Μαρτυρία από τον Λίβανο: “Ο πόλεμος δεν τελειώνει όταν κατεβαίνει από τα πρωτοσέλιδα”

Για δύο μήνες, από τον Ιούλιο έως τον Σεπτέμβριο του 2026, ο Μήτσος Παπανικολάου βρέθηκε στον Λίβανο με τους Γιατρούς Χωρίς Σύνορα, ως Υπεύθυνος Ανθρωπιστικών Υποθέσεων. Με βάση τη Βηρυτό και τακτικές επισκέψεις στον νότιο Λίβανο, ήρθε αντιμέτωπος με τις συνέπειες του πολέμου στην καθημερινότητα των ανθρώπων: τις καταστροφές, τον εκτοπισμό, την ανασφάλεια, αλλά και την προσπάθεια των κοινοτήτων να συνεχίσουν τη ζωή τους σε έναν τόπο όπου η επιστροφή δεν σημαίνει απαραίτητα ασφάλεια και κανονικότητα.

Η σχέση των ανθρώπων με τον τόπο τους, η απώλεια του σπιτιού και η δύσκολη διαδρομή της επιστροφής βρίσκονται και στον πυρήνα της φωτογραφικής έκθεσης για τον νότιο Λίβανο «Land Matters» των Γιατρών Χωρίς Σύνορα, σε συνεργασία με τον φωτογράφο Παναγιώτη Ρόντο. Η έκθεση φιλοξενείται έως τις 31 Οκτωβρίου στο Newman Cinema (Σεβαστουπόλεως 117, Αθήνα).

Έχοντας βρεθεί ξανά στον Λίβανο σε αποστολή των Γιατρών Χωρίς Σύνορα, ο Μήτσος Παπανικολάου επιστρέφει στις ιστορίες των ανθρώπων που γνώρισε και στις αντιφάσεις μιας χώρας που του είναι ταυτόχρονα οικεία και σύνθετη.

«Έφτασα στον Λίβανο με μια κάποια αφέλεια. Όταν ολοκλήρωσα την προηγούμενη αποστολή μου, τον Φεβρουάριο του 2024, ο πόλεμος και οι ισραηλινές επιθέσεις στο Νότο αποτελούσαν ήδη μέρος της πραγματικότητας. Πίστευα, λοιπόν, ότι θα επέστρεφα σε έναν ίδιο Λίβανο, ίσως λίγο πιο “κουρασμένο”. Δύο και πλέον χρόνια αργότερα, βρήκα μια χώρα τόσο ίδια αλλά και τόσο διαφορετική. Αυτό που με εξέπληξε περισσότερο δεν ήταν απλώς η έκταση της καταστροφής που προκαλεί ο πόλεμος, αλλά το πόσο βαθιά έχει περάσει ο πόλεμος μέσα στην καθημερινότητα.

Στο Νότο, οι άνθρωποι μου ανέφεραν ότι είχαν μόνιμα στα αυτοκίνητά τους βαλίτσες, ώστε να είναι έτοιμοι να ταξιδέψουν μακριά σε περίπτωση κλιμάκωσης. Τα περισσότερα καταστήματα είχαν κλείσει είτε λόγω εκτοπισμού, είτε λόγω του ότι ο κόσμος πλέον δεν ψώνιζε. Στη Nabatiyeh είδα τα αποτελέσματα ισραηλινών πληγμάτων μέσα στον αστικό ιστό: σπίτια, καταστήματα, ακόμα και εγκαταστάσεις της Πολιτικής Προστασίας είχαν γίνει συντρίμμια. Και μου έκανε φοβερή εντύπωση ότι κάτι τέτοιο συνέβαινε εντός του αστικού κέντρου. Να βλέπεις ένα γκρεμισμένο κτίριο και γύρω του τρία-τέσσερα άθικτα. Αυτό με έκανε να σκεφτώ τις πολλαπλές απώλειες αμάχων που μπορούν να προκαλέσουν αυτά τα χτυπήματα σε έναν πυκνοκατοικημένο αστικό ιστό.

