Πώς σχηματίζουμε πολιτικές απόψεις;

Γιατί συμβαίνουν μεγάλες μετατοπίσεις; Πώς και γιατί αναδύθηκε στον 21ο αιώνα η Ακροδεξιά; Πώς και γιατί λιμνάζουν κεντροδεξιά και κεντροαριστερά που δημιούργησαν την μεταπολεμική εποχή;

Τα μεγάλα γεγονότα είχαν το ρόλο τους. Αλλά δεν ήταν αναμενόμενο που θα οδηγούσαν.

Οι απρόσμενες εξελίξεις μας οδηγούν να σκεφτούμε ότι οι πολιτικές απόψεις δεν αποτελούν πάντοτε εφαρμογές μιας ήδη συγκροτημένης ιδεολογίας. Ούτε συνάγονται ορθολογικά από ένα συνδυασμό πληροφοριών, εμπειριών και συμφερόντων. Διαφορετικά δεν θα βλέπαμε προπύργια της Αριστεράς να γίνονται προπύργια της Άκρας Δεξιάς.

Το απροσδιόριστο των πολιτικών στάσεων αναδύεται μέσα από προσωρινές συναρθρώσεις εικόνων, συναισθημάτων, ιστορικών αναλογιών, προσωπικών εμπειριών, διαδικτυακών επαναλήψεων και αλγοριθμικών τύπων. Μπορεί κάποιος να μη διαθέτει συνεκτική ιδεολογία, αλλά να κατέχεται από συναισθήματα δυσπιστίας, θυμού, φόβου, εγκατάλειψης, αποτυχίας ή περιφρόνησης, νοσταλγίας, επιθυμίας, μνησικακίας ή κόπωσης και αδιαφορίας. Και αυτά τα συναισθήματα μπορούν να συνδεθούν με διαφορετικά αντικείμενα (πληροφορίες, εικόνες, εμπειρίες, φαντασιώσεις) που λειτουργούν ως σημεία συμπύκνωσης και έκρηξης.

Η μετανάστευση λειτουργεί ως ένα παρόμοιο σημείο συμπύκνωσης, που εκβάλει σε φασιστικές τάσεις. Η δολοφονία του Παύλου Φύσσα ή του George Floyd στις ΗΠΑ ήταν σημεία συμπύκνωσης για το αντιφασιστικό και το αντιρατσιστικό κίνημα.

Αλλά οι συναρθρώσεις δεν είναι προβλεπόμενες. Δεν παράγουν πάντοτε παρόμοιες στάσεις, δεν έχουν την ίδια ένταση, και κυρίως δεν μετατρέπονται σε πολιτικές θέσεις. Αυτή η απροσδιοριστία οδηγεί και σε μια άλλη παρατήρηση: την ασυμβατότητα των απόψεων ακόμη και στο ίδιο άτομο. Π.χ. οι οπαδοί του Τραμπ δυσπιστούν και εχθρεύονται τις ελίτ αλλά θαυμάζουν τους δις και τρις-εκατομμυριούχους.

Βέβαια τα ερωτήματα αυτά δεν είναι καινούργια: Στο μαρξιστικό σχήμα η κοινωνική θέση παράγει τα ιδιαίτερα συμφέροντα κάθε τάξης, αυτά παγιώνονται σε ιδεολογίες που εκφράζονται με πολιτικές στάσεις.

Στο φιλελεύθερο σχήμα η διαμόρφωση της πολιτικής άποψης είναι αποτέλεσμα μιας ορθολογικής επεξεργασίας των εμπειριών, μέσω της εκπαίδευσης και της κουλτούρας. Και στις δυο, ή και σε άλλες προσεγγίσεις, το κοινό στοιχείο είναι ότι η πολιτική ιδεολογία λειτουργεί σαν μια γραμματική που συνδέει την κοινωνική εμπειρία με την πολιτική συμπεριφορά. Βέβαια δεν εξαφανίστηκαν αυτά τα σχήματα, αλλά δεν αρκούν για να περιγράψουν τον τρόπο με τον οποίο συγκροτούνται σήμερα οι πολιτικές στάσεις.

