Φαινόμενο Μπάμπουσκα: Το απόλυτο “εργαλείο” φοροδιαφυγής για χρέη στην Ελλάδα

Πρόσφατη έκθεση του Γραφείου Προϋπολογισμού του Κράτους στη Βουλή, αποκάλυψε ότι σχεδόν 4.000.000 φυσικά και νομικά πρόσωπα χρωστούν στην εφορία.

Το πιο εντυπωσιακό ήταν πως το 74,36% των συνολικών ληξιπρόθεσμων χρεών ανήκουν στο 0,26% των οφειλετών -δηλαδή, των μεγαλοοφειλετών.

Με αφορμή τον Φίλιππο Καμπούρη, ο οποίος κυκλοφορούσε ελεύθερος ενώ χρωστούσε ποσό μεγαλύτερο του 1.000.000 ευρώ στον e-EΦΚΑ εξηγούμε το απόλυτο “εργαλείο” φοροδιαφυγής για χρέη στην Ελλάδα, με τη βοήθεια του Διονύσιου Β. Ρίζου, δικηγόρου Αθηνών, εξειδικευμένου στο Δίκαιο της Κοινωνικής Ασφάλισης και εργατολόγου.

Όπως μας είπε, το φαινόμενο που εκμεταλλεύτηκε ο Καμπούρης είναι αρκετά συχνό και έχει μόλις τρία βήματα:

1. τη δημιουργία μιας Ιδιωτικής Κεφαλαιουχικής Εταιρείας (ΙΚΕ) σε λίγες ώρες,
2. την εξεύρεση ενός “αχυράνθρωπου” που δεν μπορεί να διωχθεί ποινικά και
3. μια εταιρική “Μπάμπουσκα”.

Ακολουθούν οι απαραίτητες εξηγήσεις.

Τι ισχύει με τις οφειλές στο δημόσιο, στα χαρτιά

Για να καταλάβουμε πώς λειτουργούν τα κυκλώματα που εκμεταλλεύονται τους νόμους, όπως έκανε ο Φίλιππος Καμπούρης, με χρέος άνω του 1.000.000 ευρώ στον e-ΕΦΚΑ, θα χρειαστεί να δούμε για ποιες οφειλές μιλάμε και τις ποινές που προβλέπονται, τουλάχιστον στα χαρτιά.

«Υπάρχουν δυο ειδών οφειλές προς το δημόσιο. Είναι αυτές προς την εφορία που αναλαμβάνει να εισπράξει η Ανεξάρτητη Αρχή Δημοσίων Εσόδων (ΑΑΔΕ) και τα χρέη προς τα ασφαλιστικά ταμεία, νυν e-ΕΦΚΑ, που εισπράττει το ΚΕΑΟ, με τους ίδιους κανόνες αναγκαστικής είσπραξης.

Για τις ασφαλιστικές εισφορές ο νόμος (α.ν. 86/1967) προβλέπει δύο αδικήματα:

• τη μη καταβολή των εργοδοτικών εισφορών, που για ποσό άνω των 20.000 ευρώ τιμωρείται με φυλάκιση τουλάχιστον τριών μηνών και χρηματική ποινή, και
• τη μη απόδοση των εργατικών εισφορών που ο εργοδότης έχει ήδη παρακρατήσει από τους μισθούς, η οποία για ποσό άνω των 10.000 ευρώ τιμωρείται ως υπεξαίρεση, με φυλάκιση τουλάχιστον έξι μηνών».

Διευκρινίζει πως η διαδικασία κινείται σχετικά γρήγορα.

«Μετά τη βεβαίωση των οφειλών, το ΚΕΑΟ διαβιβάζει μηνυτήρια αναφορά στον εισαγγελέα και η ποινική δίωξη ασκείται συνήθως μέσα στο επόμενο εξάμηνο».

Για τα χρέη προς την εφορία ισχύει ξεχωριστό αδίκημα (άρθρο 25 ν. 1882/1990) .

«Όποιος αφήνει απλήρωτα για περισσότερο από τέσσερις μήνες βεβαιωμένα χρέη προς το Δημόσιο τιμωρείται με φυλάκιση τουλάχιστον ενός έτους αν το συνολικό χρέος ξεπερνά τις 100.000 ευρώ και τουλάχιστον τριών ετών αν ξεπερνά τις 200.000 ευρώ.

Η μη απόδοση ΦΠΑ είναι επιπλέον αδίκημα φοροδιαφυγής, που στα μεγάλα ποσά φτάνει σε βαθμό κακουργήματος».

Εδώ υπάρχει ένα “αλλά”.