Ο ΠΟΥ, παραθέτοντας στοιχεία του Υπουργείου Δημόσιας Υγείας του Λιβάνου έως τις 10 Σεπτεμβρίου 2026, ανέφερε 4.383 νεκρούς και 12.406 τραυματίες από τις 2 Μαρτίου, ενώ σημείωνε ότι γύρω από τη Nabatiyeh οι εχθροπραξίες συνεχίζονταν και άνθρωποι δεν μπορούσαν να επιστρέψουν στα σπίτια τους.

Θετική βέβαια εντύπωση – χωρίς να με εκπλήσσει – μου έκανε το γεγονός ότι όσες φορές επισκέφτηκα το Νότο, και γνωρίζοντας τις δυσκολίες, συνάδελφοι και περίοικοι πάντα ήταν πρόθυμοι να βγούμε για φαγητό, να πάρουμε πρωινό μαζί, και – φυσικά – δε με άφηναν ποτέ να πληρώσω. Εκεί γινόταν μια μάχη μεταξύ των Μεσογειακών “νόμων” του κεράσματος.

Και στη Βηρυτό όμως με εξέπληξαν πολλά. Υπήρχαν παντού καταφύγια για εσωτερικά εκτοπισμένους. Μιλάμε για πάνω από ένα εκατομμύριο εσωτερικά εκτοπισμένους σύμφωνα με τον ΟΗΕ, όταν η κλιμάκωση στον Νότο κορυφώθηκε. Αυτό δεν το είχα δει το 2023. Όπως και το να ακούω κάθε μέρα τα drones που πετούσαν πάνω από το κεφάλι μας, την ώρα της δουλειάς, της βόλτας, του ύπνου.

Κάτι ακόμα που μου έκανε φοβερή εντύπωση ήταν η άνοδος των τιμών παντού, σε λιγότερο από τρία χρόνια, σε ενοίκια, καύσιμα, βασικά είδη στο σούπερ μάρκετ, υπηρεσίες. Φοβερός πληθωρισμός. Ειδικά αν αναλογιστεί κανείς τους ήδη δυσανάλογα χαμηλούς μισθούς και την ανεργία που προκάλεσε ο πόλεμος».

Οι βασικές ανάγκες των ανθρώπων

«Η πρώτη ανάγκη είναι η προστασία της ζωής και της ακεραιότητάς τους. Πριν μιλήσουμε για υγεία, φάρμακα, στέγη ή ψυχολογική υποστήριξη, πρέπει να μπορούμε να πούμε ότι ένας άνθρωπος δεν θα βομβαρδιστεί στο σπίτι του, στον δρόμο προς τη δουλειά του, το σχολείο, ακόμα και στο νοσοκομείο ή την ώρα που επιχειρεί να σώσει κάποιον άλλο.

Οι ανάγκες είναι πολλαπλές και αλληλένδετες: επείγουσα περίθαλψη τραυματιών, φάρμακα για χρόνιες παθήσεις, φροντίδα για εγκύους, υποστήριξη ψυχικής υγείας, αξιοπρεπής στέγη, νερό, τροφή και δυνατότητα βιοπορισμού. Και κάτι σημαντικό είναι ότι οι ανάγκες αυτές πρέπει να καλύπτονται χωρίς διακρίσεις. Γιατί πέρα από τους Λιβανέζους, στη χώρα βρίσκουμε Σύρους και Παλαιστίνιους πρόσφυγες, αλλά και μετανάστες, των οποίων οι ήδη υπάρχουσες δυσκολίες επιδεινώθηκαν από τις καταστροφές που προκαλεί ο πόλεμος.

Και παρότι οι ομάδες μας – αλλά και άλλες οργανώσεις – εργάζονται σκληρά για να υποστηρίξουν τους πληγέντες και τις πληγείσες, δουλεύοντας και στις εννέα περιφέρειες της χώρας, καμία ανθρωπιστική επιχείρηση δεν μπορεί να αποκαταστήσει όσα προκαλεί κάθε νέο ισραηλινό πλήγμα. Δεν αρκεί να περιθάλπεις τους τραυματίες και να στεγάζεις τους εκτοπισμένους, αν η ίδια στρατιωτική βία συνεχίζει να αφήνει νεκρούς, τραυματίες και εκτοπισμένους».

