Γιατί ΗΠΑ και Ιράν κλιμακώνουν διαρκώς την ένταση

Υπό την κάλυψη του σκότους, μέλη των επίλεκτων Φρουρών της Επανάστασης του Ιράν ετοίμαζαν δύο εκτοξευτές ρουκετών, ώστε να εκτοξεύσουν θαλάσσιες νάρκες από τη μικρή νήσο Λαράκ προς τα Στενά του Ορμούζ.

Προτού ολοκληρώσουν την αποστολή τους, εντοπίστηκαν από αμερικανικές δυνάμεις, οι οποίες κατέστρεψαν τους εκτοξευτές. Τα πλήγματα διέλυσαν μια εκεχειρία εχθροπραξιών διάρκειας ενός μήνα μεταξύ ΗΠΑ και Ιράν, πυροδοτώντας αυτή την εβδομάδα έναν νέο γύρο αμοιβαίων επιθέσεων και υπογραμμίζοντας τους κινδύνους του αδιεξόδου, καθώς οι δύο πλευρές μάχονται για τον έλεγχο των Στενών.

Για εβδομάδες, μεσολαβητές ήλπιζαν να δημιουργήσουν έναν δρόμο ώστε τα εμπόλεμα μέρη να επιστρέψουν στο βραχύβιο Μνημόνιο Κατανόησης του Ιουνίου, το οποίο αποσκοπούσε στο άνοιγμα των Στενών και στην επανέναρξη διαπραγματεύσεων για την οριστική διευθέτηση του πολέμου.

Όμως, αφού αυτή η διπλωματική προσπάθεια παρατάθηκε, η κυβέρνηση Τραμπ ενημέρωσε τους μεσολαβητές ότι δεν θα επιστρέψει στο Μνημόνιο, σύμφωνα με πρόσωπα που γνωρίζουν τις συνομιλίες.

Αντ’ αυτού, επιδιώκει πλέον μια πιο συνολική συμφωνία, η οποία θα καλύπτει όχι μόνο τα Στενά, αλλά και το πυρηνικό πρόγραμμα της Τεχεράνης, ανέφερε διπλωμάτης που έχει ενημερωθεί σχετικά.

«Οι ΗΠΑ θέλουν συμφωνία, εάν το Ιράν είναι έτοιμο να κλείσει συμφωνία, αλλά δεν βιάζονται. Θα έπρεπε να είναι μια νέα συμφωνία — θέλουν κάτι για τον πυρηνικό φάκελο», είπε ο διπλωμάτης. «Η θέση τους είναι: “Θα πάμε σε μία τελική συμφωνία για το πυρηνικό πρόγραμμα και τα Στενά”».

Ο πρόεδρος Ντόναλντ Τραμπ φαίνεται να ποντάρει ότι οι ΗΠΑ μπορούν να διασφαλίσουν σταθερή ροή πετρελαίου μέσω των Στενών, προστατεύοντας τη ναυσιπλοΐα, ενώ ταυτόχρονα χρησιμοποιούν ναυτικό αποκλεισμό και κυρώσεις για να στραγγαλίσουν την ήδη καταπονημένη ιρανική οικονομία.

Ωστόσο, οι ηγέτες της Ισλαμικής Δημοκρατίας έχουν απειλήσει ότι θα απαντήσουν στρατιωτικά στον αποκλεισμό και έχουν προειδοποιήσει ότι κανένας άλλος παραγωγός στον Κόλπο δεν θα μπορεί να εξάγει πετρέλαιο, εάν το Ιράν δεν μπορεί.

Διπλωμάτες και αναλυτές λένε ότι αυτή η αντιπαράθεση δεν είναι βιώσιμη και ενέχει τον κίνδυνο περαιτέρω κύκλων κλιμάκωσης.

«Κάθε μήνυμα που στέλνουν στον Τραμπ είναι ότι… όσο περισσότερο οι ΗΠΑ επιτυγχάνουν να στραγγαλίζουν την οικονομία τους, τόσο περισσότερο οι Ιρανοί θα καταφεύγουν στη βία», δήλωσε ο Αλί Βαέζ, ειδικός για το Ιράν στην Crisis Group. «Αν λοιπόν ο Τραμπ πιστεύει ότι μπορεί να τα καταφέρει μόνο με οικονομικό πόλεμο, αυτό δεν πρόκειται να ισχύσει. Οι Ιρανοί θα τον σύρουν ξανά σε έναν ανοιχτό πόλεμο».

Ο Λευκός Οίκος αρνήθηκε να σχολιάσει τους όρους του για μια συμφωνία με το Ιράν. Ο Τραμπ διέψευσε αυτή την εβδομάδα δημοσιεύματα σύμφωνα με τα οποία «προσπαθούσε να εξαναγκάσει το Ιράν να καθίσει στο τραπέζι των διαπραγματεύσεων», λέγοντας ότι «δεν θα μπορούσε να τον νοιάζει λιγότερο αν υπογράψουν μια άχρηστη, γι’ αυτούς, συμφωνία».

