Ο ροζ πάνθηρας στην Πλατεία Συντάγματος

Το ψέμα στα social media διαδίδεται έξι φορές ταχύτερα από ότι η αλήθεια. Δεν το λέει το AI, αλλά η έρευνα του MIT. Βέβαια η fake φωτογραφία με τον ροζ πάνθηρα στους δρόμους του Παρισιού να βρέχεται από την αύρα της γαλλικής αστυνομίας, ίσως έκανε λίγο πιο γρήγορα τον γύρο του κόσμου.

Το ταξίδι στο διαδίκτυο μπορεί να έγινε ταχύτερο από τον ρομαντισμό που εκπέμπει η εικόνα στους μεγαλύτερους ή από το “yolo” που μπορεί να συνεπαίρνει τους μικρότερους ή επειδή όπως λέει το περιοδικό Le Mague υπάρχει κάτι βαθιά παράλογο, και επομένως βαθιά ανθρώπινο. Η εικόνα αυτή, όμως δεν είναι πραγματική, είναι μια καλλιτεχνική σύνθεση του Frédéric Vignale, φωτογράφου, σκηνοθέτη και ιδρυτή του περιοδικού. Είναι ένα προϊόν AI, το οποίο συνεπήρε εκατομμύρια κόσμου και έγινε πραγματικά viral.

Ποιος ο λόγος όμως να μας ανησυχεί ένα τέτοιο γεγονός; Ένα αθώο ψέμα ή η απόκρυψη της αλήθειας, ειδικά τοποθετώντας το στο ελληνικό πλαίσιο;

Τα στατιστικά στοιχεία της Eurostat για το 2025 είναι πραγματικά δυσοίωνα για τη χώρα μας, καθώς βρίσκεται στην τελευταία θέση ανάμεσα στα κράτη-μέλη της Ευρωπαϊκής Ένωσης όσον αφορά τον έλεγχο και τη διασταύρωση των πληροφοριών που διαβάζουν οι πολίτες στο διαδίκτυο. Περίπου 1 στους 10 χρήστες του διαδικτύου από 16 έως 74 μπήκε στη διαδικασία να επιβεβαιώσει, ανατρέχοντας σε άλλες πηγές, αν όντως αυτό που είδε ή άκουσε online ήταν αληθές. Ενώ ο αντίστοιχος μέσος όρος της Ε.Ε. είναι στο 29,2%.

Αυτό το ποσοστό σε συνδυασμό με την έρευνα flash για το Ευρωβαρόμετρο «Social Media 2025», που αναφέρει πως τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης είναι πλέον το κυρίαρχο μέσο ενημέρωσης για πολιτικά και κοινωνικά ζητήματα για την πλειοψηφία των πολιτών στην Ελλάδα με 56% δείχνουν ένα μοτίβο το οποίο είναι άκρως επικίνδυνο, όχι μόνο για την πληροφόρηση των πολιτών στη χώρα μας, αλλά και για την ίδια τη δημοκρατία. Πλέον τα παραδοσιακά μέσα όπως η τηλεόραση και οι εφημερίδες έρχονται σε δεύτερη μοίρα και το περιεχόμενο παραγόμενο από τον οποιονδήποτε χρήστη των social media, μη δεσμευμένο σε κανένα δεοντολογικό κώδικα παίρνει τη σκυτάλη της καθημερινής ενημέρωσης στις οθόνες των κινητών μας.

Αφενός, από τις φούσκες πληροφόρησης που δημιουργούνται από τους αλγορίθμους των social media και τα AI bots που διαμορφώνουν κλίμα στις πλατφόρμες, και αφετέρου από το χαμηλό επίπεδο της δημοσιογραφίας στην Ελλάδα και των τηλεοπτικών παραθύρων, οικοδομείται ένα ακραίο και, κυρίως, συντηρητικό μείγμα περιεχομένου που λαμβάνουν οι δέκτες καθημερινά.

Για το τί να πιστέψουν οι πολίτες, πώς να πληροφορηθούν και πώς, τελικώς, να διαμορφώσουν γνώμη πάνω σε ένα ζήτημα.

Και όταν δεν ξέρει ο πολίτης τί να πιστέψει, το αποτέλεσμα δεν είναι ότι πιστεύει τα ψέματα, αλλά κανένας να μην πιστεύει τίποτα. Και ένας λαός που δεν μπορεί να πιστέψει πια τίποτα, δεν μπορεί να σχηματίσει γνώμη. Χάνει όχι μόνο την ικανότητα του να δρα, αλλά και να σκέφτεται και να κρίνει. Και έναν τέτοιο λαό μπορείς να τον κάνεις ό,τι θέλεις. Αυτά είναι τα λόγια της Χάνα Άρεντ σε μία συνέντευξη στο ORTF το μακρινό 1973, πριν τα deepfakes, πριν το ΑΙ, πριν το διαδίκτυο.

Επανερχόμενος, στην προκειμένη περίπτωση και τη δημιουργία της εικόνας του ροζ πάνθηρα, μπορεί εκείνη να αιωρείται ανάμεσα στο AI και την τέχνη, ανάμεσα σε δύο φαντασιακά, όπως αυτό της παιδικής ηλικίας και εκείνο των συγκρούσεων, δεν είναι, όμως, το ίδιο με την άλλη viral εικόνα των δύο ηλικιωμένων στο Παρίσι. Η έτερη fake εικόνα, που δείχνει διαδηλωτές να κλέβουν δύο ηλικιωμένους και να τους αφήνουν ημίγυμνους στη μέση του δρόμου, χρησιμοποιήθηκε εκτενώς από τα ακροδεξια accounts για να διασπείρουν το αντιμεταναστευτικό τους μένος.

Γι’ αυτό έχει σημασία να μπορούμε, και εδώ στην Ελλάδα, να διακρίνουμε το αληθές από το ψευδές. Και αυτό δεν είναι μόνο ατομική ευθύνη, είναι και ευθύνη της Πολιτείας – όσο κι αν ορισμένοι αξιωματούχοι επιδιώκουν να την απεκδυθούν.

* Ο Ορέστης Χατζηγιαννάκης είναι πολιτικός επιστήμονας