Η καθημερινότητα στον Λίβανο

Δεν υπάρχει μία ενιαία καθημερινότητα. Στη Βηρυτό μπορεί να δεις γεμάτα καφέ, μπαρ, εστιατόρια, ανθρώπους να δουλεύουν, να βγαίνουν, να τραγουδούν και να χορεύουν. Αυτό δεν σημαίνει ότι ο πόλεμος απουσιάζει. Σημαίνει ότι η ζωή επιμένει να συνυπάρχει μαζί του. Στο Νότο, η καθημερινότητα διαμορφώνεται γύρω από την ανασφάλεια, τον ήχο των drones, τις ισραηλινές επιθέσεις, τους κλειστούς δρόμους και το ερώτημα αν μια επιστροφή στο σπίτι, είναι πράγματι ασφαλής.

Στα τέλη Σεπτεμβρίου, ο Διεθνής Οργανισμός Μετανάστευσης κατέγραφε ακόμη 329.686 εσωτερικά εκτοπισμένους, παρότι περισσότεροι από 877.000 άνθρωποι έχουν ήδη επιστρέψει στο Νότο. Αυτοί οι αριθμοί πρέπει να ερμηνεύονται με προσοχή. Επιστροφή δεν σημαίνει αποκατάσταση, και πολύ περισσότερο δεν σημαίνει επιστροφή στην κανονικότητα. Πολλοί γύρισαν σε τόπους χωρίς πόσιμο, τρεχούμενο νερό και χωρίς ηλεκτρικό ρεύμα, με κατεστραμμένες υποδομές, περιορισμένη πρόσβαση σε σχολεία και υπηρεσίες υγείας και ελάχιστα μέσα βιοπορισμού. Άλλοι επέστρεψαν επειδή απλώς δεν άντεχαν άλλο το κόστος του εκτοπισμού. Και, φυσικά, υπάρχει και το ψυχολογικό φορτίο όλου αυτού.

Για το ντόπιο προσωπικό των Γιατρών Χωρίς Σύνορα, η κρίση και οι καταστροφές που αντιμετωπίζουν δεν τελειώνουν όταν «βγαίνει το γιλέκο». Τους ακολουθεί μέχρι το σπίτι – αν το σπίτι υπάρχει ακόμη. Συνάδελφοι και συναδέλφισσες μπορεί να υποστηρίζουν εκτοπισμένους ασθενείς μας, ενώ έχουν εκτοπιστεί οι ίδιοι και οι ίδιες, ή να περιθάλπουν τραυματίες την ώρα που προσπαθούν να μάθουν αν οι δικοί τους άνθρωποι είναι ασφαλείς. Κυρίως στο Νότο, δε θυμάμαι να μίλησα με συνάδελφο ή συναδέλφισσα που να μην έχει χάσει συγγενείς, γονείς, φίλους ή το σπίτι λόγω των ισραηλινών επιθέσεων».

Ο οικείος και σύνθετος Λίβανος

«Ο Λίβανος είναι μια χώρα εξαιρετικά οικεία και ταυτόχρονα βαθιά σύνθετη, με τις δικές της κοινωνικές και πολιτικές αντιφάσεις. Είδα πρόσφατα στις “Νύχτες Πρεμιέρας” την λιβανέζικη ταινία “Do you love me” της Lana Daher. Εξηγούσε πως φτάνεις στον Λίβανο, περνάς ένα μήνα, νομίζεις ότι έχεις καταλάβει τα πάντα για τη χώρα. Μετά από δύο μήνες, καταλαβαίνεις ότι δεν έχεις καταλάβει τίποτα. Και πάει λέγοντας.

Κατά τη δική μου γνώμη, έχει αρκετά κοινά με την Ελλάδα. Πολιτισμικά, όπως το φαγητό, ο τρόπος διασκέδασης, οι συνήθειες, το “θα καλοπαντρευτείς” με την τελευταία σταγόνα του κρασιού, το ανασήκωμα των φρυδιών που σημαίνει “όχι”, οι μάχες του να πληρώσεις το λογαριασμό, αλλά και οι ελληνικές επιγραφές σε πολλά από τα ιστορικά μνημεία της χώρας. Έχουμε όμως και άλλα, πιο πρόσφατα κοινά, όπως για παράδειγμα ότι η σύγχρονη ιστορία, όπως ο εμφύλιος, δεν διδάσκεται στα σχολεία, και το ότι η πολιτική ζωή είναι έντονα κατακερματισμένη.

