Το ΝΑΤΟ πρέπει να πεθάνει

Όλο και μεγαλύτερη μερίδα του ευρωπαϊκού κατεστημένου αναφέρεται στην ανάγκη δημιουργίας μιας Ευρωπαϊκής Αμυντικής Ένωσης. Όσο όμως το ΝΑΤΟ συνεχίζει να μονοπωλεί την λεγόμενη ευρωπαϊκή ασφάλεια, μια τέτοια προοπτική θα παραμένει όνειρο θερινής νυχτός. Για να αποκτήσει κυριαρχία σε θέματα άμυνας (και γενικότερα), η Ευρωπαϊκή ‘Ένωση πρέπει να θανατώσει το ΝΑΤΟ—μια κίνηση τόσο αναγκαία όσο και απίθανη.

Ο Μαρκ Ρούτε, ο πρώην πρωθυπουργός της Ολλανδίας και νυν γενικός γραμματέας του ΝΑΤΟ, πρόσφατα άφησε να διαρρεύσει μια αλήθεια που προκάλεσε αναταραχή σε ολόκληρη την Ευρώπη. Περιέγραψε τη Συμμαχία όχι ως την αμυντική ασπίδα της Ευρώπης, αλλά ως «…μια πλατφόρμα για τις Ηνωμένες Πολιτείες να προβάλλουν τη δύναμή τους στη διεθνή σκηνή», προσθέτοντας ότι «η αξιοποίηση βασικών πόρων εδώ στην Ευρώπη» είναι «καθοριστική για την επιτυχία αυτής της αμερικανο-ισραηλινής εκστρατείας» στο Ιράν. Πρόκειται για μια πραγματικά συγκλονιστική παραδοχή, παραδόξως πολύ κοντά στην θέση της Αριστεράς που ανέκαθεν έβλεπε το ΝΑΤΟ ως τον δημιουργό ανασφάλειας στην Ευρώπη ώστε οι ΗΠΑ να μας πουλάνε «προστασία».

Ο Ρούττε έχει δίκιο. Το ΝΑΤΟ αποτελεί προκεχωρημένη βάση για πολέμους που η Ευρώπη δεν επέλεξε, εναντίον αντιπάλων που η Ευρώπη δεν έχει, στην υπηρεσία των παγκόσμιων φιλοδοξιών μιας υπερδύναμης που έρχεται όλο και περισσότερο σε αντίθεση με τα προφανή συμφέροντα και τις δεδηλωμένες αξίες της Ευρώπης. Βέβαια, οι ευρωπαίοι ηγέτες εξ αρχής γνώριζαν ότι η Βορειοατλαντική Συμμαχία ήταν ένας γάμος άνισων. Ήταν κάτι που αποδέχονταν σε αντάλλαγμα της ομπρέλας υποτιθέμενης ασφάλειας που τους προσέφεραν οι ΗΠΑ.

Τώρα που η δέσμευση των ΗΠΑ για την ασφάλεια του ευρωπαϊκού κατεστημένου τίθεται υπό αμφισβήτηση, και αυτή την φορά όχι μόνο από την ευρωπαϊκή Αριστερά, ο Ρούτε εμφανίζεται όλο και πιο απομονωμένος εντός ενός πολιτικού κατεστημένου που δεν τον ακολουθεί πλέον στην εξύμνηση ενός ΝΑΤΟ που κρατά την Ευρώπη δέσμια του αμερικανικού Ιμπέριουμ. Ακόμη και μεταξύ των ευρωπαίων Ατλαντιστών, η πίστη ότι το ΝΑΤΟ θα επανέλθει αυτόματα στις αρχικές του ρυθμίσεις – μόλις ο Ντόναλντ Τραμπ αποχωρήσει από τον Λευκό Οίκο – εξασθενεί.

Είναι, με άλλα λόγια, κοινός τόπος ότι η διαρκής υποταγή στις επιθυμίες των ΗΠΑ δεν συνιστά ευρωπαϊκή αμυντική στρατηγική. Ταυτόχρονα, ακόμη και οι πιο συντηρητικοί Ευρωπαίοι αναγνωρίζουν ότι το ΝΑΤΟ χωρίς τις ΗΠΑ θα ήταν σαν ποδήλατο χωρίς αναβάτη. Αυτός ο συνδυασμός λόγων εξηγεί γιατί πολλαπλασιάζονται οι εκκλήσεις για μια Ευρωπαϊκή Αμυντική Ένωση, πιθανότατα μια «συμμαχία των προθύμων» που θα ιδρυθεί μέσω της διαδικασίας ενισχυμένης συνεργασίας (enhanced cooperation) της Ευρωπαϊκής Ένωσης, και μάλλον θα συμπεριλάβει Νορβηγία και Βρετανία.

