός ή βιασμός εντός του γάμου θεσμοθετήθηκε ως ποινικό αδίκημα μόλις το 2006. Εφόσον δεν υπήρχε, λοιπόν, νομικό πλαίσιο για τον βιασμό εντός γάμου, αυτός ήταν νόμιμος. Και ήταν νόμιμος υπό την έννοια ότι δεν τελείται βιασμός εντός του γάμου, καθώς ο βιασμός μπορεί να τελεστεί από άγνωστο και όχι από τον σύζυγο. Εφόσον οι αντιλήψεις αυτές είναι τόσο πρόσφατες, είναι εύκολο να αντιληφθούμε πόσος δρόμος πρέπει να διανυθεί ακόμη για να μπορεί η γυναίκα (όσον αφορά το συγκεκριμένο ζήτημα) να καταφέρει μια μέρα να εισακουστεί εντελώς ισότιμα. Κοινωνία και Δικαιοσύνη είναι δύο συγκοινωνούντα δοχεία. Όταν δεν είναι η Δικαιοσύνη έχει αποτύχει να εκπληρώσει τον σκοπό της.

ΣΥΝΤΕΛΕΣΤΕΣ

Μετάφραση: Αντώνης Πέρης
Σκηνοθεσία: Τάκης Τζαμαργιάς
Σκηνικά – Κοστούμια: Έλλη Εμπεδοκλή
Φωτισμοί: Γιώργος Αγιαννίτης
Μουσική: Ανδρέας Κουρέτας
Επιμέλεια Κίνησης: Αγγελική Τρομπούκη
Βοηθός Σκηνοθέτη: Αγγελική Νταλιάνη, Γιάννης Ράππας
Φωτογραφίες – Trailer: Νικόλας Κωστής
Παραγωγή: Νέο Σύγχρονο Θέατρο
ΠΑΙΖΟΥΝ
Αλέξανδρος Μαυρόπουλος, Κίττυ Παϊταζόγλου, Βαλέρια Δημητριάδου, Παναγιώτης Γαβρέλας, Βαγγέλης Αμπατζής, Καλλιόπη Παναγιωτίδου, Μανταλένα Καραβάτου.

Ευχαριστούμε τον Γιώργο Ανδρεσάκη για την βοήθειά του στις πρόβες.