Στο σημείο αυτό θέλω να φέρω στην πολιτική συζήτηση τα πορίσματα μιας μελέτης, στην οποία αναφέρομαι στην κατακλείδα αυτού του άρθρου. Η μελέτη αυτή προτείνει να χρησιμοποιήσουμε τρείς μεταφορές: επιδημία, πυρκαγιά, βιοφίλμ.

Η επιδημία αντιστοιχεί στην κυκλοφορία σημείων και νοημάτων. Μας επιτρέπει να δούμε πώς μια λέξη, μια εικόνα ή ένα σχήμα εξαπλώνεται. Τους ξενιστές που χρησιμοποιεί ως οχήματα.

Το περιεχόμενο όμως δεν παραμένει αναλλοίωτο. Μεταλλάσσεται καθώς περνά από μια ομάδα σε άλλη. Έχουμε δει άλλωστε πώς όροι, όπως λαός, έθνος, σύστημα, δικαιώματα, ελίτ κλπ. κυκλοφορούν και λειτουργούν σαν πολιτικοί ιοί: εισέρχονται σε διαφορετικά περιβάλλοντα, προσαρμόζονται σε συναισθήματα δυσφορίας και ασφυξίας, δίνοντάς τους πολιτική κατεύθυνση. Διαφορετική και πρόσκαιρη.

Η πυρκαγιά εξηγεί πώς μια διάχυτη πολιτική διάθεση ενεργοποιείται και μετατρέπεται ξαφνικά σε κινητοποίηση. Μια εικόνα αστυνομικής βίας, μια δολοφονία, ένα δυστύχημα, μια αύξηση τιμών ή μια προσφυγική άφιξη λειτουργεί ως πυροκροτητής σε ένα εύφλεκτο υπόστρωμα της δυσαρέσκειας, με απρόβλεπτη έκταση και ένταση της ανάφλεξης.

Το ίδιο γεγονός μπορεί να περάσει απαρατήρητο σε μια συγκυρία και να προκαλέσει έκρηξη σε μια άλλη. Η πολιτική σημασία δεν βρίσκεται αποκλειστικά στο γεγονός αλλά στη συνάντησή του με ένα ήδη φορτισμένο πεδίο. Ούτε η επέκταση είναι γεωμετρική και εκτατική. Ποιες περιοχές θα αναφλέξει το θερμικό κύμα, είναι απρόβλεπτες.

Τέλος το βιοφίλμ (αποικία βακτηρίων περιτυλιγμένη με μεβράνη) περιγράφει κάτι πιο σταθερό αλλά όχι συνεκτικό: την καθημερινή επίστρωση της πολιτικής εμπειρίας από σχόλια, βίντεο, αστεία, memes, συνθήματα, αποσπάσματα ειδήσεων και ιστορικές αναλογίες. Ο,τι προσλαμβάνουμε ως πραγματικότητα έχει αποσπασματικό και ταυτόχρονα βιοφιλμικό χαρακτήρα.

Αυτό το στρώμα επικάλυψης δεν αποτελεί ολοκληρωμένη ιδεολογία. Είναι όμως το υλικό από το οποίο μπορεί να συναρμολογηθεί μια πολιτική στάση. Φανταστείτε τώρα τους πολιτικούς που απέναντι στην επιδημία, στην πυρκαγιά και στο βιοφίλμ, προβάλλουν συλλογισμούς, στατιστικά στοιχεία, κοστολογημένα προγράμματα.

Τα επιχειρήματα μπορεί να είναι άψογα, αλλά να μην έχουν την παραμικρή επίδραση.