Αλλά εκεί ακριβώς έγκειται το πρόβλημα: Όσο το ΝΑΤΟ συνεχίζει να υπάρχει, καμία εναλλακτική, βιώσιμη ευρωπαϊκή αμυντική συμμαχία δεν είναι εφικτή.

Μια πραγματικά λειτουργούσα Ευρωπαϊκή Αμυντική Ένωση απαιτεί σαφείς απαντήσεις σε τέσσερα δύσκολα ερωτήματα: Ποιος παραγγέλνει τα ευρωπαϊκά οπλικά συστήματα; Ποιος εκδίδει το κοινό χρέος που απαιτείται για την πληρωμή τους; Πώς κατανέμονται οι προκύπτουσες δαπάνες μεταξύ των εθνικών αμυντικών βιομηχανιών των κρατών-μελών; Τελευταίο αλλά σίγουρα όχι λιγότερο σημαντικό, ποιος θα διατάζει τους ένστολους ευρωπαίους και τις ένστολες ευρωπαίες να σπεύσουν στο πεδίο της μάχης να σκοτώσουν και να σκοτωθούν;

Υπεύθυνες απαντήσεις σε αυτά τα ερωτήματα δεν μπορούν να δοθούν ούτε στο πλαίσιο της σημερινής διακυβερνητικής συνομοσπονδίας, που είναι η ΕΕ, ούτε βέβαια στο πλαίσιο ενός αμερικανοκρατούμενου ΝΑΤΟ. Προϋπόθεση για την οικοδόμηση της όποιας αμυντικής ένωσης της Ευρώπης είναι η πολιτική ένωση που απέφυγαν σαν τα μεγάλα τους κρίματα οι αρχιτέκτονες του ευρώ το 1992, με την Συνθήκη του Μάαστριχτ.

Κάποιοι υποστηρίζουν ότι οι τρέχουσες υπαρξιακές απειλές που υποτίθεται ότι αντιμετωπίζει η Ευρώπη, αναφερόμενοι ιδίως στην εισβολή της Ρωσίας στην Ουκρανία, μπορούν να δημιουργήσουν τη δυναμική προς την πολιτική ένωση που δεν κατάφεραν να δημιουργήσουν η κρίση του ευρώ και, στη συνέχεια, η πανδημία. Σωστό ή λάθος, ένα είναι σαφές: μια λειτουργική αμυντική ένωση απαιτεί την πολιτική ένωση που το ΝΑΤΟ είναι κατασκευασμένο να υπονομεύει αποτελεσματικά.

Για τη γενιά του Ψυχρού Πολέμου, η υποταγή του ευρωπαϊκού κατεστημένου στις προτεραιότητες των ΗΠΑ είχε νόημα. Οι ελίτ των ΗΠΑ και της Δυτικής Ευρώπης συνενώθηκαν από έναν γνήσιο, υπαρξιακό φόβο για τη Σοβιετική Ένωση αλλά, κυρίως, από έναν οικονομικό μηχανισμό που, κατά τις δεκαετίες του ’50 και του ’60, μετέτρεψε την Ευρώπη σε «ανακυκλωτή» των πλεονασμάτων της Αμερικής. Ακόμη και αφού τα πλεονάσματα των ΗΠΑ έδωσαν τη θέση τους σε τεράστια ελλείμματα, μετά τα μέσα της δεκαετίας του 1970, η Ευρώπη εξήγαγε τα πλεονάζοντα δολάριά της πίσω στις ΗΠΑ: Οι Αμερικανοί αγόραζαν γερμανικά αυτοκίνητα και γαλλικές τσάντες πολυτελείας, ενώ οι Ευρωπαίοι καπιταλιστές χρησιμοποιούσαν αυτά τα δολάρια για να αγοράζουν αμερικανικό χρέος, μετοχές και ακίνητα στη Νέα Υόρκη και στο Μαϊάμι.

Στο μεταξύ, έπεσε το Τείχος του Βερολίνου. Η Σοβιετική Ένωση έγινε μουσειακό έκθεμα ενώ η Ρωσία του Μπόρις Γέλτσιν δεν επιθυμούσε τίποτα περισσότερο από το να ενταχθεί στη Δύση, συμπεριλαμβανομένου του ΝΑΤΟ. Οι ΗΠΑ δεν φοβόντουσαν πλέον τη Ρωσία. Αυτό που πραγματικά φοβόντουσαν οι ΗΠΑ ήταν μια στενή σχέση μεταξύ Γερμανίας και Ρωσίας, η οποία θα αμφισβητούσε την ηγεμονία τους στην Ευρώπη.