Η σκλήρυνση της στάσης του προέδρου μπορεί να εντοπιστεί περίπου στις 22 Αυγούστου, όταν ο Αμερικανός υπουργός Ενέργειας, Κρις Ράιτ, δήλωσε ότι ο κυλιόμενος μέσος όρος επτά ημερών για τις ποσότητες πετρελαίου που εξέρχονταν από τα Στενά ξεπερνούσε τα 8 εκατ. βαρέλια ημερησίως.

Ενώ πριν από τον πόλεμο διέρχονταν καθημερινά περίπου 20 εκατ. βαρέλια αργού πετρελαίου και διυλισμένων προϊόντων, το συγκεκριμένο μέγεθος έδειχνε ότι οι ΗΠΑ υπονόμευαν τον ασφυκτικό έλεγχο του Ιράν στη θαλάσσια οδό.

Ο ναύαρχος Μπραντ Κούπερ, διοικητής της Κεντρικής Διοίκησης του αμερικανικού στρατού, δήλωσε την Παρασκευή ότι οι ΗΠΑ είχαν εκκαθαρίσει όλες τις ιρανικές θαλάσσιες νάρκες από τους διεθνείς διαύλους ναυσιπλοΐας στα Στενά.

Δύο ημέρες αργότερα, οι ΗΠΑ επιτέθηκαν στις ιρανικές δυνάμεις στη Λαράκ, κατηγορώντας τες ότι επιχειρούσαν να ναρκοθετήσουν εκ νέου τη θαλάσσια οδό, από την οποία περνούσε περίπου το ένα πέμπτο του παγκόσμιου πετρελαίου και φυσικού αερίου προτού οι ΗΠΑ και το Ισραήλ εξαπολύσουν τον πόλεμο τον Φεβρουάριο.

Η κλιμάκωση αυτής της εβδομάδας προκάλεσε δύο ημέρες αμοιβαίων πληγμάτων, κατά τις οποίες το Ιράν απάντησε, βάλλοντας κατά βάσεων που φιλοξενούν αμερικανικές δυνάμεις στην περιοχή. Τουλάχιστον δύο δεξαμενόπλοια δέχθηκαν επίσης επίθεση.

Ιρανοί αξιωματούχοι δήλωσαν ότι οι Αμερικανοί χτύπησαν γαμήλια γιορτή κοντά στην πόλη Σιρίκ, στη νότια Ιρανική επικράτεια, σκοτώνοντας τέσσερις ανθρώπους και τραυματίζοντας δεκάδες, σε μια ενέργεια που χαρακτήρισαν «έγκλημα πολέμου».

Οι ηγέτες του Ιράν δήλωσαν αυτή την εβδομάδα ότι η Τεχεράνη θέλει να επιστρέψει στο Μνημόνιο του Ιουνίου, ενώ παράλληλα απείλησαν με «συντριπτικά πλήγματα» κατά των αμερικανικών δυνάμεων αν συνεχιστούν οι εχθροπραξίες. «Οι ΗΠΑ σύντομα θα δουν ότι η νέα στρατηγική του Ιράν στο πεδίο της μάχης, στη διπλωματία και στην αντιμετώπιση της οικονομικής πολιορκίας θα συντρίψει τα ίδια σας τα θεμέλια», δήλωσε ο Μοχσέν Ρεζαΐ, κορυφαίος αξιωματούχος ασφαλείας του Ιράν.

Ωστόσο, οι Ιρανοί υφίστανται όλο και περισσότερο τον οικονομικό πόνο του αποκλεισμού. Την περασμένη εβδομάδα σχηματίστηκαν μεγάλες ουρές έξω από πρατήρια καυσίμων στην Τεχεράνη, καθώς η χώρα αντιμετωπίζει ελλείψεις πετρελαιοειδών. Ο ανεξέλεγκτος πληθωρισμός, και ειδικότερα η εκτόξευση των τιμών των τροφίμων, έχει καταστεί το κυρίαρχο θέμα συζήτησης στην πρωτεύουσα. Τα ράφια των σούπερ μάρκετ είναι γεμάτα, όμως το κόστος των αγαθών αυξάνεται σχεδόν καθημερινά.

Οι αναλυτές, πάντως, δεν αναμένουν ότι το καθεστώς — το οποίο επί δεκαετίες εργάζεται για να παρακάμπτει και να αντέχει τις δυτικές κυρώσεις — θα υποκύψει. Αντιθέτως, εκτιμούν ότι η Τεχεράνη θα παλέψει για να διατηρήσει την επιρροή της στα Στενά, που έχουν γίνει η βασική πηγή διαπραγματευτικής ισχύος της απέναντι στις ΗΠΑ, σε μια σύγκρουση την οποία θεωρεί υπαρξιακή.

Και παρά τους αμερικανικούς ισχυρισμούς ότι περισσότερο πετρέλαιο διέρχεται από τα Στενά, ο Τραμπ έχει μέχρι στιγμής περιορισμένη επιτυχία στη μείωση των τιμών των καυσίμων ενόψει των ενδιάμεσων εκλογών του Νοεμβρίου.