Γιατί; Διότι σκεφτόμαστε ακόμη το πρόβλημα του πώς σχηματίζουμε πολιτικές ή ιστορικές απόψεις με ορθολογικούς και καρτεσιανούς όρους.

Η μελέτη αυτή όμως μας προτείνει, όχι απλώς να αντικαταστήσουμε τις ορθολογικές κατασκευές με μεταφορές φυσικών καταστροφών, αλλά κάτι πιο ριζικό: να περάσουμε από μια λογική της αναπαράστασης και της συνεπαγωγής, σε μια λογική της διασποράς, της ανάδυσης και της μορφογένεσης. Να χρησιμοποιήσουμε δηλαδή επιστημολογικά μοντέλα φυσικών διεργασιών.

Βέβαια, οι παλαιές ιδεολογικές οικογένειες εξακολουθούν να προσφέρουν λεξιλόγια, σύμβολα και ιστορικές γενεαλογίες. Αλλά η ιδεολογία γίνεται περισσότερο αποσπασματική, εικονική και επιτελεστική παρά αποκλειστικά κειμενική. Δίνει μεγαλύτερο βάρος στη συγκίνηση και στο συναίσθημα. Είναι περιστασιακή και υβριδική. Δημιουργείται από ετερογενείς επιστρώσεις ιδεολογικών υπολειμμάτων, σύγχρονους φόβους, ιστορικές μνήμες, θεωρίες συνωμοσίας και καθημερινές εμπειρίες. Η αποτελεσματικότητά της βρίσκεται ακριβώς στην ικανότητά της να προσκολλάται σε διαφορετικές δυσαρέσκειες και να εξαπλώνεται απρόβλεπτα όπως η πυρκαγιά.

Ακόμη και η αδιαφορία για την πολιτική, η αποχή, ο κυνισμός και η αντιπολιτική δεν είναι απλώς απουσία πολιτικής συνείδησης. Δεν είναι κενό. Είναι βιοφίλμ δυσπιστίας. Μπορεί να παραμένει αδρανές για μεγάλο διάστημα και κατόπιν να αναφλεγεί γύρω από έναν αντισυστημικό υποψήφιο, ένα σκάνδαλο ή ένα τραυματικό γεγονός.

Η πολιτική πειθώ σκοντάφτει στην ψηφιακή συνθήκη όπου η πληροφόρηση είναι ταυτόχρονα κατευθυνόμενη και εξατομικευμένη. Επομένως η έννοια της κοινής γνώμης δεν μπορεί να θεωρείται δεδομένη. Εχουμε να κάνουμε με πολιτικά συναρθρώματα. Αντιφατικά, προσωρινά, ευμετάβλητα. Επομένως μια πολιτική συσσωμάτωση, δεν είναι πάντοτε πολιτική έκφραση μιας προϋπάρχουσας κοινωνικής ομάδας. Μπορεί να είναι το προσωρινό αποτέλεσμα σύγκλισης ετερογενών δυσαρεσκειών.

Βέβαια οι διεργασίες αυτές δεν είναι αυθόρμητες ούτε αθώες. Οι διεθνείς πλατφόρμες, τα κράτη, τα κόμματα, οι οικονομικές ελίτ διαθέτουν πολύ μεγάλες δυνατότητες να κατευθύνουν την προσοχή και να προκαλούν αναφλέξεις.

Όλες αυτές οι σκέψεις ανήκουν σε ένα μείζον ερώτημα: Πως συγκροτείται το πολιτικό υποκείμενο στην ψηφιακή εποχή;

Και τώρα η μελέτη που μου προκάλεσε αυτές τις σκέψεις: Μήτσος Μπιλάλης, Επιδημία παρελθόντος. Δημόσια ιστορία στην εποχή των μέσων κοινωνικής δικτύωσης. Εκδόσεις Νήσος, 2026. Από τα πλέον καινοτόμα βιβλία. Αξίζει να το διαβάσετε.