Οπότε το να ζήσω εκεί δε με δυσκόλεψε. Εντόπισα 2-3 στέκια, γνώρισα και συναναστράφηκα όμορφους ανθρώπους, έχτισα μια ρουτίνα και όλα τα άλλα ήρθαν πολύ φυσικά.

Το ενδιαφέρον για μένα ήταν η εναλλαγή. Να ακούω από τη μία στο Νότο μαρτυρίες απώλειας και λίγες ώρες αργότερα να επιστρέφω σε μια Βηρυτό γεμάτη μουσική και κόσμο. Και το πιο δύσκολο νομίζω ήταν όταν σκεφτόμουν ότι η δική μου έκθεση σε όλο αυτό είχε ημερομηνία λήξης και εισιτήριο επιστροφής, ενώ για τους συναδέλφους, τις συναδέλφισσες και τον ντόπιο πληθυσμό δεν υπάρχει τέτοια διέξοδος. Αυτό μου δημιουργούσε ένα αίσθημα επιπλέον ευθύνης και μια ένοχη υποχρέωση να μη μετατρέψω τον εαυτό μου σε πρωταγωνιστή μιας ιστορίας που δεν μου ανήκει».

Ιστορίες που δεν θα ξεχάσω

«Γνώρισα σε ένα καταφύγιο μια ηλικιωμένη γυναίκα, άνω των 85 ετών, με κινητικές δυσκολίες και εμφανώς ταλαιπωρημένη, η οποία ζούσε μόνη της στο Νότο και το σπίτι της είχε καταστραφεί από τις ισραηλινές επιθέσεις. Δεν έχει συγγενείς και βασίζεται στη στήριξη και την καλή θέληση οργανώσεων και άλλων εκτοπισμένων που τις κρατούν συντροφιά.

Νομίζω όμως ότι περισσότερο από οτιδήποτε άλλο δε θα ξεχάσω τις ιστορίες του ίδιου του προσωπικού μας στον Λίβανο, οι οποίοι έχασαν συγγενείς, γονείς, σπίτια και περιουσίες, σε όλη τη χώρα, όχι μόνο στο Νότο. Δε θα ξεχάσω ποτέ τη συναδέλφισσά μου που έχασε κοντινά μέλη της οικογένειάς της από ισραηλινό πλήγμα μέσα στον αστικό ιστό και, παρόλα αυτά, συνέχισε να εργάζεται και να υποστηρίζει ανθρώπους που είχαν πληγεί από αντίστοιχες επιθέσεις.

Και νομίζω ότι εμείς, οι “απέξω”, δύσκολα μπορούμε να κατανοήσουμε το διπλό φορτίο αυτών των ανθρώπων. Για την συναδέλφισσα, η απώλειά της δεν εξαφανίστηκε επειδή συνέχισε να δουλεύει, και δε θα εξαφανιστεί ποτέ ενδεχομένως. Η απώλεια ήταν εκεί, μαζί της, ενώ εκείνη επέλεγε καθημερινά να σταθεί δίπλα σε άλλους ανθρώπους. Θα θυμάμαι πάντα αυτόν τον άνθρωπο γιατί κατέρριψε οριστικά τη βολική διάκριση ανάμεσα σε εκείνον που βοηθά και εκείνον που χρειάζεται βοήθεια. Με έκανε να καταλάβω ότι πολύ συχνά είναι ο ίδιος άνθρωπος».

Τι δεν γνωρίζουμε στην Ελλάδα για τον Λίβανο;

«Νομίζω ότι στην Ελλάδα ο κόσμος γνωρίζει ελάχιστα για τον Λίβανο. Γνωρίζουμε ίσως την κουζίνα, τα σιροπιαστά, την Φεϊρούζ. Δεν γνωρίζει ότι ο πόλεμος δεν τελειώνει όταν κατεβαίνει από τα πρωτοσέλιδα. Τα ισραηλινά χτυπήματα στον Λίβανο, ιδίως στο Νότο, είναι καθημερινά. Κάτι που δεν καλύπτεται από την ελληνική και γενικότερα την δυτική δημοσιογραφία. Στην Ελλάδα, όταν ακούστηκε η λέξη “εκεχειρία”, δημιουργήθηκε η εντύπωση ότι ο πόλεμος τελείωσε. Στον Λίβανο, όμως, οι ισραηλινές επιθέσεις δεν σταμάτησαν.