Την γερμανική βιομηχανία την κινούσε το ρωσικό φυσικό αέριο. Όμως, τις γερμανικές εξαγωγές τις κινούσαν τα αμερικανικά ελλείμματα, κάτι που έδινε στην Ουάσιγκτον την απαιτούμενη επιρροή για να εξασφαλίζει τη συναίνεση της Γερμανίας στην διττή πολιτική της που στόχο είχε να αποτρέψει την σύγκλιση της Ρωσίας με την Ευρώπη: Από την μία, οι ΗΠΑ επέλεξαν σκόπιμα να εξαθλιώσουν τη ρωσική κοινωνία και, από την άλλη, να επεκτείνουν το ΝΑΤΟ προς τα ανατολικά, δημιουργώντας έτσι τις ιδανικές συνθήκες για την ανάδειξη ενός ισχυρού δικτάτορα όπως ο Βλαντιμίρ Πούτιν.

Καθώς το ΝΑΤΟ επεκτεινόταν προς ανατολάς, νέες κυβερνούσες ελίτ – ιδίως στις χώρες της Βαλτικής, αλλά και στην Πολωνία και τώρα στη Φινλανδία – ανακάλυψαν ότι μπορούσαν να αποκτήσουν πολύ μεγαλύτερη επιρροή εντός της ΕΕ από ό,τι τους αναλογούσε, μετατρέποντας τον εαυτό τους στους πιο ένθερμους υποστηρικτές της υπερ-επέκτασης του ΝΑΤΟ. Ξαφνικά, στη διαχωριστική γραμμή Βορρά-Νότου (που παραδοσιακά διαχώριζε τις πλεονασματικές Γερμανία και Ολλανδία από τις ελλειμματικές χώρες, π.χ. Ελλάδα, Ισπανία, η Ευρώπη πρόσθεσε ένα νέο χάσμα Ανατολής-Δύσης, δηλαδή μεταξύ των υπερ-ΝΑΤΟϊκών της βορειοανατολικής Ευρώπης και των πιο σκεπτικιστικά ιστάμενων προς το ΝΑΤΟ της δυτικής Ευρώπης.

Ακόμη κι αν οι ΗΠΑ δεν είχαν συμφέρον να διαιρέσουν την Ευρώπη για να την ελέγχουν, το ΝΑΤΟ ενίσχυσε τις φυγόκεντρες δυνάμεις που κατέστησαν αδύνατη τη δημιουργία μιας πολιτικής ένωσης στην Ευρώπη – και, κατ’ επέκταση, οποιασδήποτε αποτελεσματικής αμυντικής ένωσης. Γι’ αυτό η Ευρώπη πρέπει να αποχωρήσει από το ΝΑΤΟ – όχι επειδή η Ρωσία είναι «φιλική» (δεν είναι), ούτε επειδή η Αμερική είναι «κακή» (είναι απλώς ιμπεριαλιστική). Αντίθετα, η Ευρώπη πρέπει να αποχωρήσει από το ΝΑΤΟ επειδή μια συμμαχία που χρησιμεύει ως πλατφόρμα για τις ΗΠΑ να προβάλλουν τη δύναμή τους στη διεθνή σκηνή πάντα θα ωφελεί στο εσωτερικό της Ευρώπης πολιτικές δυνάμεις ταγμένες στην υπονόμευση της οποιασδήποτε κίνησης στοχεύει στην ευρωπαϊκή κυριαρχία.

Κάποτε η ιρλανδή συγγραφέας Edna O’Brien μου είχε πει πως «η συντριβή μιας καρδιάς εξελίσσεται αργά και συγκαλυμμένα, εμφανιζόμενη ως καθήκον». Το ίδιο ισχύει για τη συντριβή μιας ηπείρου. Κάθε φορά που ευρωπαίος ηγέτης σπεύδει στη Ουάσιγκτον για να γονατίσει στο Οβάλ Γραφείο, μπροστά στον όποιο κάτοικο του Λευκού Οίκου, η συντριβή της Ευρώπης ολοκληρώνεται – αργά, συγκαλυμμένα, και εμφανιζόμενη ως καθήκον.

Απόδοση στα ελληνικά της μηνιαίας στήλης του Γιάνη Βαρουφάκη στο Project Syndicate.