«Η συνήθης πρακτική είναι να ασκούνται διώξεις αμέσως μόλις ξεπεραστεί το όριο οφειλών και αργότερα βάσει των στοιχείων που διαβιβάζουν το Κέντρο Είσπραξης Ασφαλιστικών Οφειλών (ΚΕΑΟ) και αντίστοιχα η ΑΑΔΕ στην εισαγγελία και αναλόγως με τα βεβαιωμένα ποσά».

Πώς στήνονται οι εταιρείες “φαντάσματα” στην Ελλάδα με 1 ευρώ

Το μεγαλύτερο πρόβλημα που υπάρχει και επιτρέπει σε επιτήδειους να δρουν εις βάρος όλων μας, αρχίζει από το ότι «στα νομικά πρόσωπα (ΕΠΕ, ΑΕ, ΙΚΕ), την ποινική ευθύνη την έχουν οι διαχειριστές οι πρόεδροι και οι διευθύνοντες σύμβουλοι, δηλαδή όσοι εμφανίζονται τυπικά ως διοίκηση», λέει ο κύριος Ρίζος.

«Για αυτόν τον λόγο, τοποθετούνται σε αυτές τις θέσεις άνθρωποι για τους οποίους η ποινή δεν έχει πρακτικό αντίκρισμα: υπερήλικες, άποροι, πρόσωπα αγνώστου διαμονής.

Διώκονται και καταδικάζονται κανονικά, όμως η ποινή αναστέλλεται, μετατρέπεται ή εκτίεται κατ’ οίκον, και περιουσία για κατάσχεση δεν υπάρχει. Ο πραγματικός επιχειρηματίας μένει στο παρασκήνιο».

Αυτοί οι άνθρωποι είναι γνωστοί ως “αχυράνθρωποι”.

Όταν λοιπόν, το ΚΕΑΟ και η ΑΑΔΕ βεβαιώσουν τις οφειλές και ασκηθεί ποινική δίωξη, οι ποινές πέφτουν στο κενό, καθώς δεν υπάρχει περιουσία ή δυνατότητα εντοπισμού ή η ποινή δεν εκτίεται σε κατάστημα κράτησης λόγω ηλικίας ή υγείας.

Τι είναι το φαινόμενο “Μπάμπουσκα”

Η εταιρική “Μπάμπουσκα” είναι ένα σύνηθες εργαλείο απάτης που παρατηρείται κατά κόρον σε κλάδους όπως η εστίαση, οι υπηρεσίες καθαριότητας, οι υπηρεσίες διαχείρισης AirBnB και άλλες μορφές παροχής υπηρεσιών.

Όσα εξηγεί ο κύριος Ρίζος, βοηθούν στην κατανόηση της δυνατότητας που έχουν εργοδότες να μην πληρώνουν τους εργαζομένους τους.

«Υπάρχουν εταιρείες που συμμετέχουν σε άλλες εταιρείες, ώστε να σχηματίζεται μια αλυσίδα, με την τελευταία να αναλαμβάνει την οικονομική εκμετάλλευση των επιχειρήσεων».

«Οι εταιρείες αυτές μεταβιβάζουν / δανείζουν τους εργαζομένους από τη μια επιχείρηση στην άλλη, με συνέπεια να είναι δύσκολη η ιχνηλάτηση του πραγματικού εργοδότη».

Η “μητρική” μαζεύει τα κέρδη και τα περιουσιακά στοιχεία και η “θυγατρική” (γνωστή και ως “εταιρεία-όχημα”) μόνο το προσωπικό, τα χρέη προς τον ΕΦΚΑ και τον ΦΠΑ.

«Όταν λοιπόν, έρχεται η ώρα για καταβολή ΦΠΑ, εργοδοτικών και εργατικών εισφορών, ο ΦΠΑ και οι εργατικές εισφορές έχουν εισπραχθεί ή παρακρατηθεί αλλά δεν αποδίδονται, ενώ οι εργοδοτικές απλώς δεν καταβάλλονται».

Αυτό μπορούσε μέχρι πρότινος να συνεχίζεται για 6 έως 10 μήνες, έως ότου λειτουργήσουν οι δικλείδες ασφαλείας της ΑΑΔΕ και του ΚΕΑΟ. Σήμερα το διάστημα έχει περιοριστεί σε 2 έως 3 μήνες.

Τότε αυτές οι επιχειρήσεις σταματούν να παίρνουν φορολογικές και ασφαλιστικές ενημερότητες.

«Το σύστημα τους κλειδώνει απ’ έξω. Αμέσως μετά η εταιρεία εγκαταλείπεται: μένει αδρανής ή οδηγείται σε πτώχευση.