Από τις άμεσες και έμμεσες συνέπειες του πολέμου νομίζω ελάχιστα γνωρίζουμε στην Ελλάδα. Είναι ένα συγκείμενο το οποίο δεν πήρε έκταση και προβολή ανάλογη της Γάζας. Είδα βομβαρδισμένα κτίρια 500 μέτρα από νοσοκομεία, τα γραφεία και τα ασθενοφόρα της Πολιτικής Προστασίας να γίνονται συντρίμμια.

Έβλεπα καθημερινά από το νοσοκομείο όπου εργαζόμαστε τους αεροπορικούς βομβαρδισμούς από το Ισραήλ, σε μια απόσταση περίπου ίση με εκείνη από του Ζωγράφου έως τον Υμηττό. Ένα μέρος αυτής της άγνοιας, βέβαια, παράγεται και μέσα από τη γλώσσα. Ακούμε για “κλιμάκωση”, “ένταση” και “εχθροπραξίες”, λέξεις χωρίς υποκείμενο, ακόμη και όταν γνωρίζουμε ποιος βομβάρδισε, ποιος σκοτώθηκε, ποιος εκτοπίστηκε και ποιος έμεινε να αναζητά ανθρώπους στα συντρίμμια.

Επίσης, η υγειονομική περίθαλψη στον Λίβανο πλήττεται επανειλημμένα, με χτυπήματα σε δομές υγείας, διασώστες και ιατρικό-παραϊατρικό προσωπικό, τα οποία επίσης δε γνωρίζουμε στην Ελλάδα. Σύμφωνα με τον ΠΟΥ, από τις 2 Μαρτίου έως τα μέσα του Σεπτέμβρη έχουν επιβεβαιωθεί 215 επιθέσεις κατά της υγειονομικής περίθαλψης στον Λίβανο, οι οποίες συνδέονται με 135 θανάτους και 416 τραυματισμούς. Σε 163 επιθέσεις επηρεάστηκε υγειονομικό προσωπικό.

Σύμφωνα με τους Γιατρούς Χωρίς Σύνορα, στις 12 Μαΐου ισραηλινό drone έπληξε τρεις διασώστες ενώ περιέθαλπαν άνθρωπο που είχε τραυματιστεί σε προηγούμενη ισραηλινή επίθεση. Δύο σκοτώθηκαν και ένας τραυματίστηκε. Πληρώματα ασθενοφόρων μου ανέφεραν ότι έμεναν μόνο για λίγα λεπτά στα σημεία των πληγμάτων, απέφευγαν τη χρήση μηχανημάτων απεγκλωβισμού και καθυστερούσαν διακομιδές εξαιτίας του φόβου επαναληπτικών, δεύτερων και τρίτων χτυπημάτων μετά το πρώτο, στο σημείο της διάσωσης.

Με λυπεί πολύ που ο κόσμος στην Ελλάδα δεν γνωρίζει αυτά και πολλά περισσότερα. Ο Λίβανος δεν είναι ένας μακρινός, φανταστικός κόσμος. Μας βρέχει η ίδια Μεσόγειος, είναι λίγες ώρες μακριά μας».

Τα συναισθήματα

«Δεν ξέρω αν τα “διαχειρίστηκα” με την έννοια ότι τα τακτοποίησα μέσα μου. Κατά τη διάρκεια της αποστολής ρωτούσα, μάθαινα, διασταύρωνα, έγραφα, ξαναρωτούσα. Νομίζω ότι το συναίσθημα έρχεται αργότερα, όταν η ένταση πέσει και δεν υπάρχει πια η επόμενη συνάντηση ή το επόμενο επείγον.