Το αργό Brent κινείται γύρω στα 97 δολάρια το βαρέλι, ενώ η μέση τιμή λιανικής του ντίζελ στις ΗΠΑ έφθασε την Τετάρτη στα 5,78 δολάρια ανά γαλόνι, ξεπερνώντας το υψηλό που είχε καταγραφεί τον Απρίλιο εν μέσω του πολέμου, σύμφωνα με την American Automobile Association.

Δεν διεξάγονται πλέον συνομιλίες μεταξύ ΗΠΑ και Ιράν. Οι μεσολαβητές, ωστόσο, διατήρησαν ανοικτούς τους παρασκηνιακούς διαύλους επικοινωνίας ανάμεσα στα εμπόλεμα μέρη και προσπαθούν να δημιουργήσουν ένα πλαίσιο για διαπραγματεύσεις σχετικά με μια πιθανή νέα συμφωνία, λένε διπλωμάτες.

Το Ιράν και το Ομάν ανέφεραν και τα δύο την περασμένη εβδομάδα ότι βρίσκονταν κοντά σε συμφωνία για μια προσωρινή ρύθμιση που θα διαχειριζόταν τη ναυσιπλοΐα μέσω των Στενών, η οποία, κατά την ελπίδα των διπλωματών, θα άνοιγε τον δρόμο για επιστροφή στο Μνημόνιο του Ιουνίου.

Όμως, παρότι οι ΗΠΑ αρχικά υποστήριζαν αυτές τις συνομιλίες, που διήρκεσαν εβδομάδες, αξιωματούχοι της κυβέρνησης έχουν πει στους μεσολαβητές ότι θέλουν το θαλάσσιο πέρασμα να είναι πλήρως ανοικτό, ανεξάρτητα από το τι μπορεί να συμφωνήσουν η Τεχεράνη και η Μουσκάτ, σύμφωνα με πρόσωπα που έχουν ενημερωθεί. «Αφού ενημερώθηκαν ότι το Ιράν και το Ομάν σημείωναν πρόοδο, οι ΗΠΑ άλλαξαν τους όρους του παιχνιδιού», είπε ένα από τα πρόσωπα αυτά.

Το Ιράν μετακίνησε επίσης τη θέση του κατά τις συνομιλίες με το Ομάν, καθώς επιδίωκε να επιβεβαιώσει τον έλεγχό του επί των Στενών. Και η Τεχεράνη επιμένει ότι θα ανοίξει εκ νέου τα Στενά μόνο εφόσον οι ΗΠΑ άρουν τον αποκλεισμό τους, επαναφέρουν την εξαίρεση που της επιτρέπει να πουλά πετρέλαιο και της επιτρέψουν πρόσβαση σε μέρος των δεσμευμένων περιουσιακών στοιχείων της στο εξωτερικό, σύμφωνα με πρόσωπα που έχουν ενημερωθεί για τις συνομιλίες.

Τα ζητήματα αυτά είχαν αντιμετωπιστεί στο Μνημόνιο, το οποίο υποτίθεται ότι θα επέκτεινε κατά 60 ημέρες την εκεχειρία του Απριλίου και θα άνοιγε σταδιακά τα Στενά, καθώς ξεκινούσαν διαπραγματεύσεις για την τελική διευθέτηση — περιλαμβανομένου του πυρηνικού προγράμματος του Ιράν.

Όμως, εκείνη η συμφωνία γρήγορα κατέρρευσε. Αναλυτές εκτιμούν ότι οι πιθανότητες επίτευξης μιας πυρηνικής συμφωνίας — που ανέκαθεν θεωρούνταν το πιο παρατεταμένο και σύνθετο σκέλος κάθε διαπραγμάτευσης — είναι περιορισμένες, καθώς η έντονη αμοιβαία δυσπιστία μεταξύ των πλευρών έχει βαθύνει περαιτέρω εξαιτίας του πολέμου.

«Βρισκόμαστε σε παρατεταμένο αδιέξοδο», δήλωσε η Σανάμ Βακίλ του Chatham House, προσθέτοντας ότι καμία πλευρά δεν είναι διατεθειμένη να εγκαταλείψει τα διαπραγματευτικά της πλεονεκτήματα, εκτός αν μπορεί να ισχυριστεί ότι απέσπασε μια νίκη από την άλλη.

«Η ομάδα Τραμπ πιστεύει τώρα ότι μπορεί να χρησιμοποιήσει την οικονομική πίεση για να στραγγαλίσει σταδιακά το Ιράν, οδηγώντας το σε παραχωρήσεις», είπε η Βακίλ. «Όμως παρερμηνεύουν το γεγονός ότι υπάρχει ένα πολύ στενό περιθώριο για να συμβιβαστούν οι δύο πλευρές. Διαφορετικά, θα επιστρέψουμε σε περαιτέρω κλιμάκωση».

Συνδρομή στο ρεπορτάζ: Άμπιγκεϊλ Χάουσλονερ, Ουάσιγκτον.