Η συνέπεια είναι το δημόσιο να μην μπορεί στην πράξη να εισπράξει τις οφειλές γιατί

α) ο τυπικός υπεύθυνος είναι αφερέγγυος και ο πραγματικός δύσκολα αποδεικνύεται και
β) δεν υφίσταται εταιρική περιουσία προς κατάσχεση, καθώς για τη δημιουργία των εταιρειών δεν ζητείται κεφάλαιο.

Ο νόμος προβλέπει αλληλέγγυα ευθύνη των διοικούντων, ευθύνη όποιου διοικεί στην πράξη και ευθύνη του διαδόχου της επιχείρησης. Το πρόβλημα είναι ότι οι διατάξεις αυτές σκοντάφτουν στην απόδειξη και στην έλλειψη περιουσίας».

Μόλις μια “θυγατρική” εταιρεία “κοκκινίσει” στο σύστημα, το ΑΦΜ της απενεργοποιείται.

Ωστόσο, το κατάστημα (ή brand) συνεχίζει να λειτουργεί στο ίδιο σημείο.

Αυτό που αλλάζει είναι ότι το προσωπικό και η δραστηριότητα μεταφέρονται την ίδια ημέρα, σε μια νέα “καθαρή” ΙΚΕ, με έναν νέο “αχυράνθρωπο”.

Η “εταιρεία του ενός ευρώ” που έγινε εταιρεία-φάντασμα

Μέχρι τις αρχές της προηγούμενης δεκαετίας, η ίδρυση κεφαλαιουχικής εταιρείας είχε ψηλότερο κατώφλι. Ο κ. Ρίζος θυμίζει ότι «το 2010 ίσχυαν αυστηρότερες δικλείδες», όπως ελάχιστο κεφάλαιο 60.000 ευρώ για ΑΕ και 4.500 ευρώ για ΕΠΕ.

«Κρίθηκε όμως, πως δυσκόλευαν το “επιχειρείν” και το πλαίσιο απελευθερώθηκε. Η συνέπεια ήταν η “εταιρεία του ενός ευρώ”».

Για την ακρίβεια, ήταν η εισαγωγή της Ιδιωτικής Κεφαλαιουχικής Εταιρείας (ΙΚΕ) το 2012 (ν. 4072/2012), με ελάχιστο κεφάλαιο μόλις 1 ευρώ, ώστε όπως έλεγαν τότε οι κυβερνώντες, να διευκολυνθεί η “υγιής νεοφυής επιχειρηματικότητα (startups)”.

Στα χαρτιά ήταν μια εξαιρετική απόφαση. Στην πράξη, χρησιμοποιείται καταχρηστικά από κυκλώματα που έκτοτε ιδρύουν μια εταιρεία σε λίγες ώρες (μέσω της Υπηρεσίας Μιας Στάσης), δίχως ουσιαστικό έλεγχο πιστοληπτικής ικανότητας ή αξιοπιστίας των ιδρυτών.

Πώς μπορεί να λυθεί σήμερα το πρόβλημα;

Εταιρείες με συμβολικό κεφάλαιο υπάρχουν και σε άλλες ευρωπαϊκές χώρες. Η διαφορά κρίνεται στους ελέγχους και στην ευθύνη όσων τις διοικούν.

Όπως λέει ο κύριος Ρίζος, αυτό που μπορεί να γίνει σήμερα και να περιορίσει δραστικά τα κυκλώματα που εκμεταλλεύονται τις “εταιρείες του ενός ευρώ” είναι «οι εταιρείες να ασφαλίζουν τον κίνδυνο αφερεγγυότητας, έτσι ώστε όταν αυτός επέλθει, οι οφειλές προς το Δημόσιο, τα ταμεία και τους εργαζομένους να καλύπτονται από τον ασφαλιστή. Φυσικά, πρέπει να γίνονται και σοβαροί έλεγχοι».

Για παράδειγμα, για να πάρει μια εταιρεία ΑΦΜ ή να προσλάβει προσωπικό σε κλάδο υψηλού κινδύνου θα έπρεπε να προσκομίσει εγγυητική επιστολή τραπέζης ή ιδιωτικό ασφαλιστήριο που να καλύπτει διάστημα από 3 έως 6 μήνες εισφορών και ΦΠΑ.

«Εν τω μεταξύ, οι ασφαλιστικές εταιρείες, μέσω των ελέγχων που κάνουν, δεν θα ασφάλιζαν ποτέ έναν διαχειριστή χωρίς γνωστή διαμονή, εισοδήματα ή επαγγελματικό ιστορικό. Έτσι, τα κυκλώματα θα “κόβονταν” από τη ρίζα τους»