Δε θα πω ψέματα όμως. Αυτό που ένιωσα περισσότερο ήταν θλίψη και θυμός. Ο θυμός μου δεν αφορούσε μόνο τα ίδια τα χτυπήματα. Αφορούσε και τη γλώσσα που τα κανονικοποιεί: “περιστατικά”, “κλιμάκωση”, “παράπλευρες απώλειες”, “ανθεκτικότητα”. Λες και τα κτίρια γκρεμίστηκαν μόνα τους και οι άνθρωποι βρέθηκαν τυχαία κάτω από τα συντρίμμια. Προσπάθησα να μετατρέψω τον θυμό σε κίνητρο για δουλειά.

Με βοήθησαν οι συνάδελφοι και οι συναδέλφισσες, οι συζητήσεις, οι εκδρομές, το φαγητό, το κρασί, η μουσική και ο χορός, το διάβασμα, η άσκηση, και βέβαια το γράψιμο. Τώρα, για το αν και πώς αυτή η εμπειρία θα εκδηλωθεί αργότερα, θα το δούμε.

Το αποτύπωμα

Από τον Λίβανο κρατάω πρώτα τους ανθρώπους. Όχι ως «ασθενείς», αριθμούς ή θύματα μιας ανθρωπιστικής κρίσης, αλλά όπως πραγματικά τους γνώρισα: σύνθετους, καυστικούς, αστείους, θυμωμένους, γενναιόδωρους, καλλιεργημένους, συχνά εξαντλημένους και πάντοτε πρόθυμους. Δε θα ξεχάσω ποτέ το “νοιάξιμο” και την προσπάθεια όλων όσων γνώρισα, ώστε να είμαι καλά, να είμαι χαρούμενος.

Κρατάω επίσης τις αντιφάσεις. Μια Βηρυτό που μπορεί να χορεύει την ώρα που ο Νότος ακούει drones, ανθρώπους που πενθούν και λίγο αργότερα γελούν, συναδέλφους και συναδέλφισσες που προσφέρουν φροντίδα υπερβαίνοντας εαυτόν, ενώ χρειάζονται και εκείνοι/ες να φροντιστούν. Βέβαια, αυτές οι στιγμές χαράς δεν αποτελούν άρνηση της πραγματικότητας. Είναι απλά ένας τρόπος να αρνηθείς ότι ο πόλεμος και αυτοί που τον προκαλούν δικαιούνται να καταλάβουν τη ζωή σου, όπως κάνουν με τη γη σου.

Και αν μου επιτρέψετε θα δανειστώ ένα στίχο από τον Τζαμάλ, στο Terra Dannata: “Είμαστε άνθρωποι στην εποχή των αριθμών”. Αυτό κρατάω από τον Λίβανο: πίσω από κάθε αριθμό νεκρών, τραυματιών ή εκτοπισμένων, υπάρχουν άνθρωποι με όνομα, όνειρα, συμπεριφορές, σχέσεις, φόβους, απολαύσεις. Και οι άνθρωποι του Λιβάνου μου απέδειξαν – για άλλη μια φορά – ότι είναι αδύνατο να μετατραπούν σε αριθμοί».

*Σε αυτούς τους ανθρώπους του Λιβάνου, οι Γιατροί Χωρίς Σύνορα σε συνεργασία με τον φωτογράφο Παναγιώτη Ρόντο, αφιέρωσαν την έκθεση φωτογραφίας «Land Matters». Η έκθεση επικεντρώνεται στον εκτοπισμό, τη σύνδεση των ανθρώπων του νοτίου Λιβάνου με τη γη και την ικανότητα των κοινοτήτων να επιστρέψουν και να ανοικοδομήσουν τη ζωή τους μετά από μια σύγκρουση. Συνδυάζει φωτογραφίες, προσωπικές μαρτυρίες και σημειώσεις του ίδιου του φωτογράφου, ο οποίος επισκέφθηκε την αποστολή των Γιατρών Χωρίς Σύνορα στον νότιο Λίβανο, τον Ιούνιο του 2025. Η έκθεση θα βρίσκεται στο Newman Cinema (Σεβαστουπόλεως 117, Αθήνα) μέχρι τις 31 Οκτωβρίου. Θα είναι ανοιχτή στο κοινό καθημερινά κατά τη διάρκεια των προβολών. Aπό τις αρχές Νοεμβρίου και για περίπου ένα μήνα θα βρίσκεται στο βιβλιοπωλείο  Free Thinking Zone (Σκουφά 64 & Γριβαίων, Αθήνα).