Χάρης Δούκας: Η Ευρώπη των πλατειών ζητά νέο κοινωνικό συμβόλαιο

Τι συμβαίνει στο Παρίσι, στη Ρώμη, στις Βρυξέλλες, στη Λισαβώνα, στα Τίρανα; Τι είναι αυτό που βγάζει ολοένα περισσότερους ανθρώπους στους δρόμους, γεμίζει τις πλατείες και φέρνει κοντά διαφορετικές γενιές και κοινωνικές ομάδες; Οι αφορμές μπορεί να διαφέρουν, όμως πίσω από τις κινητοποιήσεις διακρίνεται μια κοινή, βαθύτερη αγωνία, που γεννούν τα συμπτώματαμιας βαθύτερης κρίσης: Το κοινωνικό συμβόλαιο πάνω στο οποίο οικοδομήθηκε η μεταπολεμική Ευρώπη έχει διαρραγεί.

Το κοινωνικό συμβόλαιο στηρίχθηκε σε τρεις αρχές: η εργασία εξασφαλίζει αξιοπρέπεια, η επόμενη γενιά προοδεύει, τα βασικά αγαθά διατηρούν το δημόσιο χαρακτήρα τους και προστατεύονται από δημοκρατικούς θεσμούς. Σήμερα και οι τρεις αρχές δοκιμάζονται. Δεν αρκεί να έχεις δουλειά όταν το ενοίκιο καταπίνει τον μισθό. Δεν αρκεί να αποκτάς πτυχίο όταν η ανεξαρτησία αναβάλλεται επ’ αόριστον και δεν αρκεί ένα αγαθό να ονομάζεται δημόσιο, αν η πρόσβαση σε αυτό εξαρτάται από το εισόδημα ή τον ταχυδρομικό κώδικα.

Αυτή δεν είναι απλώς πολιτική εντύπωση. Σύμφωνα με τη Eurostat, σχεδόν ένας στους τρεις κατοίκους των ελληνικών πόλεων διαθέτουν πάνω από το 40% του διαθέσιμου εισοδήματός τους για στέγαση. Στο Ευρωβαρόμετρο για τις πόλεις, το 51% των κατοίκων χαρακτήρισε την έλλειψη προσιτής κατοικίας άμεσο και επείγον πρόβλημα. Οι αριθμοί εξηγούν γιατί η δυσαρέσκεια αποκτά γεωγραφία.

Οι μεγαλουπόλεις της Ευρώπης, ανάμεσά τους και η Αθήνα, συγκεντρώνει ευκαιρίες, αλλά και αντιφάσεις. Οι αξίες των ακινήτων αυξάνονται, ενώ οι άνθρωποι που κρατούν την πόλη όρθια δυσκολεύονται να κατοικήσουν σε αυτήν. Η άναρχη τουριστική ανάπτυξη συρρικνώνει τον δημόσιο χώρο. Οι επενδύσεις διαφημίζονται ως επιτυχία, αλλά σπανίως αξιολογούνται με κριτήριο πόσο βελτιώνουν την καθημερινότητα των κατοίκων. Έτσι η πόλη γίνεται εργαστήριο ανισοτήτων.

Γίνεται όμως και εργαστήριο Δημοκρατίας. Στην Αθήνα, τα κινήματα πολιτών στην Κυψέλη, στη Γκράβα, στα Προσφυγικά, στη Ριζάρη, στα Εξάρχεια, στο Γουδί, στη Βασιλίσσης Όλγας, υπενθυμίζουν κάτι ουσιαστικό: οι γειτονιές δεν είναι οικόπεδα προς αξιοποίηση, ούτε οι κάτοικοί τους εμπόδια στην ανάπτυξη. Είναι κοινότητες με μνήμη, ανάγκες και δικαίωμα να συνδιαμορφώνουν το μέλλον τους. Η διαφωνία τους, η διεκδίκηση τους, δεν αποδυναμώνει την πόλη. Την υποχρεώνει να αναμετρηθεί, με όσα κάποιοι προτιμούν να αποσιωπούν.

Το ίδιο ισχύει για τα εκπαιδευτικά συλλαλητήρια. Πίσω από τα αιτήματα τους βρίσκεται η αγωνία μιας γενιάς που πληρώνει ακριβά τη στέγη, τις μετακινήσεις, που φοβάται ότι σε λίγο θα πληρώνει ακριβά και τη γνώση, φοβάται την ίδια την προοπτική της.

Τι επιτάσσουν όλα αυτά για την πολιτική της πόλης και της χώρας; Να εγκαταλείψουμε τη μίζερη διαχείριση της ανεπάρκειας. Να περάσουμε από τη διαχείριση στην υπέρβαση.

Το πραγματικό δίλημμα δεν είναι απλώς τί κοστίζει, αλλά τί αξίζει. Αξίζει ένα καλό σχολείο ανοιχτό στη γειτονιά, μια κατοικία προσιτή, ένα αξιόπιστο λεωφορείο, ένας χώρος που ανήκει σε όλους, μια πόλη όπου οι νέοι μπορούν να μείνουν και να δημιουργήσουν.

Χρειάζεται μια τολμηρή αλλαγή: Συμμετοχικός σχεδιασμός, κοινωνικά κριτήρια στις επενδύσεις, δημόσιος έλεγχος των κρίσιμων υποδομών, συμμαχίες δήμων και κατοίκων. Και κυρίως πολιτική τόλμη: να ακούμε όσους γεμίζουν τις πλατείες περισσότερο από τους λογιστές των Βρυξελλών και τους μανδαρίνους της εξουσίας, ως μοναδικούς κριτές του εφικτού.Η δημοκρατία δεν είναι λογιστική άσκηση. Είναι η συλλογική απόφαση για τη ζωή που αξίζουμε.

Τα δύο θεμελιώδη λοιπόν ερωτήματα στα οποία καλούμαστε να απαντήσουμε είναι απλά:

Ποιος ελέγχει τις συνθήκες της καθημερινής μας ζωής;

Μπορούμε να ξαναπάρουμε τον έλεγχο της στα χέρια μας;

Ας τολμήσουμε.